भांगरभूंय | प्रतिनिधी
दे मातरम्- हें फक्त एक गीत न्हय, तर तें भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचें एक धगधगतें प्रतीक आनी कोट्यांनी भारतीयांच्या मनांतल्या देशभक्तीचो एक अविभाज्य वांटो आसा. बंकिमचंद्र चटर्जी हांणी १८७६ वर्सा रचिल्लें हें गीत सुरवातीक ‘आनंदमठ’ कादंबरींत आस्पावन घेतल्लें. ह्या गितान हजारांनी क्रांतीकाऱ्यांक प्रेरणा दिली आनी ब्रिटीशां आडच्या झुजांत एक ‘रणगर्जना’ म्हणून काम केलें.
फाटभूंय आनी निर्मिती
1857 च्या क्रांती उपरांत, ब्रिटीश सरकार ‘गॉड सेव्ह द क्वीन’ हें तांचें राष्ट्रगीत भारताचेर बळजबरीन लादपाचो प्रयत्न करतालें, जाका लागून भारतीयां मदीं असंतोश पातळिल्लो. हे फाटभूंयेचेर, सरकारी अधिकारी आशिल्ल्या बंकिमचंद्र चटर्जी हांणी भारता खातीर स्वताचें एक गीत आसचें अशें थारायलें. तांणी संस्कृत आनी बंगाली भाशेचो मेळ घालून ‘वंदे मातरम्’ हें स कडव्यांचें गीत रचलें. हें गीत पयले फावट 1882 त उजवाडाक आयिल्ल्या तांच्या ‘आनंदमठ’ ह्या इतिहासीक कादंबरींत आस्पावन घेतलें. ह्या कादंबरींत संन्याशांचें बंड आनी ब्रिटीशां आड जाल्ल्या झुजाचें वर्णन आशिल्लें, जंय देशभक्त, संन्यासी हें गीत एकठांय येवन गावपाचे.
स्वतंत्रताय झुजांतलें म्हत्व
बंकिमचंद्रांच्या जिवितांत हें गीत तितलें फामाद जालें ना, पूण तांच्या मरणा उपरांत रवींद्रनाथ टागोर हांणी 1896 च्या काँग्रेस अधिवेशनांत तें गायलें, जाका लागून तें लोकांच्या काळजांत पावलें. 1905 च्या बंगालच्या फाळणे आड जाल्ल्या ‘स्वदेशी’ आंदोलना वेळार ह्या गीतान व्हड प्रमाणांत लोकप्रियता मेळयली आनी तें राष्ट्रीय चळवळीचो आत्मो जालो. “वंदे मातरम्” ही घोशणा पुराय देशांत गाजली आनी ब्रिटीश सत्तेक कापरो भरवपी एक प्रभावी माध्यम थारलें. जायत्या स्वतंत्रताय सैनिकांनी हें गीत गायतानाच हुतात्मेपण स्विकारलें.
राष्ट्रीय गीत म्हणून स्विकार
स्वतंत्रता मेळ्ळे उपरांत, 24 जानेवारी 1950 दिसा भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद हांणी ‘जन गण मन’ ह्या राष्ट्रगीता प्रमाणेंच ‘वंदे मातरम्’ हाकाय समान मान आनी सन्मान मेळपाक पात्र मानले आनी ताका ‘राष्ट्रीय गीत’ म्हणून जाहीर केलें.
“वंदे मातरम्’’—हे फकत दोन शब्द न्हय, तर भारताच्या आत्म्याचो हुंकार आसा. हो हुंकार फाटल्या देडशें वर्सां सावन भारतीयांच्या रगत-रगतांत धांवता, तांच्या स्वासांत भरला आनी संकश्टांच्या वेळार तांकां उबें करता. 150 वर्सांचो हो प्रवास फकत एका गीताचो न्हय, तर तो भारतीय स्वातंत्र्य झुजाचो, त्यागाचो, संघर्षाचो, संस्कृतीचो आनी अखंड राष्ट्रभावनेचो इतिहास आसा. “वंदे मातरम्” ही रचना बंकिमचंद्र चटर्जी हांणी केली, पूण ताचो अर्थ काळाच्या मर्यादेपलीकडे पावलो. जगाच्या इतिहासांत अशीं खूब उणीं उदाहरणां आसात, जंय एखादें गीत पूर्ण राष्ट्राच्या आत्म्याचें प्रतीक थारता. ‘वंदे मातरम्’ हें अशेंच एक भावनीक महाकाव्य आसा—जें फकत वाचप जायना, तर तें अणभवप जाता.
ह्या गीतांत भारतमातेचें वर्णन फकत भौगोलीक न्हय; तें सांस्कृतिक, आध्यात्मिक आनी ऐतिहासिक आसा. न्हंयो, पर्वत, शेतां, वनसंपदा—हें सगळें भारतमातेचें शरीर आसा, तर ताचो आत्मो म्हळ्यार तिचे लोक, तांची श्रद्धा, तांचीं मुल्यां आनी तांचो संघर्ष.
ब्रिटीश सत्तेच्या काळांत जेन्ना भारतीयांचेर अन्याय, शोषण आनी अपमानाचें सत्र सुरू आशिल्लें, तेन्ना “वंदे मातरम्” हो एक प्रतिरोधाचो मंत्र थारलो. ती फकत एक घोषणा न्हय, तर तो धैर्य दिवपी स्वातंत्र्य चळवळीचो प्राणवायू आशिल्लो. सभांनी, मोर्चानी, बंदखणींत आनी फांसाच्या माचयेर वतना लेगीत—स्वातंत्र्य सैनिकांच्या ओठांचेर हेच शब्द आशिल्ले.
