जग साम्राज्यवाद, विस्तारवादाच्या विळख्यांत

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

चीनाच्या फाटबळाचेर मादुरो हाली चड उसळपाक लागिल्लो. ऑगस्ट म्हयन्यांत ट्रंपान मादुरोक आपूण तुका उखलून व्हरतलों अशी धमकी दिल्ली तेन्ना, “हांगां गेटी कडेन उबो रावता जाय तेन्ना यो” अशी मादुरोन फकांडां केल्लीं.

जगांतल्या सगळ्या राष्ट्रांनी आपले मतभेद शांततायेन सोडोवचे. जागतीक शांतताय, न्याय, सुरक्षेक धोको उत्पन्न करचो न्हय- अशें संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या चार्टराचे कलम-1 तशेंच ‘सगळ्या देशांक आपल्यो राजकीय, आर्थिक, सामाजिक आनी सांस्कृतीक बाबी मुक्तपणान स्वता थारावपाचो अधिकार आसा’ अशें कलम-2  नमूद करता.  

तरीय रशियाचो युक्रेनांत, इझ्रायलाचो गाझांत नरसंहारी विस्तारवाद चालू आसतना सार्वभौम देश वेनेझुवेलाचे राष्ट्राध्यक्ष निकोलस मादुरो मोरोस आनी घरकान्न सेलिया फ्लॉरिस हांचेर ड्रग्स- आतंकवादाचे आरोप दवरून खापे गुन्यावकारांक व्हरतात तशें बेकायदेशीर आनी निर्लज्जपणान रातयां ट्रंपान उबारून अमेरिकेंत व्हरून लोकशायी रूपड्या फाटले अमेरिकी साम्राज्यवादी वास्तव रूपाचें दर्शन घडयलें. 

जगाच्या अंस्तंत गोलार्धांतल्या देशांत मानवाधिकार हनन, सामाजिक वितुश्ट, अस्वस्थ अर्थव्यवस्थेच्या प्रसंगात फकत अमेरिकेन हस्तक्षेप करप, थंयची संसाधनां ताब्यांत घेवन तांचो फायदेशीरपणान उपेग करून त्या देशाची भलायकी सुदारप ही 1823 वर्सा अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष जेम्स मनरो हांणी मांडिल्ली तत्वप्रणाली (Monroe Doctrine) दोनशे वर्स उपरांत वर्तमानातूय अमेरिकेच्या विदेश नितीचे रणनितीचो भाग जाल्ली आसा. डॉनाल्ड ट्रंप तिच्या मोगांत पडिल्ले कारणान आपलें नाव जोडून तिचें ‘DonRoe’  अशें बाब्तिस्म केलां आनी वेनेजुवेलाच्या संसाधनाचो ताबो घेवन स्वता चलोवपाच्या तयारींत दिसता.    

मादुरोक उबारपाचे मुखेल कारण अमेरिकेंत वेनेझुवेलाची कोकेन पुरवण करप मानलें तरी तशी ती कोलंबिया, मॅक्सिकोंतल्यानूय जायत आसता. खर ड्रग्स मेटाची (मेटामफेटामायन) पुरवण मेक्सिकोंतल्यान चड प्रमाणांत जाता. ड्रग्स हेंच कारण आशिल्लें जाल्यार अमेरिकेंत 400 टन ड्रग्साची पुरवण केल्लीं हे न्यायीक प्रक्रियेंतल्यान सिद्ध जावन 540 म्हयन्यांची बंदखणीची खास्त भोगपी होंडुरास देशाच्या आदले राष्ट्राध्यक्ष हुवान ओर्लांद हेर्नांडेझाक आपले विशेशाधिकार वापरून ट्रंपान ताका माफी दिवप हें विसंगत दिसता.  

वेनेझुवेलांत वेचणुकेंत फटींगपणा, राजकी विरोधकांची छळ-हाल, हत्या करून मादुरोन सत्ता हातासल्या असो आरोप ट्रंपान लावन मादुरोक कुशीन काडलो तरी थंयचे अंतरीम सरकार आयज मादुरो पाठराखेच चलयतात. वेनेझुवेलांत लोकशाये खातीर मादुरो विरोधांत लढो दिवपी नॉबेल जैतवंत मारिया कोरीना मचादोचे वर्णन ‘अशक्त’ आनी देशांत ‘मानसम्मान नाशिल्ली’ अशें करत ट्रंपान तिका कुशीक काडल्या, हें आजापीत करपी.   

