म्हज्या रगताचो रंग

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

शेर्को बेकास (1940-2013) हांणी समकालीन कुर्द कवितेची बुन्याद घाली. तांकां विसाव्या शेंकड्यांतलो सगळ्यांत व्हडलो कुर्द राश्ट्रकवी मानतात. तांचे बरपावळींत  कुर्दिस्तानी अस्मिताय प्रतिध्वनीत जाता. कुर्दिस्तान हो अस्तंत आशियांतलो भू- संस्कृतीक वांठार, जो भूगोलीक नदरेन तुर्कस्तान, उत्तर इराक, वायव्य इराण आनी उत्तर सिरिया ह्या देशांमदीं  झाग्रोस आनी ताउरस ह्या दोंगरा वळींनी आसा.

बेकासाचो जल्म सिलेमानी, बाशूर (दक्षिण कुर्दिस्तान) हांगां जालो. भुरगेपणांत तांची आवय तांकां कुर्द कथा सांगताली, जाल्यार तांचो बापूय फायक बेकेस हो स्वता थंयचे सोरानी भाशेंतले कवितेचो  आद्यप्रवर्तक, जाणें आपल्या पूताच्या जिविताचे निवडीचेर प्रभाव घालो. तांचे विशीं बेकास बरयता, “म्हज्या बापायन म्हजे खातीर एक खोलायेन मानसीक प्रेरणा सोडली, म्हाका बरोवपाक आनी उत्कृश्ट कामगिरी करपाक उलो मारलो, खास करून म्हाका कवीचो पूत म्हणून समाजांत येवकार मेळ्ळो.” पूण आठ वर्सांचो आसतना तांच्या बापायक मरण आयलें आनी बेकास गरिबींत वाडलो. अनेक अडचणी सोंसून तांणी हायस्कुल शिक्षण पुराय केलें.

सतरा वर्सां पिरायेचेर ताची पयली कविता ‘झिन’ दिसाळ्यांत उजवाडाक आयली. ताचो संपादक नामनेचो आधुनिकतावादी कुर्द कवी अब्दुल्ला गोरान हांणी बेकासाक मार्गदर्शन करून शैलीगत स्वातंत्र्य, साहित्यीक धाडस आनी समाजीक वचनबद्धताय हांचे विचार दिलो. पंचवीस वर्सांचो आसतना बेकास पेशेमेर्गा कुर्द मुक्ती चळवळींत सामील जालो. तेन्ना ते ‘डेंगे शोरेशे’ ह्या रेडिओ केंद्रांत काम करताले, जाचो अर्थ “क्रांतीचो आवाज.” अठराव्या शेंकड्यासावन ऑटोमन तुर्क आनी सफावीद इराणी राज्य हांच्या फुडारपणाखाला आदिवासी लश्करी शिमेची राखण करपी म्हणून सुरवात जाल्ली ‘पेशेमेर्गा फौज’ एकुणिसाव्या शेंकड्या मेरेन शिस्तबद्ध आनी प्रशिक्षीत गनिमी  सैन्य म्हणून उदरगतिक आयली. फुडें बेकासान दोंगरांनी रावन झुजांत प्रत्यक्ष वांटो घेतलो आनी श्रम, प्रबोधन आनी आशा हांचे विशीं कविता बरयतना स्वताचें वर्णन ‘प्रतिकाराचो कवी’ अशें केलें. कुर्द मुल्यां, अस्मिताय, इतिहास, संघर्श हांचे विशीं बरयिल्ल्यान राश्ट्रवादी कवी म्हणून तांची नामना जाली. तांच्या काव्यांत कुर्द लोकांच्या दिसपट्ट्या अणभवांचें प्रतिबिंब आनी रोमान्स, मोग सैम, आनी स्वातंत्र्य हांचो आस्पाव जाता. 

१९६८ वर्सा तांणी ‘तिरीफेय हेल्बेस्त’ (चान्न्याच्यो  कविता) हो पयलो कविता झेलो उजवाडायलो, जातूंत  तांणी पारंपारीक शैली, लय आनी छंदाच्या नेमाचेर चड भर दिल्लो. पूण १९७१ मेरेन तांणी कुर्द कवितेंत “रुवांगे” (दिश्टी) घटकाची वळख करून दितना  रूप आनी आशय ह्या दोनूय प्रकारांची परंपरा मोडली, जी रेनगार्ड मिर्झा, शिरवान मिर्झा आनी शेर्झाद हसन ह्या ताच्या अणकारप्यांच्या मतान “कवीक आपल्यो परिकल्पना मेकळेपणान उक्तावपाची संद दिता आनी भाशेच्यो मर्यादा लेगीत पयस करता.” बेकास म्हणटा “कवी कडेन वाचप्यांक आपलें तत्वगिन्यान दाखोवंक उतरां सोडून हेर कितेंच ना. त्याच उतरांनी तांणी तांच्या विचारांक एक स्वर दिवंक जाय, कारण संगीत नाशिल्ली कविता गावंक येनाशिल्ल्या सुकण्या सारकी.  एक कवी आमचे खातीर जिविताच्या वसंत ऋतूचीं जनेलां उगडूंक शकता, जाका लागून आमी वर्तमान खिणाची सांखळ तोडून अनंतकाळांतल्या त्या खाशेल्या प्रेरणेन भरिल्ल्या खिणां कडेन पावतात, जे आमचे कल्पने भायर लेगीत आसूं येतात.” अशे पद्दतीन बेकासान काव्यांतल्यान  दुख्खाच्यो कथा,  उमेदीच्यो कथा, दिसपट्ट्या जिवितांतल्या उज्याकडेन झूज आनी क्रांतीकारी नदर उक्तायली जी काव्यसंवेदनशीलता आनी सौंदर्य परिवर्तना खातीर ताका गरजेची दिसली. ताचे कवितेंत संघर्श आनी आशावाद हांचो एक वेगळोच पावंडो दिसता:

