सिंदूर: वास्तववादी कथांचो झेलो

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

विशाल शेणवी खांडेपारकार हें नांव दिसाळ्यांनी परतून – परतून वाचपाक मेळिल्ल्यान ताच्या लेखनाचो खोलायेन अभ्सास करचो अशें दिसतालें. इतल्यान ह्या ताच्या नव्या कथा संग्रहाची प्रस्तावना बरोवपाची संद मेळ्ळी. विशाल बाबान कवितेंतल्यान आनी कथेंतल्यान मानसीक संकल्पनांक दार उगतें करून दिलां. ह्या दारांतल्यान संवसारी जिणेंतल्यान भायर पावल दवरतना, एका वेगळ्या कल्पना विश्वांस तो पावता. जाका आमी ‘Realism’ म्हणटात. तो विशालाच्या कथांचो गाभो. खंयचेय घडणुकेचो ताच्या लेखक मनाचेर खोल मेरेन घावो जाता. आनी त्या रुंवांतल्यान जावपी दूख उतरांच्या, घडणुकांच्या, विचारांच्या आनी संकल्पनांच्या माध्यमांतल्यान कथेचें एक सोबीत आंग जाता. हीं कथेचीं बियां सोदप कठीण, पूण सोदिल्लें बीं परिपक्व आसता. तेन्नाच तें कथेचो रुख वाडोवपाक आनी विस्तारपाक आदार करता.
विशालाची कथा नव्या जमान्याची, ती बुद्धीवादी आसा, विज्ञानीक विचारसरणे वशीन ओडटा. गांवगिरे विशय बरोवप्याक तितलेच आवडटात. संस्कृतीक वांगडा घेवन वचपाचो यत्न बरोवपी पावला कणकणी करता. ‘शिमेवयलो देंवचार’, ह्या कथा संग्रहांतले विशय अथवेच आसले. तांचो उगडास काडटना, तृतियपंथी लोकांचें दुख्ख, बायलांचो घुस्मटमार, मीनाचो प्रस्न, इमारत कोसळपाची घडणूक, तरणाट्यांची वायट संगत, आनी अपराध अशे आनी साबार इंगळ्यावरी रखरखपी विशय ताणें हाताळिल्ले. ताच्या कथेंच करुणेची झालर दिसता. संवेदनेची नाजुकसाण दिसता.
कथेची सुरवात चड करून सैमीक वातावरण चित्रायता. कथेचो मध्य रखरखीत वास्तवाक हात घालता, जाल्यार शेवट एका विचारीक पावंड्यार व्हरून वाचकाक अंतर्मूख करता. अळंग विचारांच्या जाळ्यांत वाचपी शिरकता आनी विंगड- विंगड निकशा मेरेन पावपाचो यत्न करता. हे निकश थारायतना रुढी, परंपरा, वात्सल्य, मोग , भिरांत, व्देश उर्बा अशा साबार विचार सरण्यांचो वणटीं उब्यो जातात. आनी वाचक आपले परीन तांतल्यान वांटो सोदपाक लागता.
कथेचो योग्य, सांचो बांदपाक विशालाक नकसुदपणान जमलां. ताची कथा लांबलचक ना. कथेंत चड आडकथा नांत. पूण मनोविद्न्यान आनी मनोविश्लेशण खूब आसा. पूण एक ‘ under current ’ कथेंत खंय अडेच्यो भरशिल्ल्यो गरजे भायल्यो घडणुको नांत. कथा सरळ, सुटसुटीत आनी मनोरंजक आसा. ती वर्ण, धर्म, प्रांत, देश अशीं बंदना मानिना. तर ती मनीसपणाच्या तागडेंतल्यान मोल – माप करता. सरळ काळजाक हात घालता.
