हिंदी विनोदाचें सौम्य मुखामळ : देवेन वर्मा

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

विनोद करपाक विचित्र हावभाव करप, बोवाळ करुन हासोवपाचो अर्थहिन यत्न करप.. असले प्रकार ताका पसंद नाशिल्लें.

हिंदी चित्रपट मळार विनोदाची एक मुक्त परंपरा आसा. ती केन्ना धमाल रुपांत, विडंबनात्मक चिमटे, मोघम भावनीक प्रसंगाच्या रुपांत वा व्यंग्यांतल्यान सांगिल्ले काणयेच्या रुपांत साकार जातात. एका विनोदवीराचें नांव आयज लेगीत घेतात, तें म्हणल्यार देवेन वर्मा. तागेल्या विनोदांत केन्नाच अतिरेक नासतालो, तरी लेगीत तो याद उरपी आसतालो. ताचे सादे, निरागस भाव, संवाद म्हणपांतलें सादेंपण हातूंत प्रेक्षकां कडेन जोडपाची तांक आसताली. देखून एक वेगळोच नाजूक विनोदी प्रकार तयार जालो.

देवेन वर्माचो जल्म 23 ऑक्टोबर 1937 दिसा गुजरातांतल्या कच्छ शारांत जाल्लो. बापूय रुप्याच्या वेवसाया सयत चित्रपट वितरणूय करतालो. देवेंद्र वर्माक भुरगेपणां सावन अभिनयाची आवड आशिल्ली. ताची विनोद करपाची शैली नाटकी नासताली; ती निरिक्षणांचेर आदारिल्ली, जिणेच्या सूक्ष्मतायेचेर आसताली. ताच्या घरांत कलाकुसरीक प्रोत्साहन दिवपी वातावरण आशिल्लें, देखून ताच्या कला व्यासंगाक बळगें मेळ्ळें. जायत्या स्टेज शोंत ताणें केल्ली नक्कल पळोवप्याक मोनेळ घालताली. अशाच एका सादरीकरणा वेळार निर्मातो, दिग्दर्शक बी. आर. चोपडा हो देवेन वर्माचेर प्रभावित जालो आनी थंयच ‘धर्मपुत्र’ सिनेमा खातीर ताका म्हयन्याक 600 रुपया पगाराचेर करारबद्ध केलो. 1961 वर्सा प्रदर्शित धर्मपुत्र  सिनेमाक अभिजात मानतात, मात तो बाॅक्स ऑफिसाचेर आपटलो. देवेन वर्माची कारकीर्द मात सुरू जाली. 

फुडें ताणें चोपडाल्या 1963 वर्साच्या गुमराह सिनेमांत काम केलें. ताका व्हडलेंशें येस फावो जालें ना. मात 1966 वर्स हें वर्मा खातीर एक येसस्वी वर्स थारलें, कारण त्या वर्सा तागेले देवर, बहारे फिर भी आयेगी, अनुपमा हे चित्रपट प्रदर्शीत जाले. उपरांत हिंदी चित्रपट मळार ताका अभिनेतो म्हूण मान्यताय मेळ्ळी. थोड्याच काळा भितर ताणें दिग्दर्शकांचें लक्ष ओडून घेतलें. सत्तर ते णव्वद दशक हो देवेन वर्माच्या कारकिर्दीचो भांगराळो काळ. ह्या काळांतल्यो ताच्यो भुमिका आयज लेगीत प्रेक्षकांच्या मनांत जिव्यो आसात.