हांव वादळ

म्हजो रंग सोदू नाकात.

म्हज्या दोळ्यांनीय पळोवं नाकात.

एका मरणान हांव मरचोना.

हांव वादळ.

तुमच्यो बंदखणीं हालोवन सोडटलों,

हांव मरचो ना

म्हज्या माथ्यार मळब, 

स्वासांत वादळ.

1975 वर्सा बेकासान “पोस्टर कविता” हे संकल्पनेची वळख करून दिली, जिचो उगम शिल्प आनी चित्रकलेंत जाला. पोस्टर कविता म्हळ्यार सूक्ष्म कविता, लांबायेन संक्षिप्त पूण लक्ष केंद्रीत आशिल्ली. ती ल्हान सान दिसपी तुच्छ वा सांसारीक वस्तूंचेर आदारिल्ली आसता आनी जिणेंतली लिपल्ली वास्तवताय अज़ापित करून वा केन्ना केन्नाय धपको दिवपी घुंवळे वखदांवरी उक्ती जाता, ती दृश्य गिरेस्त प्रतिमेंतल्यान सादर ज़ाता. ह्या कवितांचो अणकार रेनगार्ड मिर्झा, शिरवान मिर्झा आनी रेनेट सालजोगी हांणी 1990 वर्सा ‘द सीक्रेट डायरी ऑफ अ रोझ’ ह्या नांवान केल्लो. 

1980 च्या दशकाच्या मध्याक बेकासाच्या वावराक लागून प्रभावित जाल्ल्या इराकी हुकूमशाह सद्दाम हुसेनान तांकां तांची तोखणाय करपी एक महाकाव्य बरोवपाक सांगलें. तें बरयत  जाल्यार  तांणी बेकासाक पुरस्कार दिवपाचें उतर दिलें. पूण बेकासान न्हयकार दिलो आनी ताका देश सोडून पळून वचचें पडलें.  अनेक वर्सां ते स्वीडनांत रावले. 1987 वर्सा स्टॉकहोम पेन क्लबान ताका तुकोल्स्की शिश्यवृत्ती दिली. ताका फ्लॉरेन्स शाराचो स्वातंत्र्य पुरस्कारय फाव जालो. तरी लेगीत आपले मायभूंयेची याद करून बेकासान जाहीरपणान सांगलें, “म्हजी जल्मभूंय सुलेमानियाचो म्हाका मोग आसा.  हांव सगळ्या कुर्द राश्ट्राचो,  क्रांती आनी पेशमेर्गांचो कवी;  हांव स्वताक कुर्दिस्तानआवयचो कवी मानतां.” आपले मायभुयेंची परिस्थतीविशीं तो बरयता:

म्हज्या देशांत 

खबरांपत्रां जल्मासावन मोनी,

रेडिओ भेड्डे,

टीव्ही कुड्डे ,

– आनी म्हज्या देशाचे लोक हांकां 

स्वस्थ आनी स्वतंत्र पळोवंक सोदतात.

तेच तांकां मोने करून

तांची हत्त्या करतात.

तेच तांकां भेड्डे करून

तांची हत्त्या करतात.

तेच तांकां कुड्डे करतात

आनी तांची हत्त्या करतात,

हेंच जाता म्हज्या देशांत.

फुडल्या वर्सांनी तांणी स्वीडनांत कांय कवितासंग्रह उजवाडायले, तातूंत ‘आवेना बुचकलाकन’ (स्मॉल मिरर्स) चो आस्पाव जाता. समीक्षकांच्या मतान हो कविता संग्रह उध्वस्त आनी आशेचो उणाव जाल्ल्या संवसारांत संघर्शाचो आवाज.  कवी जुलूमाच्या क्रूर संवसाराक तोंड दिता आनी आपूण सोडून आयिल्ली वनस्पत, मनीस आनी सैमीक सुवातींचें धाडसान जिवें प्रतिनिधित्व करता. 

