भांगरभूंय | प्रतिनिधी
(ह्या काळांतलो ताचो सगळ्यांत उल्लेखनीय चित्रपट म्हणल्यार अनुराधा पटेल हांचे वांगडा नसीरुद्दीन शाह अभिनीत ‘इजाजत’. ताका एक क्लासिक सिनेमां म्हणून मान्यताय मेळ्ळ्या…. आतां मुखार…)
गुलजारान ‘लिबास’ (1988) ह्या सिनेमांत लग्ना भायल्या संबंदांची केल्ली संकल्पना लोकांक आवडली. उपरांत ताणें ‘लेकिन’ (1990) ह्या सिनेमांत अज्रंवर मोगाची संकल्पना आनी ‘माचीस’ (1996) ह्या सिनेमांत आतंकवादाच्या फाटल्यान आशिल्लीं कारणां सोदपाचो यत्न केला. राजकारणांतल्या भ्रश्टाचाराचेर भर दिल्लो, “हु तू तू” (1999) हो ताणें दिग्दर्शीत केल्लो निमाणो चित्रपट. दुख मुझे भी है, लेकिन मै इसका मेडल छाती पर लगाए नही फिरता।’अशी तागेली फिलॉसॉफी ‘किनारा’ ह्या सिनेमांत डॉ. श्रीराम लागू हांगेल्या संवादा वरवीं रसिकां मेरेन पावली. तेच वांगडा “बाबूमोशाय, जिंदगी बडी होनी चाहिए, लंबी नही’ हें ‘आनंद’ सिनेमांतलें तत्वगिन्यानय रसिकांचे मनांत घट्ट दसलां. कारण ‘जो खुशी दुसरे का काम करने मैं मिलती है, वह अपना काम करने में नही’ हेय ताच्या चित्रपटांत सहजपणान सांगलां.
कविता आनी गितां वरवीं मनशाच्या भावनांक आनी सैमाक उतरां दिवपी गुलजार सगळ्यांच्या मनांत आशिल्ल्या जायत्या विशयांचेर आपलीं मतां आनी भावना उक्तायता. कॅमेऱ्या फाटल्यान उबो रावून मोगा सावन राजकारणा मेरेन सगळें काव्यात्मक भाशेंत सादर करपाची ताची कुशळटाय पळोवन अजाप दिसता. ताचो सिनेमा कुटुंबा वांगडा पळोवपा सारको आसता. सृजनशील कवितेची ताची प्रतिभा, ‘त्रिवेणी’ सारकिल्ल्या काव्यरूपांची उर्दू भाशेंत वळख करून दिवप, कुसुमाग्रजाच्या कवितांचो उर्दू भाशेंत ताणें केल्लो अणकार, आर्विल्ले संगणक आनी इंटरनॅट नव्या युगाक जाय तें शिकून घेतिल्लो हो कवी समकालीन परिस्थितीचेर टिप्पणी करत ऐंशी वर्सांची (सध्या णव्वद वर्सां) पिराय हुपून लेगीत मनरिजवण करतालो, ताची उतरांनी तोखणाय करप कुस्तार जातलें.
‘मेरे अपने ’ हो ताचो दिग्दर्शक म्हणून पयलो चित्रपट. उत्कृश्ट गितां खातीर न्हय, तर ताच्या…
आबोहवा देशकी बहोत साफ है,
कायदा है कानून है इन्साफ है,
अल्लामियॉं जाने कोई जिये या मरें,
आदमी को खून-वून सब माफ है ।
सुमार 44 वर्सां आदीं ह्या उतरांनी उक्तायिल्ली वेदना दुर्दैवान आयज लेगीत तितलीच प्रभावी उरल्या. काळ बदललो. पूण गुलजारान आपली प्रतिभा तिगोवन दवरल्या, कारण लकडी की काठी, जंगल जंगल बात चली, सूरमयी अँखियों ह्या बाल गीतांपसून ते चप्पा चप्पा चरखा चले, पानी पानी रे, कजरा रे, जय हो, सपने में मिलती ह्या नवे पिळगेच्या ओंठार आशिल्ल्या गितां कडेन ताचो प्रवास ताच्या नांवा इतलो गुलजार आसा. उर्दू भाशेंत गुलजार म्हणल्यार फुलांनी भरिल्ली बाग. आतां बाग म्हणलें कीं मोग करपी जोडपी आयलींच. तीं सदांच मोग करपी वचनां (वादे) दितात.
कवी गुलजार हांच्या उतरांनी सांगचे जाल्यार.
मुझसे इक नज़्म का वादा है मिलेगी मुझको
डूबती नब्जों में जब दर्द को नींद आने लगे
ज़र्द – सा चेहरा लिऐ चॉंद उमक कर पहुँचे
दिन अभी पानी मैं हो, रात किनारे के क़रीब
न अंधेरा, न उजाला हो, न ह रात न दिन
जिस्म जब ख़त्म हो और रूह को जब सॉंस आए
मुझ से इक नज़्म का वादा है मिलेगी मुझको!
