कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचारांतलें नुस्तें!

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आरे सदा! तो अमको – अमको राजकारणी आपलो पयलींचो पक्ष सोडून गेल्लो तो परत त्याच पक्षांत भितर सल्लो मरे!” हांवें सदाक म्हळें.
“आरे तातूंत अजाप कसलें? ‘गांथनीचो फ़ोवाळो गांथनीक पडलो’!”- सदा
म्हाका सदान वापरिल्ली ‘गांथनीचो फ़ोवाळो गांथनीक पडलो’ ही म्हण खूप आवडली. सदान आपल्याक कितें सांगपाक जाय तें ज्युस्त म्हाका एकाच म्हणींत सांगलें.
गोँयांत थारावीकच नुस्त्याच्यो गांथनी मेळटात. जशे परी शेंवट्याची गांथन, मुड्डश्यांचीं गांथन, काळांदुरांची गांथन, थिगुरांची गांथन आदी. ह्या गांथनीक जे एकेच तरेचे नग आसतात ताका ‘फ़ोवाळेऽ म्हण्टात. आठ -धा एका सारक्या फ़ोवाळ्याची एक गांथन करतात. समजा शेंवट्याची गांथन गुंथतना चुकून एक शेंवटो त्या गांथनीत घालपाचो उल्लो जाल्यार नुस्तेकार वो नुस्तेकान्न तो उरिल्लो शेंवटो उपरांत त्या शेंवट्याच्याच गांथनींत घालता दुसऱ्या खंयच्याय गांथनीत घालना. जी वस्त ज्या जाग्यार वचपाची त्याच जाग्यार वता वा एकासारके लोक एकठांय येतात तेन्ना ‘गांथनीचो फ़ोवाळो गांथनीक पडलोऽ ही ओपार मारतात.
‘नुस्तें आसल्यार गोंयकार वीर, नुस्तें नासल्यार गोंयकार व्हीर’ ह्यो बाकीबाबांच्यो दोन ओळी गोंयकारांच्या नुस्त्या मोगावेलें खूब कितें सांगून वतात. नुस्त्या शिवाय गोंयकार अशें आमच्यानी येवजूंकच नज. त्याखातीर गोंय, गोंयकार आनी गोंयकारपण म्हळ्यार शीत, कडी वा हुमण. अश्या ह्या नुस्त्याक लोकवेदांत मानाची सुवात मेळ्ळ्या. आमच्यो म्हणी, वाक्प्रचार, उमाणी आनी लोक गितां हातूंत नुस्त्याक दिल्लें म्हत्व आमकां दिसून येता. पावलां. कोंकणी मनश्याच्या जिवीतांतलें आनी जेवणांतलें नुस्तें ताच्या लोकसाहित्यांत पावलां हातूंत अजाप न्हय. लोकगीतां, उमाणी, म्हणी आनी वाक्प्रचार हातूंत नुस्त्याचो उल्लेख जाल्लो आमकां पावला कणकणी मेळटा.
‘उडून शेवाळ’ (अचकीत लाब जावप)ही एक कोंकणींतली एक फ़ामाद म्हण. शेवाळ म्हळ्यार व्हडलेँ नुस्तें. एक तारयो पनेळ घेवन उदकांतल्यान वतनां, उदकांत उडणां मारपी एक शेवाळ अचळय ताच्या पनेळांत येवन पडलें. जेन्ना कोणाकय कांयच त्रास काडिनासतनां, कसलोच येत्न-उपाय करिनासतनां अचकीत व्हडलो लाव जाता तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘सुंगटां दी पूण पोंय दाखोवं नाका’ ही एक कोंकणींतली फ़ामाद म्हण. आपल्या कडेन आशिल्ल्या वस्तीचो स्त्रोत वा मूळ कोणाक सांगचें न्हय ह्या अर्थाची ही म्हण.
‘काष्टी भिजयल्या शिवाय थिगूर गावना’ ही एक अशीच कोंकणींतली फ़ामाद म्हण. थिगूर हो न्हंयच्या वा व्हाळाच्या उदका पोँदा आशिल्ल्या रेब्यांत मुंगरुन रावता. तो सट्ट करून जाळ्यांत सांपडनां. थिगूर धरतलो जाल्यार उदकांत देंवचेंच पडटा. कष्ट केल्या शिवाय फ़ळ मेळना हो ताचो अर्थ. हीच म्हण ‘थिगूर धरतलो जाल्यार काष्टी भिजतलीच’ अशीय घोळटा.
