काला पत्थर – एक वास्तव !

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

पगारा दिसा सांजे कंपनीचे गेटी भायर जात्राच भरता म्हणल्यार जाताली. कांय कामगार रोख पगार घेवन भायर सरताले आनी …

बारावी परिक्षा उत्तीर्ण जातकच म्हजो कल कला क्षेत्रा वटेन आशिल्लो. पूण भावाच्या सांगण्या वयल्यान आनी तेन्ना खण वेवसाय उंचायेचेर आशिल्लो म्हणून आसुंये, पणजे सरकारी पॉलिटेक्निक कॉलेजींत मायनिंग ऍण्ड मायन सर्व्हेइंग या तीन वर्सांच्या डिप्लोमांत प्रवेश घेतलो. 

दोन वर्सांनी अभ्यासक्रमाचो भाग म्हणून सावर्डे लागींच्या चौगुले कंपनीचे ओपनकास्ट खणींत तीन म्हयने आनी आंध्रप्रदेशांत (तेलंगण) सुमार चारशें – साडे चारशें मीटर जमनीपोंदां कोळशाचे खणींत तीन म्हयने प्रशिक्षण पुराय केलें. प्रशिक्षणा उपरांत हें डिप्लोमा शिक्षण सोडून शिक्षणिक मळार हायस्कूल शिक्षक म्हणून रुजू जालों. साहजिकच ह्या शिक्षण प्रशिक्षणाचो कांयच उपेग जालो ना, तरी सहसा कोणाकच मेळूंक शकना, असो अनवळखी अणभव मात हांवें घेतलो.

विशय मुखार व्हरचे आदीं, खण म्हणल्यार कितें, तें जाणून घेवया. सोंपे भाशेंत सांगपाचें जाल्यार, जमनी पोंदां कमी, मध्यम वा चड खोलायेचेर आमकां अपेक्षित आशिल्लें उपयुक्त खनीज वा तत्सम पदार्थाचें खनन करून उत्पादन करतात ते प्रक्रियेचे सुवातेक खण म्हणटात. सर्फेस मायनिंग हातूंत चिऱ्यां सारक्या जमनी पोंदां लागीं सांपडपी फातरांची खण, जमनी पोंदच्या खणींत सुमार दोनशे मीटरां परस खोलायेंत सांपडपी कोळशासारके पदार्थांची खण, प्लेसर मायनिंग हातूंत भांगर, मोलादीक फातरांची खण आनीं ‘In Situ Mining’ हातूंत यूरेनियम पोटॅश सारक्या पदार्थांची खण, अशे खणींचे सादारपणान चार प्रकार आसूं येतात. जमनी पोंदां खनीज सांठो सांपडपाची शक्यताय आशिल्ले सुवातेचें पयलीं बारीकसाणेन परिक्षण, उपरांत ड्रिल बोरींग करून खंय खंय, कितलो, कितल्या खोलायेचेर खनीज सांठो आसा हाचें खोलायेन सर्वेक्षण जाता. 

खनिज जमनी पोंदा लागींच आसत जाल्यार ओपनकास्ट पद्दतीन वयली माती रीजॅक्शन काडून खनीज काडटात. 

कोळसो भौतेक करून जमनीच्या खोलायेंत सांपडटा. म्हणटकच तो सादारण लागीं आसत जाल्यार ओपन कास्ट पद्दतीन आनी अडीचशें मीटर वा अदीक खोलायेचेर आसत जाल्यार अंडरग्रावंड पद्दतीन काडटात. 

देशांत झारखंड, पश्चिम बंगाल, ओडिशा, छत्तीसगड, मध्यप्रदेश, तेलंगण, महाराष्ट्र, बिहार सारक्या राज्यांतलीं झारिया, रानीगंज, तालचेर, सिंगरेनी हीं खाण आस्थापनां कोळशाचें व्हड प्रमाणांत उत्पादन करतात. दोनी खणींत सुरक्षेचो भंय आसताच. म्हणटकच सुरक्षा उपाय येवजणेचेर भर दिवचोच पडटा. 

जमनीपोंदां फातरा कोळशाची निर्मिती कशी जाता हें आमी लक्षांत घेवया. लाखांनी वर्सां आदीं सैमीक उलथापालथींक लागून जमनी पोंदां पुरून गेल्लीं जंगलांतलीं झाडां थंयची तीव्र उश्णताय – दबावाक लागून कुसून तांचें कार्बनयुक्त lignite, bituminous आनीं ओलसरपणा उणो जाता तसो carbon चें प्रमाण वाडून ताचें anthracite फातराच्या कोळशांत रुपांतर जाता. हाका “काला पत्थर ” म्हणल्यार फातरा कोळसो म्हणटात.