संसाधनांचो अकार्यक्षम, अयोग्य वापर, अर्थव्यवस्थेची दुर्दशा हिंवूय कारणां अमेरिकेन दिल्यांत. मादुरोक अमेरिकेंत व्हेले उपरांत भाश्य करतना मात वयलीं सगळीं कारणां कुशीन दवरून थंयच्या क्रूड तेलाचेर ताबो मेळोवन अमेरिकन कंपनींक थंय गुंतवणूक करपाक धाडप हे ध्येय निर्लज्जपणान कबूल केले. अमेरिकेचो तसो इतिहास आसा. अमेरिकेन गुप्तहेर संघटना सी.आय.एन कट कारस्थानां मार्फत वैध वेचणूक प्रक्रियेंतल्यान वेंचून आयिल्लो इराणचो राष्ट्राध्यक्ष मोहम्मद मोसादेघाक 1953  वर्सा सत्तेंतल्यान भायरायलो, कारण ताणें क्रूड तेलाचें राष्ट्रीयीकरण करून गैरफायदो घेवपी विदेशी तेल कंपनींक –चड करून ब्रिटीश आनी अमेरिकन- भायली दिशा दाखोवपाचे संकेत दिल्ले. इराक, लिबियांतले सत्ताधीश अमेरिकेक झुगारून, डॉलर कुशीन दवरून, इतर देशां वांगडा युरो मुद्रेंत तेल वेव्हार करपाक भायर सरले तेन्ना अमेरिकेन थंय तेला खातीर सत्ता बदल घडोवन हाडल्यात. वेनेझुवेलान 1976 वर्सा देशांतल्या क्रूडाचे राष्ट्रीयकरण करून अमेरिकन तेल कंपन्यांक भायरायिल्ले ताकाच ट्रंप अमेरिकन आयज ‘तेलाची चोरी केली’ म्हणत सी.आय.एचे मजतीन मादुरोक कुशीन काडून अमेरिकन एक्सोनमोबील, शेवरन, कॉनोकोफिलिप्स तेल कंपनींक थंय धाडपाक सोदता खरें, पूण थंयच्या अस्थीर, असुरक्षीत वातावरणांत अब्जावधी डॉलरांची गुंतवणूक करपाची जोखीम घेवपाच्या मुडांत त्यो कंपनीं दिसनात. 

अमेरिकेंत आपल्या आंदोलकांक मारून उडोवपी ट्रंप प्रशासन  इराणांतल्या आंदोलकांच्यो हत्या थांबोवपाचे निमतान थंय सत्तांतरण घडोवन अमेरिकेंत आस्रयाक आशिल्ल्या इराणच्या शहाच्या पुताक कठपुतळी कसो इराणांत सत्तेत बसोवन तेल, संसाधना बळकावपाची सपना सद्या पळयता. 

चीन हो अमेरिकेचो कट्टर प्रतिव्दंदी. राजकी मुत्सद्दीपणा, लश्कर, शस्त्रास्त्र, तंत्रज्ञान तशेंच जागतीक व्यापार मळार हालींच्या तेपार अमेरिकेक शह दित अमेरिके परस उजवो थारला. $34 ट्रील्यन कर्जान अमेरिकेक कर्जबाजारी केलां. चीन आपले अमेरिकन कर्जाचे बाँड मार्केटांत विकून आनी ब्रिक्स देशांच्या मजतीन व्यापार व्यवहारांत डॉलर कुशीन दवरत अमेरिकन चलनाची पत देवोंवपाक लागला.     