1988 त सद्दाम राजवटीन इराकी कुर्दिस्तानाचेर ४० परस चड रसायनीक हल्ले केल्ले जातूंत तीन हजार कुर्द गांव नश्ट जाले आनी एक लाख कुर्द लोकांक मरण आयलें. स्विडीश निर्वासित आशिल्लो बेकास ह्या अत्याचारांक लागून आनी संवसाराच्या मौनाक लागून स्तब्ध जालो. तांणी एक लांब महाकाव्य ‘देरबेंदी पेपुले’ (फुलपाकुल्यांचें देगण) बरयलें. तातूंत तो घरा वचून बळी पडिल्ल्या लोकांचो शोक करपाची आकांक्षा बाळगिता. कुर्द इतिहासांतल्या परत परत येवपी दडपशायेच्या चक्रांचें तो दुख्ख उक्तायता आनी आदल्या काळांतल्या हेर निर्वासित कुर्द कवींक आवाहन करता. आपली मायभूंय, दोंगर आनी रानां, न्हंयो आनी गांव, बागायती आनी फुलां, मरण, नाश आनी दुख्खाच्या प्रस्नां भोंवतणी घुंवपी ती कविता.

‘द डिटेल्स ऑफ माय ओन मॅमरी,’ ‘द पास ऑफ मेमरी,’ ‘द बुक ऑफ पोएम्स,’ ‘ऑलरेडी,’ ‘लॅन्ड ऑफ अँटीसिपेशन’ हे ताचे हेर नामनेचे कवितासंग्रह. ते भायर ‘मेमॉयर्स फॉर द डॅड’ हो ताचो कथासंग्रह, ‘द टीचर हू नॅव्हर रिटर्नड’ ही कथा, ‘बिटरनॅस ब्लड’ ही कादंबरी, ‘स्वीट नॉलेज,’ ‘द ट्रॅक्स ऑफ अननोन फूटस्टॅप्स,’ ‘द स्ट्रगल ऑफ जेरमियान’ हे लेखसंग्रह अशें तांचें साबार गद्य साहित्य लेगीत संवसारभर गाजलें.

कुर्दिश कवी चोमन हार्दी हिणेंय बेकासाच्या अनेक कवितांचो इंग्लिशींत अणकार केला. वाचप्याक अस्वस्थ करून सोडपी ‘दॅट लायफ वॉज अ ब्लडी अॅरो,’ ‘इन द प्रिझन ऑफ द ड्रीम,’ ‘रायपनिंग,’ ‘माय नूज,’ इन अवर ड्रीम्स वी आर अ फ्लॉक ऑफ शॅफर्ड चिल्ड्रन,’ धिस कोल्ड इजन्ट गोइंग अवे,’ ‘द डॅस्टिनी ऑफ दोज ब्रदर्स अँड सिस्टर्स’ ह्यो कांय कविता म्हाका चडूच आवडटात.  बेकासाची सडेतोड शैली, वास्तवाची जाणीव करून दिवपी विशय आनी वाचप्याचे विवेकबुद्दिक साद घालपी आशय ह्या गुणांक लागून संवसारभर समीक्षक तांची तोखणाय करतात.

म्हज्या रगताचो रंग (द कलर ऑफ माय ब्लड)ही कातीच्या रंगाप्रमाणें लेबल लावपी वर्णवर्चस्वाचे मनोवृत्तीचेर एक बळिश्ट कविता.  जिविताच्या पुराय अणभवांनी कातीचे रंग बदलतात देखून कोणाकूय “कलर्ड” म्हणपाचे कल्पनेक ती आव्हान दिता. वंशवाद, अस्मिताय आनी भेदभावाक आदार म्हूण वापरपाची विसंगती ह्या विशयांचेर तातूंत भर दिला.

म्हज्या रगताचो रंग

जल्मल्लों, तेन्ना हांव काळो आशिल्लों

तरणेपणांत हांव काळोच आशिल्लों

जेन्ना हांव वता कडार भोंवतालों,

तेन्नाय हांव काळोच आशिल्लों.

जेन्ना हांव भियेतालों,

तेन्नाय हांव काळोच आसतालों.

जेन्ना हांव दुयेंत जातालों,

तेन्नाय हांव काळोच आसतालों.

– आनी मेल्या उपरांतूय 

हांव काळोच आसां.

**

हे गोऱ्या मनशा,

तूं जल्मलो तेन्ना गुलाबी आशिल्लो

तरणेपणांत तूं धवो जालो

जेन्ना जेन्ना तूं वतांत गेलो, 

तांबडो जालो

शियांत तूं निळो जातालो

जेन्ना तूं भियेतालो, 

तेन्ना हळडुवो पडटालो

दुयेंतपणांत तूं पाचवो जातालो,

– आनी जेन्ना तूं मेलो तेन्ना गोबरी जालो!

**

तरी लेगीत, तूं म्हाका ‘कलर्ड’ म्हणटा?