गुलजाराक 1977, 1979, 1980, 1983, 1988, 1991, 1998, 2002, 2005 वर्सा उत्कृश्ट गीतकार म्हणून फिल्मफेयर पुरस्कार मेळ्ळे. ताचें साहित्य आनी गीतलेखन हें फकत मनरिजवणेचें न्हय, तर मनशाच्यो भावना, नातें, यादीं, विरह, मोग आनी जिणेंतल्या विसंगतींचें नाजूक चित्रण. ताच्या बरपावळींनी साद्या उतरांनी खोल अर्थ सांगपाची एक असामान्य शक्त उक्ती जाता. कारण तातूंत व्हडले शब्द वा गुंतागुंतीचे उतरां नासतात; ताचे बदला ते वाचप्याच्या वा आयकप्याच्या मनांत दिसपट्ट्या अणभवांतलीं प्रतिमा रेखाटून उतरांचे माध्यमांतल्यान मना-काळजांत खोलायेन पावतात.
“दिल ढूँढता है”, “तेरे बिना जिंदगी से कोई शिकवा तो नहीं”, “मोरा गोरा अंग लईले” वा “तुझसे नाराज नहीं जिंदगी”
अशीं गितां आयकतना उतरां सरळ काळजा लागीं उलयतात. तांच्या गीतांत मोग फकत रोमान्टिक अर्थान न्हय तर जिविता कडेन, यादीं कडेन आनी वेदने कडेन जोडिल्लो दिसता. गुलजारान चित्रपट मळार गीतकार, पटकथा लेखक, दिग्दर्शक आनी कवी अश्या विंगड रूपांत वावर केला. मेरे अपने’, ‘आंधी’, ‘मौसम’, ‘खुशबू’, ‘माचिस’ आनी ‘इजाजत’ अशा चित्रपटांतल्यान ताणें समाजीक, राजकी आनी वैयक्तीक संघर्शांचें विशय प्रामाणीकपणान मांडल्यात. ताच्या चित्रपटांत भव्यताय वा दिखावटीपण उणें तर भावनेची तीव्रताय आनी वास्तवाचें दर्शन चड. खासा करून ‘आंधी’ चित्रपटांत ताणें राजकारण आनी वैयक्तीक जिणे मदलो तणाव प्रभावीपणान उक्तायला. ‘माचीस’ चित्रपटांतल्यान ताणें आतंकवाद, सूड खूब संवेदनशीलतायेचे दाखयला.
कविता आनी लघुकथा लेखन हें गुलजाराले प्रतिभेतलें आनीक एक म्हत्वाचें आंग. तांगेल्यो कविता ल्हान आसल्यो तरी आशयघन आसात. गुलजार जिविताची एक पुराय नदर थोड्याच उतरां ओळींत मांडटा. पावस, सांज, च्या, रितीकुड, यादींचो धुल्ल,धुवर, पतंग, तुटिल्लीं नातीं आदीं प्रतिमा ताच्या कवितांनी दिसतात. त्यो वाचप्याक स्वताच्या जिविता कडेन जोडटात. कथें वरवीं मनशाच्या काळजाची खोलाय, अपुरी इत्सा आनी अव्यक्त भावना हांची खरपणान जाणविकाय जाता. ताणें बरयल्ले विशय तेन्ना जितले प्रासंगीक आशिल्ले तितलेच आयज लेगीत उरल्यात. नात्यांत अंतर, संवादाचो उणाव, दादले- बायल संबंदांतली गुंतागुंत, समाजांतली अशांतताय ह्या विशयांचेर ताणें चड भर दिला. ताच्या बरपांत प्रस्न आसतात, मात जाप आसना. देखून वाचक वा पळोवपी स्वता विचार करपाक लागता. हें ताच्या साहित्याचें व्हड बळगें.
गुलजाराक दादासाहेब फाळके, साहित्य अकादेमी, पद्मभूषण किताब मेळ्ळा. स्लम डॉग मिलिनीयर ह्या सिनेमांतल्या “जय हो” ह्या गीताक ऑस्कर पुरस्कार फावो जाला. पूण व्हडलो मान म्हणल्यार लाखांनी लोकांच्या काळजांत मेळयिल्ली सुवात, अशें तो सांगता. ताच्यो कविता, गितां, संवाद म्हणल्यार लोकांच्या जिविताचो एक भाग. गुलजाराचें व्यक्तिमत्व ताच्या बरपावळी इतलें सादें, सौम्य. नामना, येस आनी पुरस्कार मेळ्ळे तरी ताका मात लेगीत गर्वाची बाधा ना. तो स्वताक विद्यार्थी मानता, सतत शिकता. घडये ही शिकपाची वृत्तीच ताचे बरपावळीक सदांच ताजी दवरता. बाल साहित्य, खास करून “द जंगल बुक” हिंदींत रुपांतर करून ताणें त्या काळा वयल्या भुरग्यांच्या काळजांत सुवात मेळयली.
एकूणच गुलजार हो फकत गीतकार वा कवी न्हय, तर मनशाच्या भावनांचो टिप्पणीकार. तो ताच्या साद्या उतरांनी जिवितातली सोबीतकाय, वेदना, विरोधाभास आनी आशा हांचो एकठांय गोफ विणटा. रसिकांक विचार करपाक लायता. देखूनच गुलजाराचें साहित्य तिगून उरतलें आनी फुडल्या पिळग्यां मेरेन पावतलें. खोल अर्थपूर्ण उतरांतल्यान भायर सरपी शांत भावना म्हणल्यार गुलजार साब.
उत्तरार्ध
सुदिन वि. कुर्डीकार
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