म्हज्या वाचनांत म्हाका अभ्यासू नदर मेळत सावन भोवमानेस्त स. चंद्रकांत केणी हांच्या कथांनी ओड लायली. मागीर दामोदर मावजो, महाबळेश्वर सैल, गजानन जोग, मीना काकोडकार, पुंडलीक नारायण नायक, माया खरंगटे, हेमा नायक आनी साबार हेर कथाकारांच्या कथांनी एका वेगळ्याच विश्वांत व्हेलो. दर एकल्याची कथा बरोवप्याची शैली वेगळी. ‘Signature Style’ कथा वाचतनाच कळूंक लागली. शणै गोंयबाबांची, ‘म्हजी बा खंय गेली’ तत्वगिन्यानी वात्सल्य – काणी कथा ते आयची कथा हांतुंतलें अंतर समजुपाक लागलें. कोणाक गांवगिरें जिवीत आवडलें. जाल्यार कोणाच्या कथांनी शारी जीण उगती जाली. कोणें संयमाच्या दोरांनी जोतां घालीं, जाल्यार कोणें उक्तेपणान सृंगार मोग रंगयलो. कोणें सैमान न्हाणयलो, जाल्यार कोणें वास्तवाचो हुलोप दिवन दागयलो.
इंग्लीश बरोवप्यां मदीं म्हाका ओ हॅन्री आवडलो. विनोदी विचार करपाक लावपी, उतरांची कसबी कलाटणी आवडली, रस्कीन बॉन्ड हांचो सादेपणाची, सैमीक लागसाणीची , आंतरीक हुनसाण मंत्रुमुग्ध करून गेली. शोभा डे – च्या शारी जिणेचेर, संस्कृतीक आनी नवी सभ्यताय, लैंगिगताय आनी नातें चित्रावपाची पध्दत आवडली. सुधा मुर्तीच्या साद्यो पूण गहन कथा आवडल्यो.
इतल्याय वाचनांतल्यान विशाल सिनाय खांडेपारकार हाची लेखन शैली सामकी वेगळी म्हणपाचें म्हाका कळ्ळां. ल्हान मेजकीच उतरां, विचारीक संदर्भ. उपयुक्त भास, संस्कृतायेची ओड ताका आसा. विशाल बाबान रोमी लिपयेंतल्यान लेखन केल्ल्यान क्रिस्तांव समाजाची सूख- दुख्खां, ताच्या कांय कथांचो गाभो जाल्यांत. कोवीड -19 च्या भिराकूळ सत्याक फुडो करपी कथा ‘कांयशांव’ कथा संग्रहांत दुख्ख्ची देग पितारतना विशाल दिसता.
ह्या ताच्या नवीन संग्रहांत येवपी कथा आमकां एक वेगळ्या वातावरण निर्मितेंत घेवन वतात. ‘सांवर’ कथेंतलें रोजालीन सर्ग आवंडेतना जिणेची परवड चिंतनांतल्यान उक्तायता. आनी बरोवपी विशाल अभ्यासपूर्ण रितीन कांसावले, रेर्इश मागूस , चांदर, इर्गजींचीं फेस्तां, कांसावले रेमेती दोंगरा वयले गर्देचो उल्लेख करता. आंगवण्यांचो उल्लेख करतना, प्रार्थना फळादीक जावपाचो भावराथ सांगता. हो गांवगिरो उल्लेख.
‘समिरा’ हे कथेंत तेहरान देशांतलें चली अमिनी हाच्या मरणाचो विशय मुखार करतना, हिजाबाचो प्रस्न तो मुखार हाडटा. हो गाजिल्लो प्रस्न. “ हिजाब’, हो इस्लामी धर्म परंपरेचो भाग न्हयच” हें वाक्य समिराच्या तोंडांतल्यान सहजपणान म्हूण येता. कर्नाटक उच्च न्यायालयाचो उल्लेख, चलयां कडेन समाजाची पळोवपाची नदर वेगळी आसा. ताचो हुलोप आमकां हे कथेंतल्यान लागता. शिक्षण हो मूळ विशय सोडून समाज हिजाबाच्या धर्मकोल्लांच्या विवरांत सांपडिल्ल्याची ही देख. हे कथेंत ‘ऑल सोल्स’ हे तशेंच दिवाळेचोय उल्लेख येता. आनी बरोवप्याची वैश्वीक नदर व्यक्त करता.
‘होली वॉटर’ नांवान चलपी सनबर्न पार्टी. समाज आनी पुलीस, हांचे विचारीक भाश्य घेवन येता, ‘सनबर्न’ ही कथा. हे कथेंत पुलिसांची जीण आनी तांच्यो मर्यादा कळटात. वर्दी आनी नातें हांतलो फरक होल्मता. गोंयचे भूंयेंत जावपी प्रकरणांचेर उजवाड पडटा. पयशांचो मद आनी लांच दिवपी प्रकरणांचेर उजवाड जाता. तरणाट्यांचो शेणिल्लो फुडार पळोवन, निर्शेणी येता. विशाल बाब ही कथा कुशळतायेन हाताळटा, कसलीच अतिशयोक्ती करी नासतना.