ताच्या विनोदी शैलींत एक वेगळोच ‘अंडरस्टेट’ गूण आशिल्लो. विनोद करपाक विचित्र हावभाव करप, बोवाळ करुन हासोवपाचो अर्थहिन यत्न करप.. असले प्रकार ताका पसंद नाशिल्लें. ताचे बदला प्रसंगांतली विसंगती वा संवादाची सहजताय वापरून तो प्रसंग चड मनोरंजक करतालो. देखूनच ताच्या हाजिरेंतले  सिनेमांतलें विनोद चड वास्तववादी दिसतात. ‘गोलमाल’,‘चोरी मेरे घर चोरी’ ‘कत्ल’, ‘आदमी सड़क का’, ‘दिल’, ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे’, अंदाज अपना अपना’ अशा साबार चित्रपटांनी ताणें आपली छाप सोडली. गोलमालांत ताणें केल्ली भुमिका विनोदी अभिनयाची एक बरी देख मानतात. ताचे आनी अमोल पालेकाराचे संवाद, निरागस भाव, संवांदाचें टायमिंग हांकां लागून चित्रपटांतलीं दृश्यां  रसिकांक याद उरल्यांत. सामान्य जिणेंतल्या घडणुकांची हलकी फुलकी कथा सांगपी हृषिकेश मुखर्जी, बासू चटर्जी, गुलजार, विजय आनंद ह्या सारक्या दिग्दर्शकांनी देवेन वर्माल्या विनोदाची दखल घेतल्या उपरांत ताच्या अभिनयशैलीक ताच्या चित्रपटांच्या वातावरणांत सैमीक सुवात मेळ्ळी. ह्या दिग्दर्शकांच्या कुटुंबीक चित्रपटांत देवेन वर्मा प्रेक्षकांक निखटें हांसप न्हय तर सौम्य संवांदातल्यान प्रेक्षकांलें मन प्रसन्न करतालो. गुलजारा सारक्या संवेदनशील कवी, पटकथाकार, दिग्दर्शकां वांगडा काम करपाची संद मेळप हो ताचे कारकिर्दींतलो एक म्हत्वाचो अध्याय. गुलजाराच्या कथानकांत विनोद सदांच एक बारिक सुता सारको आसता, विणपाचें काम अभिनेत्याचें आनी देवेन वर्मान ह्या सुताक सदांच नाजूकपणान विणपाचें काम करतालो. ‘अंगूर’ हो चित्रपट हाची एक परिपूर्ण देख. जुंवळीं भावंडां आनी चुकीच्यो वळखी भितर जाल्लो घुस्पागोंदळाचेर आदारिल्लो हो चित्रपट आयज लेगीत अभिजात मानतात. संजीव कुमाराच्या उत्कृश्ट अभिनयाक देवेन वर्माच्या समर्पक टायमिंगान फकांडांची जबरदस्ती करिनासतना प्रसंगाक वजन दिवपी, पूण मनांतल्यान निखळ हांसोवपी सादरीकरण. 

वर्मान अभिनया व्यतिरिक्त दिग्दर्शन आनी निर्मितीय केल्या.1969 वर्सा ताणें ‘यकिन’ वरवीं चित्रपट निर्मिती मळार पदार्पण केलें. धर्मेंद्र आनी शर्मिला टागोर हांणी मुखेल भुमिका केल्लो हो चित्रपट सुपरहिट जालो. फुडें 1971 वर्सा ताणें ‘नादान’ वरवीं दिग्दर्शनाची सुरवात केली. आशा पारेख आनी नवीन निश्चल हांचो हो चित्रपट अपेशी थारलो. 1978 वर्सा ताणें सुपरस्टार अमिताभ बच्चनाक घेवन ‘बेशरम’ दिग्दर्शीत केल्लो. पूण दुबळे संहितेक लागून तो आपटलो. पूण देवेन वर्माले तिहेरी विनोदी भुमिकेन धम्माल केल्ली. 1983 वर्सा ताणें स्मिता पाटील, राजकिरण हांकां घेवन चटपटी आनी 1989 वर्सा मिथुन चक्रवर्तीक घेवन दानापानीची निर्मिती आनी दिग्दर्शन केलें. मात ते अपेशी थारले. 