भारतांत – परदेशांत वीज उत्पादन, लोखण उत्पादन आनी तत्सम व्हडल्या व्हडल्या उद्योगीक प्रकल्पांत कोळशाचो मुखेल प्रमाणांत उपेग जाता. देशाचे उद्योगीक कोळशाचो व्हड वांटो आसता.

जमनी पोंदा कोळशाचे खाणीचें स्वरूप कशें आसता, हाची कोणच कल्पना करूंक शकना. जाणें खणीं भितर वचून पळयल्या, ताकाच तें कळूं शकता. देशांतल्या चार व्हड खणींपैकीं सिंगारेनी कंपनीची आमकां प्रशिक्षणाक मेळिल्ली खाण बऱ्याच प्रमाणांत मजबूत सुरक्षित आशिल्ली. कारण दोन म्हयन्यां आदींच राष्ट्रपतींचे भेटीक ही खाण वेंचून काडिल्ली. साहजिकच ते खणींत अतिरिक्त खासा सुरक्षेचीं उपकरणां बसयल्लीं. (तीं मागीर पन्नास टक्के काडून व्हेलीं ही गजाल वेगळी). खणींत दबाव आनीं प्राणवायूचो त्रास जावचो न्ही म्हणून तांच्या वांगडा वैद्यकीय पथकबी आशिल्लें.

आमची खाण चारशें – साडे चारशें मीटर खोल आशिल्ली. खाणी वयर जमनीर कार्यालय, रस्ते, वसाहत आनीं पोंदां कोळसो काडपाचें काम चलता, हें अनवळखी मनशाच्या लक्षांत येवप कठीण आशिल्लें.

खणीं भितर देंवपाच्या – वयर येवपाच्या लिफ्टांत धा धा कर्मचारी एका वांगडा सकल वयर यो वच करूं शकताले. लिफ्टाक शाफ्ट हें तांत्रिक नांव. लागींचें मशीन रूम आनी टॉवराच्या सकल चारशें मीटर खोल आनीं पांच सात मीटर रूंद आकाराचे बांयंत तें वयर सकल फेरी मारता. लिफ्टाचो धातूचो मोठो परदेशी बनावटीच्या दोराचो स म्हयन्याक एकदा कुडको काडून परदेशांत मजबुती तपासपा धाडचो पडटा.

खणींत देंवतल्या कर्मचारी अधिकाऱ्यांक हेडलायट, सेफ्टी हेल्मेट, कमराक बॅटरी, हाफ पँट वा धोती, सेफ्टी बूट शिवाय देंवक मनाय आसता. परवानगी शिवाय कोणाकच भितर प्रवेश आसना. खणी भितर सरतना खाण जेवण व्हरचेंच पडटा. कारण उदका शिवाय भितर कांयच मेळना. आमी सकाळीं सात वरांचेर भितर देंवताले आनी सांजचे पांच – साडेपांच वरांचेर वयर येताले.

चारशें – साडे चारशें मीटर खोल पावतकच कान गप्प जाताले आनी काळखाचें साम्राज्य सुरू जातालें. हेडलायट पेटोवची पडटाली. थंयसावन सादारण वीस तीस मिनिटां प्रत्यक्ष काम चलता थंय मेरेन खडबडीत कोळशा जमनी वयल्यान चलत वचचें पडटालें. खणीचें स्वरूप तीन मीटर उंच आनी चार मीटर रूंद सरळ आनीं आडव्या टनेला भशेन आसता. कागदाच्या प्लॅनाचेर पळयत जाल्यार शेतांतल्या कुणग्यांच्या आकारा भशेन दिसता. 

भितर हेडलायट बंद पडली जाल्यार, फुडें फाटीं वचूं मेळना. तेवटेन कोणी येयतसर थंयच रावचें पडटा. कारण भितर शंभर टक्के काळोख. प्रत्यक्ष कामाच्या आसपासच लायटीचो उजवाड आसता. काळखाक लागून खणीं भितर दीस आनीं रात एकच आसता.

खणीं भितर कोळशाचें उत्पादन करपाक जिलेटीन स्फोट करचे पडटात. तेन्ना अमूक वेळार सायरन वाजता. ते सुवाते कडच्यान पयस वचून बॉटांनीं कान बंद करचे पडटात. कानांक दुखापत जावंक शकता.   