वेनेझुवेला तशेंच, क्युबा, ब्राझिल, कोलंबियांत व्यापार-उद्देगांत, मुळावे सुविधा प्रकल्पांत चीनाचो वाडटो प्रभाव ट्रंपाक असुरक्षित आनी अस्वस्थ करपाक लागला. चीनाक लॅटीन अमेरिकेत बॅकफूटार हाडप हेवूय वेनेझुवेला प्रकरणा फाटलें एक कारण.  तेल विकपाक न्हयकार दिवपी देशाआंड सुडभावनेन अमेरिका आर्थिक निर्बंध घालता तेन्ना ताचो फायदो घेत चीन त्या देशा वांगडा उणे दरांत तेल खरेदी करपाच्यो कबलाती करतना दिसता. इराणा आड अमेरिकेन अर्थिक निर्बंध घाले तेन्ना चीनान मुखार येवन 25 वर्सा इराणा कडल्यान तेल खरेदी करपाची कबलात केल्या आनी वर्सुकी थंयचे 90% टक्के तेल चीन खरेदी करता. 2024 वर्सा वेनेझुवेलांत चीनाचो व्यापार $ 1.6 अब्ज आशिल्लो. गेल्ले वर्साचो आकडो तयार ना, पूण तो ताचे परसूय चड आसूये. जगांत सगळ्यांत चड 303 अब्ज बॅरल्स क्रूड साठो ज्याचे आयच्या दरान मोल $17 ट्रील्यन इतले जाता तो वेनेझुवेलांत आसा हें प्रमाणीत केल्लें आसा. 1976 वर्सा वेनेझुवेलान अमेरिकन कंपन्याक भायरायले उपरांत प्रत्येक अमेरिकन सरकार तेल मेळोवपाक दबाव हाडत, धमक्यो दित आर्थिक निर्बंध घालत आयल्यांत. त्या खातीर व्हड साठो आसतनाय देशांतलो भ्रष्टाचार, अमेरिकेचे आडमुठेपणाक लागून फावो त्या स्थराचे क्रूड उत्पादन करपाक शकलो ना आनी तेल उत्पादनांत 26 व्या क्रमांकाचेर उरला.

 वेनेझुवेलांत राष्ट्रीय मालकीच्या तेल आस्थापनांत चीनान $4.6  अब्ज गुतवणूक केल्ली आसा. 2017 उपरांत अमेरिकेन वेनेझुवेला आड आर्थिक निर्बंध घाले तेन्ना चीन थंयचे 80% तेल दरवर्सा फुकट सवाय उबारत आयला. सवलतीच्या दरांत खरेदी केल्ले तेल आपल्या देशाच्यो गरजो भागोवन चीन उरिल्ले मायस तेल जगभर विकून फायदो कमयता. गेल्ले वर्सा चीन जागतिक वेपारांत एक ट्रील्यन डॉलर वेपार-वाढावा (trade surplus) कमोवपी जगांतली पयली अर्थव्यवस्था थारली. मादुरोक उबारचे एक दीस आदी चीना वांगडा $16 अब्जांची तेल विक्री करपाची कबलात जाल्ली. अमेरिकेन तसली कबलात करपाक पनामा देशांत मिटींग आयोजीत करपाची केल्ली मागणी मादुरोन न्हयकारली ताचो ट्रंपाक राग आयलो. सौर, वारो, सागर, हायड्रोजन, बायोमास सारकेले पर्यायी उर्जा वापर ट्रंपाक मानवना. चार दीस फाटी ट्रंपान हवामान बदल, पर्यायी उर्जा, सौर उर्जा संबंदीत 66  संस्थातल्यान- तांतूत संयुक्त राष्ट्र आनी भारतीय संस्थांचो आस्पाव आसा- अमेरिकेचे सभासदत्व फाटीं घेतले. अमेरिकेंत पारंपरिक तेल उर्जेचो खप वाडला, त्या मानान पुरवण मेळना जाल्ल्यान अती निर्शेवणीतल्यान ट्रंपान वेनेझुवेलाचे तेल बळकावपाचो यत्न केला.                      