1977  वर्साच्या ‘आदमी सडक का’ ह्या चित्रपटांत मुहंमद रफी, रवी (संगीतकार) हांचे वांगडा ताणें गायिल्लें “आज मेरे यार की शादी है” हें गीत आयज लेगीत लग्नांनी वाजता. 1975 वर्साचो ‘चोरी मेरा काम’ हो चित्रपट देवेन वर्माले कारकिर्दींक वळण दिवपी मैलाचो चिरो थारलो. ताका फिल्मफेयर पुरस्कार मेळ्ळो. त्या काळांत ताका जायते सिनेमा मेळ्ळे. देवेन वर्मा हो एकाच वेळार 16 फिल्मांचें शुटींग करपी एकमेव अभिनेतो आशिल्लो. इस्मायल श्रॉफ हाच्या ‘आहिस्ता आहिस्ता’ फिल्माचें रातभर मुंबयंत शुटींग केले उपरांत सकाळीं जितेंद्राच्या ‘प्यासा सावना’चें शुटींग करपाक तो हैदराबादाक वतालो. थंय सांजवेळा 4 वरांचेर शूटिंग सोंपतकच तो यश चोपडाच्या ‘सिलसिला’ फिल्माचें शूटिंग करपाक दिल्लीक वतालो आनी परतून रातच्या वेळार आहिस्ता आहिस्ताचें शूटिंग करपाक मुंबय पावतालो. 

देवेन वर्माची जोडी अरुणा इराणी वांगडा बरी जमली. जायत्या सिनेमांतल्यान तांणी प्रेक्षकांची मनरिजवण केली हातूंतले. बुढ्ढा मिल गया, जिंदगी, अनपढ़, घर की लाज, अहिस्ता अहिस्ता, अंगूर, नजराणा, प्यार के दो प्रेमी, ज्योती, लेडीज टेलर, जुदाई, बेमिसाल, भागो भूत आया, प्रेम प्रतिज्ञा हे उल्लेखनीय चित्रपट. वर्मान 47 वर्सांचे कारकिर्दींत 125  चित्रपटांनी काम केलें. ताका चोरी मेरा काम, चोर के घर चोर आनी अंगूर ह्या सिनेमा खातीर फिल्मफेयर पुरस्कार फावो जाला. ताचें लग्न अभिनेतो अशोक कुमार हांची धूव रूपा गांगुली हिचे कडेन जाल्लें. पूण ताका लायमलाइटांत रावप आवडनाशिल्लें. शांत, सादी जीण आवडटाली. 2 डिसेंबर 2012 दिसा काळजाचो आताक आयिल्ल्यान ताका मरण आयिल्ल्याची खबर समाज माध्यमार पातळ्ळी. फॅन्सांनी दुख्ख उक्तायलें. पूण थोड्याच वेळान ताणें गोंदळ निवळायलो. दोन वर्सां उपरांत योगायोगान त्याच दिसा म्हणल्यार 2 डिसेंबर 2014 दिसा ताणें खरेंच ह्या संवसाराक निरोप दिलो.

ताका सह-नट खूब मान दिताले. कारण ताणें सिनेमांतल्या दृश्याचेर आपलें नियंत्रण दवरपाचो केन्नाच यत्न केलो ना. सगलो संघटनात्मक वावर. तो सादीं वाक्यां लेगीत अशे तरेन उलयतालो की तातूंतल्यान हांसपाचो ट्रॅक तयार जातालो. हो ताचो सगळ्यांत व्हडलो गूण. ताणें केन्नाच कार्टुना सारके विनोद केले नात. भाबडो, निश्पाप असो ताचो विनोद, उलोवप आशिल्लें. ताका यश, लोकप्रियता मेळ्ळी तरी तो नम्र उरलो. ‘आयज कांय जाण विनोदाचेर चड भर दितात, पूण प्रसंगूच विनोदी आसल्यार अभिनेत्यान फकत तो परिपूर्णपणान सादर करचो पडटा. आयच्या विनोदाच्या सादरीकरणाची गती बदलल्या, संवादाची तीव्रता वाडल्या आनी केन्ना केन्ना विनोद अती व्यंग्यात्मक जाल्लो दिसता,’ अशें देवेन वर्माचें मत आशिल्लें. देवेन वर्माच्या विनोदाचें विश्लेशण केल्यार तातूंत एक वेगळें तत्वगिन्यान दिसता. हांसपांतल्यान हळूच सांगिल्लो संदेश, लोकां मदल्या ल्हान गैरसमजांचेर टिका, जिणेंतल्या सादेपणाचें आकर्शण ताच्या विनोदांत दिसता. ताचो काळजाक स्पर्श करपी, सौम्य आनी सुसंस्कृत विनोद आयज लेगीत प्रेक्षकांक मोनेळ घालता. 

————————.

सुदिन वि. कुर्डीकार