‘रोमट’ ही कथा एका वेगळ्याचे स्वरुपाची आसा. ती एका उंचेल्या पावंड्याची थारता. आमची समाज वेवस्था, धर्म , वर्ण भेट, वंश हाचेर ती उजवाड घालता. ती नारू चांभाराच्या चिंतनांतल्यान रशियन उदात्त विचार सरणेंत रिगता. शिगम्याच्या संस्कृतीक प्रतिकांतल्यान रंग चडोवपी सोऱ्याचेर भर दिता. भजीं विकपी अजय, हें गरीब पूण स्वाभिमानी समाज घटकांचें आंग, अँसीड मारिल्ल्या चलये कडेन लग्न करपी अजय हो समाजा कडेन झुजपी घटक. पूण फुडाराक ही कथा एका वेगळ्या प्रवाहांत व्हांवपाक लागता.
युक्रेन आनी रशिया झुजांत सांपडिल्ले गोंयचे विद्यार्थी आनी आपली गे (लेज्बियन) रिलेशनान आसा. हें मनासीक विवंचनेंत सांपडिल्लो राघव आनी ताची चिंतना मुखार येतात. ज्या नात्याक भारत देशांत मान्यताय ना. त्या नात्याक सहज अशें मानपी आनी समजुवपी राघवाली धूव सारा अशा क्लायमॅक्साचेर सोंपता. वाचप्याच्या चिंतनाक सुरवात जाता. जशें नाटक माचटेर सोंपता, आनी चिंतनांतलें नाटक सुरू जाता.
विशालाच्या कथांचें आनीक एक खाशेलपण म्हणल्यार, कथा , मुखार वाचतना सुरवातीच्या पानांनी अंदाज लेगीत लावपाक जायना. मुखार कितें जातलें तें ! वाचप्यांची उत्कठा ती वाडयत रावता. फुडें कितें जातलें ताचो वाचपी अंदाज लायत उरता. एके नवे उमेदीन हाची यथायोग्य देख म्हणल्यार ‘रेंवटांतलो जावंय’ ही कथा. जेनिफा आनी डॅवीड हांच्या मोगाच्या आनी रविरहाच्या नाजूक सुतान ती गुंथिल्ली आसा. कथेच्या निमणे कडेन जेनिफा मरता तें लेगीत सुचक उतरांनी बरयलां.
‘मूठभर माती’ हे कथेंत गांवांत चलपी बैलांच्यो धिरयो, तांतल्यान जावपी आपघात आनी मोनजातीक दिल्ली ख्यास्त अशा नाजूक विशयाचेर बरोवप्यान भाश्य केला. रॅमी ह्या तरणाट्याक बैलाचें शींग तोपून मरण येवप, रॉजमारीक सुमार भायर दूख जावप आनी घोवाच्या तशेंच पोसको पूत रॅमीच्या मरणाच्या दुख्खान भारावल्ल्य़ा रॉजमारीन बैलाक मारपाक दिवचें ना असो निश्चेव करप. पूण समाज आनी ताचें पडबींब रमेशाच्या माध्यमांतल्यान बैलाचें मरण चिंतप, हें सुचक वर्णन कथेक एक वेगळें मोडण दिता.
‘मंगळूरची रात पिसाळी’ ही एक वेगळी कथा. विजय आनी सारा हांची इश्टागत पितारतना,- ‘ आयची रात पिसाळी आसतली ’ अशें सांगपी भविश्यकारान केल्लें भाकीत आनी तेच प्रमाण मेल्ल्या साराचो आत्मो, विजयाचो करपी मोग सांगात दाखयता. इंग्लीश बरोवपी एडगर पॉ ते शर्ली जॅक्सन आनी रॉबर्ट एकमन हांचो उगडास दिवन गेली. विशाल बाबाच्या कथेन भिसडावपी भूत ना. पूण सांगात करपी, मन उक्तावपी मन मेळोवपी, आनी इश्टागत सांबाळपी, भूत आसा. एक सुचक कळाशेंतल्यान ही कथा फुडें वता आनी वाचप्यांचेर प्रभाव घालता.