विजेच्या मशीनान बी कोळसो खरवडून काडटात. हो कोळसो एक एक टनाचे वॅगनीं भितर भरून टनेलांतल्यान ओडून वयर जमनीर हाडटात. टनेलाच्या तोणा कडेन बसयल्लो व्हडलो exaust fan खणींतली हवा भायर ओडटा, तेन्ना लिफ्टाच्या मार्गांतल्यान हवा भितर घोळटा. खणींत भौतेक कडेन प्राणवायू उणो आसता. ताचें प्रमाण मेजूंक धवो हुनीर वा विशिष्ट सवणें पांदऱ्यां घालून खणींत व्हरताले. प्राणवायू उणो आसता थंय हे प्राणी अस्वस्थ जाल्ले दिसतात. थंय प्राणवायूचें प्रमाण वाडवपाचो प्रयत्न करतात. 

दुसरी म्हत्वाची गजाल म्हणल्यार, खणींत सकयल, वयर, दावे, उजवे वटेन कोळसोच आसता. तकलेवयलो भाग कोसळपाची भिरांत आसता. सहसा ती कोसळणा. पूण सुरक्षेचे नदरेन जतनाय म्हणुन जापसालदार अधिकारी हातांतली पितूळच्या तोंकाची walking stick वयले सुवातेक मारतकच येता त्या आवाजाचेर ती मजबूत आसा काय ना तें कळटा. टण्ण टण्ण करून आवाज येत जाल्यार मजबूत आनीं डब डब असो आवाज आयलो जाल्यार मजबूत ना, असो निश्कर्श काडटात. सुरक्षेचे नदरेन थंय लोखणाची धिगी लावन वयल्या भागाक घटसाण दितात.

प्रत्यक्ष कोळसो काडपाचें काम चलता थंयचे सुवातेर लायटीचो उजवाड आनीं प्राणवायूचें प्रमाण संतुलीत दवरतात.

कोळसो काडिल्ले रिते सुवातेंत रेंव भरतात. काम चलता ती आनीं लिफ्टा कडेन यो वच करपाचीच सुवात चलपाक मेकळी आनीं हेर कडेन तात्पुरते आडोस लावन बंद दवरतात.

खणीं भितर कोनशाक कोळशाचो पावडर एकठांय साचून उरल्यार, तांतूं हळूहळू उश्णता निर्माण जावन म्हयनो देड म्हयन्यान ताचो स्फोट जावपाची भिरांत आसता. खणींत आठ आठ वरांच्यो तीन शिफ्ट आसतात. कांय मजूर चड पयशे जोडूंक चोवीस तास भितरच रावतात !

पगारा दिसा सांजे कंपनीचे गेटी भायर जात्राच भरता म्हणल्यार जाताली. कांय कामगार रोख पगार घेवन भायर सरताले आनी सोरो पिवून पडटाले. राखून आशिल्ले चोर तांचे पयशे चोरताले. म्हणटकच भौतेक बायलो गेटीर रावन आपल्या घोवाच्या हातांतलो पगार झोपय मारून धांव मारतालीं.

अधिकाऱ्यांनी आमकां सांगिल्लें. पगार पडटकच एक आठवडोभर तिनसांजे उपरांत भायर सरनाकात. सोऱ्याक लागून झगडीं, मारामारी वा घडये खूनय जाताले. म्हणून आठवडोभर कॉलनींत पुलिसांची बस ठाण मांडून आसताली.

आमी पांच जाण तीन म्हयन्यांचें प्रशिक्षण पुराय करून गोंयां आयले, तेन्ना योगायोगान यश चोप्रा निर्मित – दिग्दर्शित अमिताभ बच्चन, शशी कपूर, शत्रुघ्न सिन्हा अभिनित ” काला पत्थर ” सिनेमा गोंयां चलतालो. म्हणटकच कुतुहल म्हणून आमीं पांचय जाणांनीं दुसऱ्याच दिसा तो फोंड्यां आयशा थिएटरांत पळयलो.  थिएटरांतल्यान भायर सरतना आमी इतले हांसल्यात म्हणल्यार सांगपाचें न्ही. कारण तीं सगळीं फकाणां आशिल्लीं. कारण कोणेंच जमनी पोंदा कोळशाची खाण पळोवना, म्हणटकच तांकां तें सगळें खरेंच दिसलें. पूण आमकां पांच जाणांक मात तो एकदमच फालतू दिसलो. मनोरंजन म्हणून ओके. कारण आमी जमनीपोंदां तातूंतले कोनशान कोनशे, जोखीम, भिरांत, जिवाक आशिल्लो धोको, विपरीत वातावरण, खाण कोसळपाचो भंय, प्राणवायूचो उणाव, म्हत्वाचें म्हणल्यार भितर मेल्ल्या कामगारांच्यो गजाली हांचो प्रत्यक्ष अणभव घेतिल्लो. म्हणटकच आमकां फटोवप अशक्य आशिल्ले !

रंजन नायक