लोकमान्य टिळक, लाला लजपतराय, बिपिनचंद्र पाल, अरविंद घोष, सुभाषचंद्र बोस—ह्या सगळ्यांनी ही घोशणा फकत स्विकारलीच न्हय, तर ती जगले. “वंदे मातरम्” म्हणटाना भंय फाटीं उरतालो आनी राष्ट्र मुखार येतालें, आयज लेगीत तीच भावना मनांत घट्ट आसा.
इतिहास गवाय आसा—शिमेर झुंजपी शिपाई, छावणींत आशिल्ले जवान आनी झुंजमळाचेर धारातीर्थ पडिल्ले वीर, हांणी आपल्या निमण्या श्वासां मेरेन लेगीत “वंदे मातरम्” म्हणलें. हे शब्द तांच्या मनांत मातृभूमीचें चित्र उबें करताले—आवय सारकी माया करपी, पूण राखणे खातीर खर जावपी मातृभूमी.
आयजूय भारतीय सैन्य, निमलष्करी दल आनी सुरक्षा यंत्रणां मदीं “वंदे मातरम्” ही घोशणा फकत एक परंपरा न्हय; ती एक भावनीक सोपूत आसा. वंदे मातरम् आयकतना अंगाचेर रोमांच येतात, पूण त्यापरस म्हत्वाचें म्हणल्यार तें आमकां एक प्रस्न विचारता—आमी ह्या मातृभूमी खातीर कितें केलें?”
हें गीत आमकां राश्ट्रप्रती आशिल्ल्या कर्तव्याची याद करून दिता. प्रामाणिकपण, कर्तव्यनिश्ठा, समाजीक बांदिलकी, पर्यावरणाची जतन आनी संविधानीक मुल्यांचो सन्मान—ही सगळीं वंदे मातरमचीं आर्विल्लीं रुपां आसात. हें फकत एक गाणें न्हय, तर कर्तव्याची जाणविकाय करून दिवपी एक काव्य आसा. भारत म्हळ्यार फकत एक देस न्हय, तर ती एक संस्कृती आसा—जंय जायत्यो भासो, जायते धर्म, जायते पंथ आनी जायत्यो परंपरा आसात. वंदे मातरम ह्या वैविध्याक विरोध करिना; उरफाटें तें एकचाराचें सूत्र दिता.
हें गीत खंयच्याच एका धर्मापुरतें मर्यादित ना. तातूंत सनातन मूल्यां आसात—त्याग, श्रद्धा, समर्पण, सहिष्णुता आनी शाश्वतता. देखूनच तें दर एका भारतीयाक आपलेंशें दिसता आनी तें आमच्या संस्कृतीचें तशेंच विविधतेचें प्रतीक आसा.
“वंदे मातरम” हो स्वातंत्र्याचो मंत्र आसा— त्यागाचो मंत्र: स्वतापरस राष्ट्र व्हड मानपाचो. विश्वासाचो मंत्र: काळखांत लेगीत उजवाड सोदपाचो. उर्जेचो मंत्र: हारयले उपरांत लेगीत उबो रावपाचो.
समर्पणाचो मंत्र: अहंकार सोडून कर्तव्य आपणायपाचो हो मंत्र फकत आदल्या काळा खातीर नासलो; तो आतांच्या आनी फुडाराखातीर लेगीत तितलोच म्हत्वाचो आसा. भारताचे प्रधानमंत्री सारकें सांगतात की, “वंदे मातरम हें फकत एक आदलें घोषवाक्य न्हय, तर तें नव्या भारताक घडोवपाचें प्रेरणास्थान आसा.” तांच्या मतान, आत्मनिर्भर भारत, सक्षम भारत आनी संवेदनशील भारत तयार करपा खातीर वंदे मातरमची भावना मनांत हाडप गरजेचें आसा.
देडशें वर्सांचो सुवाळो म्हणल्यार आत्मपरीक्षणाची वेळ आनी हो सुवाळो फकत उत्सवाचो न्हय, तर आत्मपरीक्षणाचो सुवाळो आसा. आमी त्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाक कितलो न्याय दिलो? भ्रष्टाचार, अन्याय, विषमता आनी संवेदनशून्यता—हांचे कडेन झगडप होच आयचो खरो वंदे मातरम आसा.
“वन्दे मातरम् “भारताचें काळीज आसा. तें धडधडत रावलें, तरच राष्ट्र जिवंत उरतले. हें गीत आमकां भूतकाळाची याद करून दिता, वर्तमानाक दिशा दाखयता आनी भविष्याची आस्त जागयता. ‘वन्दे मातरम्’चो अर्थ “हे माते, हांव तुका नमन करतां” असो जाता. हें गीत मातृभुंयेच्या सुजलाम् सुफलाम्, सस्यश्यामलाम् (उदकान भरिल्ली, फळांनी बहरिल्ली, पाचवीचार) स्वरुपाचें वर्णन करता. हातूंत भारताक फकत एक भौगोलीक प्रदेश न्हय, तर एक शक्ती आनी चेतनेचो स्त्रोत मानला.
आज लेगीत ‘वन्दे मातरम्’ हें गीत दरेक भारतीयाच्या मनांत राष्ट्रभक्तीचो उजो पेटयता. जायते फावट ताचेर वाद आनी चर्चा जाता आसली तरी, तें दरेक खेपे अदिक तेजाळ जावन मुखार येता.
वंदे मातरम् — मायभुंयेक नमन, त्यागाक प्रणाम, आनी भारताच्या चिरंतन आत्म्याक सलाम.
प्रमिला प्रसाद फळ देसाय
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