‘नशिबांतली अस्तुरी ’ – कथा एक कठोर काळजाच्या मनशाची ताचे मायेस्त बायलेची कथा. उंचेल्या हुद्दयाचो पुलीस. मिलीटरींत नोकऱ्यो करपी लोक आपली शिस्त, आपले घरचे सदचे जिणेंत हाडपाक सोदतात. आनी हे अती शिस्तीक ताचीं घरचीं बळी पडटात. आर्यन आनी ताची घरकान्न विरा. ह्या जोडप्यांची ही कथा – आर्यन आपली एस. पी. ह्या पुलीस सेवेंतल्या अधिकारी पदा वयली शिस्त घरांत लागून करता. आनी ताचे दोनूय पूत ताचे मायेची आस्त बाळगून आर्यनाक पयसावतात. बायल आसा मेरेन आर्यनाक समजून घेताली. आयज सुनो ताका समजून घेनांत अशी व्यथा हे कथेंतल्यान मांडल्या.
कोवीड -19 हें दुयेंस कितलें घातक आशिल्लें. हाचेर आदारीत ‘
काशयांव ’ ही कथा काळजांत खोलायेचीं कळ उदेंवन वता. ‘ साठ हजार रुपयांक काशयांव विकप म्हणल्यार मेल्ल्यांच्या ताळवे वयलें तूप खावप.’ बरोवपी विशाल म्हणल्यार एका वाक्यांतल्यान सहजपणान बरोवन वता. – “ कोविडाक लागून धर्मांच्यो वणटी मोडल्यो खऱ्यो पूण समाजीक बंदनां निर्माण जालीं .हाकाच लागून कितल्या जाणांनी काशांवांतलीं मडीं निसणीर दवरुन व्हेलीं आनी मातयेंत पुरलीं खंय! ” कोवीड दुयेंसान हा s..s..s..हा..s..कार हाडलो. आपलेच आपणाक परकी जाले. ही रोचक कथा कामील , सॅबास्तियान आनी रॅवलॉन, ह्या पात्रांच्या माध्यमांतल्यान मुखार वता. आनी मरण कितलें म्हारग जाल्लें ! हाची जिवंत देख वाचतल्ल्यांच्या मुखार उबी करता.
‘काळजांतलो गुठ ’ ही एक मनोविज्ञान विशया वयली कथा. गोंय – पुर्तूगेज इतिहासाचें फाटभुंयेचेर ही कथा सुरू जाता. सरदेसायांचो घराबो बाटून सार्दीन जाल्ल्याची देख घेवन. मिंगेल सार्दीन एक पाद्री आनी कुमसार वचपाक आयिल्ली एक तरणाटी. विशय चोरी आसा. ही चोरी ते तरणाटेन गरीब परिस्थिती केल्ली. शिक्षकांनी चोरयेचे पयशे सोदले पूण कोणें चोरी केल्ली तें कोणाच्याच मुखार हाडलें ना. पूण ते तरणाटे हें मनाक खायत रावलें आनी ती त्या पाद्री लागीं कुमसार करूंक गेली. ते तरणाटेच्या मनांतले विचार पाद्रीच्या मनांतले विश्लेशण ही कथा फुडें व्हरता. आनी ते तरणाटेक कुमसार वतकच मनाक शांती मेळटा.
‘आय लायड’ ही कथा वेगळी आसा. रोहन हो प्रिंसिलाचो इश्ट. प्रिंसिला हें दोतोर. एके सर्जरीच्या वेळार प्रिंसिला कशे तरेन रोहनाक एस्थेसिया दिल्ले कडेन ‘सेक्शुयल अँसोल्ट’ करता, तें दाखयलां. जाका मेडिकल सायन्सांत (preapism) अशें म्हणटात.
प्रिंसिलान रोहनाची सर्जरी करता म्हूण सांगून भोग घेवप, ही मानसीक विकृती हे कथेंत दाखयल्या. दादले दोतोर बायल दुयेंतीचेर एनस्थेसिया दिवन सर्जरी वेळार अत्याचार करतात. हें खूब फावटी सिध्द जालां. पूण बायल दोतोर दादल्या दुयेंती वांगडा एनस्थेसियाचे गुंगेंत सेक्युयल मोग करप हें लेगीत शक्य सा. हें समजलें.