वेनेझुवेलांत अंतरीम राष्ट्राध्यक्षा डेल्सी रॉड्रीगीझ सरकार चलयता ते मादुरोच्या नांवान आनी “विदेशी दलालांक हांगां देशांत थारो ना” अशें तिणें जाहीरपणान म्हणलां. मादुरोचो गृहमंत्री देवसदाद काबेल आनी संरक्षण मंत्री व्लादीमीर पेद्रीन्ह मादरोच्या फुडले जहाल. तेवूय नव्या सरकारांत त्याच पदांचेर विराजमान आसात. तेन्ना अमेरिकन तेल कंपन्याच्या येवकारांत नवें सरकार  पायघड्यो घालतलें, 5  कोटी तेलाचीं बॅरलां अमेरिकेच्या सुवादीन करतले ह्या ट्रंपाच्या दाव्यांचेर प्रश्नचिन्न आसा. मादुरोक ट्रंपान अचकीत उबारिल्लो. “आपलें म्हणणें मानलें ना जाल्यार थंय परतून अमेरिकन लश्कर धाडटलो” हें ट्रंप म्हणटा खरो, पूण तितलें तें सोंपें न्हय. अमेरिकन वेपाऱ्यांचे अपहरण करपी दाव्या सशस्र मार्क्सिस्ट गुरीला झुजारूची राष्ट्राध्यक्षा डेल्सी रॉड्रीग्स ही धूव. वेनेझुवेलाचे सैनिक जंगल गनिमी कावा प्रकारांत अमेरिकना परस उजवे आसात. शिवाय थंयच्या प्रत्येक ड्रग कार्टेलांची अत्याधुनिक शस्त्रां वापरपी आपली अशी सेना आसा. कार्टेलांचे मुखेली खुद्द सेनेचे कमांडर आसात. दुस्मानांक क्रूरपणान मारून उडोवपाचें प्रशिक्षण कार्टेल सैनिकांक हेजबोल्ला दिता. थंय अमेरिकेचे परतून एकदा ‘विएतनाम, अफगाणिस्तान’ जांवक शकता. अमेरिकेच्या हल्ल्यांत मादुरोचे 32 क्यूबन अंगरक्षक धरून अदमाशे 100 जण सोंपल्यात. आदी अमेरिकन सैनिकांनी ड्रग येरादारीचो आरोप लावन बोटी उध्वस्त करून नागरिकांक मारून उडयल्यात ताचो राग थळाव्या सेनेक आसा. 

वेनेझुवेलांत तेल प्रकल्प आनी मुळावे सुविधा प्रकल्पांत चीनान अब्जावधी डॉलरांची गुंतवणूक केल्ली आसा. थंय केल्ल्या कामांचे  पेमेंट चीनाक तेलाच्या माध्यमांतल्यान जाताले. अमेरिकेन तेलाचो ताबो घेतलो जाल्यार ते मेळप कुस्तार जातले. चीन आपल्या गुतवणूकीचेर उदक सोडपाक सोंपेपणान तयार आसचो ना. तेन्ना अमेरिकेक शह दिवपाक लागता तितली शस्रां, उपकरणां, आर्थिक मजत सेनेक आनी ड्रग कार्टेलांक दिवपाच्या तयारींत चीन आसतलो. ‘दुडू पर्वत हालोवंक शकता’ अशी म्हण आसा. तेल व्यापारांत अब्जावधी दुडू आसा. ते आशेन वेनेझुवेला सरकार, ड्रग कार्टेल, सेना अधिकारी तेल धंद्यांत ट्रंपाचे भागीदार जाले जाल्यार अजापीत जावपाची गरज ना. तेन्ना मात चीनाची प्रतिक्रिया कितें आसतली तें पळोवचें पडटलें. 

चीनाच्या फाटबळाचेर मादुरो हालीं चड उसळपाक लागिल्लो. ऑगस्ट म्हयन्यांत ट्रंपान मादुरोक आपूण तुका उखलून व्हरतलों अशी धमकी दिल्ली तेन्ना, “हांगां गेटी कडेन उबो रावता जाय तेन्ना यो” अशी मादुरोन फकांडां केल्लीं. ट्रंपान रशिया, इराण, कोलंबिया, क्यूबा, मेक्सिको, ग्रीनलँड हांकां आनी चड करून चीनाक आपूण कितें करपाक शकतां तें दाखोवपा खातीर मादुरोक बेड्यो घालून प्रदर्शन मांडलें, जे अमेरिकन न्यायसंस्थेच्या नेमांवलींत बसना. 

मादुरोची कोर्ट केस गुंतागुंतीची. रोखडी सोंपपा सारकी न्हय. ट्रंप सत्ताभायरो जालो तरी चालू उरतली. आपूण निर्दोष, आपलेआड पुरावे ना, आपलें अपहरण करून अमेरिकन सैनिकांनी हांगां हाडला त्या खातीर आपणाक युद्धकैदी मानचे हे मादुरोन कोर्टा मुखार सांगलां. पीठासीन जुवीज 92 वर्सांचो. वयोमाना नुसार तो कोर्टांचे कामकाज चालू आसतना झेमता. फिर्यादी आनी बचाव पक्षांनी उपस्थीत केल्ले मुद्दे तो एकाग्रचित्तान आयकुपाचे स्थितींत आसतलो काय कितें हो म्हाप्रस्न. साम्राज्यवाद, विस्तारवाद नव्या वर्सा जगांत हिंसा वाडयतले, हातूंत दुबाव ना. 

दीपक लाड