‘धोडयाऱ्याच्या कपलांत तिनूच फ़ातर/गुंडे’ ही म्हण सगळ्याच्या संवकळीची. कितलोय वावूरलो जाल्यारूय एकाद्र्या मनश्याक येस येना तेन्ना ही ओपार मारतात. खरें म्हळ्यार ते गुंडे वा फ़ातर न्हय तर कुपातराच्या फ़ातराभशेन दिसपी हाडाचे मेकळे कुडके. हीच म्हण ‘धोडयाऱ्याच्या कपलांतलो फ़ातर चुकना’ वा ‘धोडयाऱ्याच्या कपलांत फ़ातर आसा तो कोण काडीत?’ अशीय घोळटा.
‘पालू गुवाक संवकलां’ ही म्हण म्हाका एका नुस्तें पागप्या कडल्यान आयकूंक मेळ्ळी. पालू, चणाक, काळांदुरां हीं सामकीँ रुचीक नुस्तीं. शेळो, रेबो, मनश्याची विष्ठा तांकां सामकी घोस्ताची. त्या खातीर ही म्हण आयली. खंयचोय मनीस एक वस्त हाशील करपाक तिच्याफ़ाटल्यान पोटतिडकीन लागता तेन्ना ही म्हण वापरतात.
‘उदकांत रावन मासळेकडेन झगडें करचे न्हय’ ही म्हण सगळ्या भासांनीं आसा. परिस्थिती कडेन आपणें जुळोवन घेवंचे हें सांगपी ही म्हण. हीच म्हण ‘उदकांत घर बांदून मासळे कडेन झगडूंक जाता?’ अशीय घोळटा.
‘उदकाच्या बळार सुंगट उडटा’ हीवूय कोंकणींतली एक फ़ामाद म्हण. पयश्याच्या बळार मनीस हेरांक कुस्कुटायता वा घोवाच्या बळार बायल मिरयता हें सांगपी ही म्हण.
तुमी नुस्तें हाडपाक बाजारांत वतात. नुस्तेंकान्न आपल्या नुस्त्याच्या मोलाक ठाम आसता. वांट्यावयर ती एकूय नग उडयना तेन्ना ‘दरेवयर खवळ हालयना’ ही म्हण अस्तित्वांत आयली. खंयचोय मनीस आपल्या मोलाक घट्ट धरुन रावता तेन्ना ही म्हण वापरतात.
‘बांगडे घेतालो अर्द तांगाचे आनी शेंवटो उडय म्हण्टालो तांगाचो’. ‘तांग’ हें पुर्तुगेज मुस्तींतलेँ एक चलन. वांट्यानी नुस्तें घेता तेन्ना वयर उडय म्हणपाची चाल गोंयांत आसा. घेवपी हक्कान मागता. पूण एकाद्रो नुस्तें घेता थोडे
पयशांचें आनी वयलें फ़ुकट मागता बरें आनी चड पैशांचें, तेन्ना ही म्हण वापरतात. ‘आंवाळो दिवन कुंवाळो घेवप’ ह्या अर्थाची ही म्हण
‘हरशीं बांगडे रुपयाक तीस पूण शणैचे भिडेक वीस’. व्हड मनश्यांक लोक कशे फ़टयताले हें दाखोवपी ही म्हण.
‘भटाल्या घरांत सुपलीभर सुंगटा’ ही एक कोंकणींतली फ़ामाद म्हण. जी वस्त त्या जाग्यार आसपाची केन्नाच शक्यताय नासता थंय ती आसता तेन्ना ही ओपार मारतात. जेन्ना कोणांचेंय वयर-वयर पळोवपाक एक रुप आसता आनी भितरल्यान दुसरेंच रूप आसता तेन्नायही ओपार मारतात. ‘भटाल्या घरांत पडभर तरी सुंगटां आसताच’ अशीय ही म्हण घोळटा.