‘साळोरे पिला गो’ ही कथा सदच्या कथेचे फास्केंतल्यान भायर सरल्या. एक साळोरी पील घरा समाकाराच्या पेरी रुखार येवन बसलां. आनी निवेदनांतल्यान संवाद सादता. संवसारीक स्पॅरो डे निमतान ह्यो गजाली चलतात. शारीकरण, उद्देगीकरण, फलॅट संस्कृती , मोबायल, टॉवर्स, वाडपी प्रदुशण हाका लागून सुकण्यांचेर कशी हावळ आयल्या. तें साळोरे पील निवेदकाक सांगता. ट्रान्सलोकेशन नांवान पर्वरेच्या श्री देव खापरेश्वर देवस्थानाच्या वडाचें रुपांतर सुरू आशिल्ल्याचो विशय ते काडटा. आनी मनशाचो सुवार्थ उक्ताडार हाडटात. एक सहज झऱ्यावरी व्हांवपी ही कथा निबंद आनी कथेचे अशीर वाटेंतल्यान वचून आकर्शक जाल्या.
विशाल सिनाय खांडेपारकार हो नव्या युगाचो प्रतिनिधी आसा. हिंदू, मुसलमान, क्रिस्तांव अश्या तितूय समाजांतल्या सूख – दुख्खांक तो वाचा फोडटा. एके अभ्यासू नदरेंतल्यान. ख्रिस्ती सामाजाचेर कांय हेर बरोवप्यांनीय कोंकणी कथा बरयल्यात. कांय जाणांनी भितर चूक केल्या ती म्हणल्यार त्या पात्रांच्या तोंडांत हिंदू बोलींतले संवाद घाल्यात. साहित्य अकादेमी पुरस्कारय तांकां फावो जाल्यांत. पूण तांचे समिक्षण जाय तितल्या प्रमाणांत जावंक ना. विशाल क्रिस्तांव घराब्यांचेर बरयिल्लें कथेंत इगर्जेचें, वाठाराचें, गांवाचें वर्णन यथायोग्य करता. संस्कृतीक फाटभूंय तयार करता. पात्रांच्या तोंडांतल्यान येवपी संवाद ख्रिस्ती भाशीक घालता. अशें केल्ल्यान कथा वाचतना बरे तरेन कथेंत रमता. मुसलमानांचेर आदारीत कथांनी तशें वातावरण निर्मिती करता. मशीद, नमाज, लावडस्पिकरा वयल्यान वाजपी दुआ, जिक्र आदी. विशालाच्यो कथा मुसलमान घराब्याचो साज चडयतात. धर्मीक एकचार विशालाच्या कथांनी जाणवता. तिनूय धर्मींक फाटभुंयेचेर ताच्यो कथां ह्या संग्रहांत आयल्यात.
इंग्लीश सिनेमा जशे इंटरमिशन जावन रंगार येतात. तशी विशालाची कथा सुरवातीच्या शांत वातावरणांतल्यान एकदम कलाटणी घेत, क्लायमॅक्सा मेरेन पावता. गांव, गांवांतलें वातावरण विशालाक भावता. हे वातावरण निर्मितींत बारीक – बारीक तपशील, वाठाराची म्हायती, ताच्या कथांनी मेळटा. पात्रां मदीं आसपी परस्पर नातें, संवाद ओडलायणे करपाची कळाशी विशालान जोडल्या. ह्या कथा लांबलचक नांत. सुटसुटीत आनी ल्हानश्योच, पूण विचार करपाक लावपी आसात. वास्तववादी आसात. जो कथाकार समाजाची पारखणी बारीकसाणीन करता. तो कथाकार तें वास्तव आपल्या कथांनी वाचका सामकार चड बरे तरेन हाडपाक शकता. कवीक आनी कथाकाराक सदांच वास्तवाची झळ लागपाक जाय. तेन्नाच ते वास्तव लेखनांतल्यान देंवतलें. विशालाक जाल्यार वास्तवाचो धग लागला म्हूण ह्यो कथा वास्तववादी जाल्यात. हांव ताच्या ह्या कथा संग्रहाक जैत आवंडेता.

मनोज नरेंद्र कामत