‘मासळी मरता आपल्या तोंडान’ ही म्हाका खूप आवडलेली एक म्हण.नुस्तें गरोवपी आपल्या गरयेक हांयस लायता आनी ती गरी उदकांत सोडटा. त्या हांयसाच्या वासाक नुस्तें गरये म्हऱ्यांत येता आनी हांयस खावपाक तोंड उघडटा आनी ताका लायिल्ल्या आंकड्याक ताचें तोंड फ़ारावता आनी ताचो जीव वता. आमच्या राजकारण्यांची गजाल अशीच. नाका आशिल्लें बडबडटात आनी मागीर ‘तोंडघशी’ पडटात.
‘खदूळ उदकांत शेंवटे मारुंक बरे’-हाचें ताचें पेटिल्लें नातें इबाडिल्लें आसता तेन्ना तिसर्याचें सादूंक बरें.

नुस्त्याचेर आदारिल्ले साबार वाक्प्रचार आसात. नुस्त्यांच्या भायर दिसपी रुपावेल्यान आनी तांच्या सबावावेल्यान साबार वाक्प्रचार घोळटात.
सोबित दिसपी चलयेक ‘मुड्डशी’ कशी वा ‘वेल्ली’ कशी अशें म्हण्टात. जेन्ना खंयचीय चली कित्याय कितें पचकायता तेन्ना ताका ‘वायसोळें’ म्हण्टात. जेन्ना एकाद्रें चली रागान तांबडें जाता आनी उसळटा तेन्ना ताका ‘सुंगट कशें उसळटा’ मरे हें!’ अशें म्हण्टात. तोच चलो रागान तांबडो जावन उसळपाक लागलो तर ताका ‘पिट्टोळ कसो उसळटा मरे हो !’ अशें म्हण्टात.
‘गरोवप’, ‘फ़ारावप’, ‘पोंवशेवप’, ‘उजरावन काडप’ अशीं नुस्त्या संबंदातलीं उतरां कोंकणींत वाक्प्रचार जावन पडल्यात. एकाद्रे चल्यान श्रीमंताली चली पटयली जाल्यार ताणें तिका ‘फ़ारयली’ वा ‘गरयली’ अशें म्हण्टात. एक मनीस खंयचेंय काम करपाक उत्सुक
नासता तेन्ना ताका सामको ‘पोंवशेला
मरे हो!’ अशें म्हण्टात. एका
मनश्याक दुसरो मनीस तापोवन काडटा तेन्ना ताका ताणे ‘उजरावन’ काडलो अशें म्हण्टात.
ल्हान बारकेल्या भुरग्याक ‘सामको बुरांटो मरे हो’ अशें म्हण्टात. खंगिल्या मनश्याक ‘सुको बांगडो’ वा ‘सुको बोंबील’, फ़ाटींत बाग आयिल्ल्या मनश्याक ‘सुंगटा भशेन कोंगाल’, भराभर चलपी मनश्याक ‘कुल्ले’ सारको तुरुतरु चलपी, जेन्ना खंयचोय मनीस सामको फ़ाटीक लागता तेन्ना ताका ‘हींचण’ कशें फ़ाटल्यान लागता अशेँ म्हणटात. हिंचण जर गरयेक लागलें तर तें गरी तोडून गरी घेवन वता. अचकीत श्रीमंत जाल्लो मनीस दुसऱ्याक वळखना तेन्ना ताच्या ‘दोळ्यांर खवळां’ आयल्यांत अशें म्हण्टात.
कोंकणी मनश्याच्या जिवितांतलें नुस्तें ताचे भाशेंतय पावला कणकणीं पावलां.जेन्ना तो एक सुंदर चली पळैता तेन्ना ताका मुड्डशेची याद येता, जेन्ना एकाद्रो मनीस रागान तांबडो
जाता तेन्ना ताका ‘सुंगट कसो उडटा’ अशें म्हणटात. नुस्त्याच्या सबावगुणांची तुळा तो मनश्याच्या सबावगुणांकडेन करता.
ह्यो आसल्यो नुस्त्याचेर आदारिल्ल्यो म्हणी आनी वाक्प्रचार..

सखाराम शेणवी बोरकार