भांगरभूंय | प्रतिनिधी
पावसाचे दीस लागीं पावले की आई म्हणटाली, “पावसा आदीं मठी, काठी आनी मिठी” सांबाळपाक जाय. मठी म्हळ्यार घर, पावस पडचे पयलीं घराचें पांखें शिंवपाक जाय, खोंप, गोठो शिंवपाक जाय. काठी म्हळ्यार जोळोव. पावस पडचे पयलीं घरांत जळोव हाडून उडोवपाक जाय आनी मिठी म्हळ्यार मीठ-मसालो आनी वरोव-गोटो. थोडे भितर सांगतलो म्हळ्यार पावसाचो पुरुमेंत!
अशा ह्या पावसाच्या येवकाराची सगळ्यांक उमेदय आसता आनी तशीच ताची धास्तीय घेतिल्ली आसता. हाचो दाखलो आमकां आमच्या म्हणींनी आनी वाक्प्रचारांनी मेळटा.
मिर्गाक पावस पडपाक कळाव जालो जाल्यार गोंयकार म्हणटा:
‘दोंगरावेले काळंगिणी
पावस घाल गे सायबिणी.
दोंगरा वेल्या देवा
पावस घाल रे शेवा.
दोंगरावेल्या शितारे
पावस घाल गे म्हातारे.’
आयज पावस केन्ना येतलो तें सांगपाक हवामान खातें आसा. तांचो अदमास चुकूं येता. पूण कोंकण वाठारांतल्या शेतकामत्यांचो अदमास केन्नाच चुकना. तांचो इतल्या वर्सांचो अणभव आनी ताणें केल्लें सैमाचें निरक्षण हाचे वेल्यान तो पावस केन्ना पडटलो तें ना चुकता सांगता. ‘कोको मिटाक वता, मागीर पावस येता’, कोको म्हळ्यार बगळ्या भशेन दिसपी सुकणें. ह्या सुकण्यांचे चोंबे दर्या वटेन वचपाक लागले म्हणटगीर पावस येता असो समज आसा. हीं सुकणीं पावसाच्या पुरुमेंता खातीर मीठ हाडपाक दर्या वटेन वतात असो भौसांत समज आसा. पावसो नांवाच्या एका सुकण्यांक ‘पावसाचो दूत’ म्हणटात. तो ‘पावश्या यो!’ म्हणीत पावस येवपाची सुलूस दिता.
‘पावसांत पावस रोहिणीचो, भावा पयलीं पाळणो भयणीचो’, मृग ते ह्स्त हीं णव नक्षत्रां पावसाचीं नक्षत्रां. पूण मृगा पयलीं येवपी रोहिणी ह्या नक्षत्रांतय थोडो अदीक पावस पडटा. ह्या वेळार शेतकार ‘तरवो’ काडटात. ह्या नक्षत्रांत पडपी पावसाक खूब म्हत्व आसा. रोहिणी नक्षत्राक मृग नक्षत्राची व्हडली भयण मानल्या. रोहिणी नक्षत्रांत केल्ल्या पेरणे खातीर येवपी पीक मृग नक्षत्रांत केल्ल्या पेरणे परस बेगीन तयार जाता.
कोंकण वाठारांत मृग नक्षत्रान पावसाक सुरवात जाता. गोंयांत ताका ‘मीर्ग’ आनी कोंकणांत ताका ‘मिरग’ अशें म्हणटात. गोंयांत तर दोन मीर्ग आसात. पयलो पांच जुनाक किरिस्तांवालो आनी दुसरो सात जुनाक कोंकण्यालो (हिंदूलो). ‘पावसाचें, मिर्गाचें आनी गर्भाचें सांगूक जाता व्हय, केन्ना झडत आनी केन्ना फळत तें!’, पावस, मीर्ग आनी गर्भ ह्यो बेभरवंशाच्यो गजाली. ताचेर मनशाचो शेक ना. सैमाक जाय तशें तें घडटा. मनशान ओगी रावन पळयल्या शिवाय गत्यंतर ना अशी ही म्हण आमकां सांगता. ‘मिरगाचो आनी गर्भाचो नेम सांगूक येवचो नाय’, हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी म्हण.
मृग (मीर्ग) ह्या पावसाच्या पयल्या नक्षत्रा सावन जो पावस कोमेस जाता तो आर्द्रा नक्षत्रा मेरेन ताचो नेट वाडत वता आनी पुनर्वसु नक्षत्र लागता तेन्ना दडकांचेर दडको कोसळतात. आर्द्रा नक्षत्राक ह्या वाठारांत ‘आदो’ म्हणटात. ‘आदो करता गादो’, गादो म्हळ्यार खूब ओलसाण. आर्द्रा नक्षत्रांत खूब पावस पडटा आनी सगळे कडेन खूब ओलसाण आनी चिखोल जाता. त्या खातीर ‘आदो करता गादो’ ही एक म्हण घडल्या.
‘आदो मिरग गेलो आनी पोरान उतव केलो’, पावसाळ्यांत शेतांत काम करतना कांबळी, इरलीं भिजतात. ती सुकोवपाक मागीलदारा लाकडां-शेणीचो उजो करुन ताचे वयर उतव बांदतात. उतव म्हळ्यार कोंड्याच्या बडयांची चौकट. ताचेर कांबळी, इरलीं दवरून सुकयतात. हो उतव पावसाळ्या पयलींच करपाचो आसता. पूण आदो आनी मीर्ग हीं दोन पावसाचीं मुखेल नक्षत्रां वतगीर मागीर उतव करून कितें उपेग? जें काम गरज आसता त्याच वेळार करपाक जाय ही चत्राय आमकां ही म्हण दिता.
पुष्य ह्या फुडल्या नक्षत्राचेर पावसाचो नेट मातसो उणो जाता. पूण पावसाची पिरपीर चालूच आसता. त्या खातीर सगळ्याक चिखोल जाता. ‘पूस आनी
पांय कूस’ अशी एक म्हण ह्या
वाठारांत घोळटा. पुष्य (पूस) नक्षत्रांत शेतकार चिखलाच्या उदकांत देंवून शेतांतलीं सगळीं कामां करता. हें करता आसतना उदकांत आनी चिखलांत चड वेळ राविल्ल्यान ताचे पांय, पांयांचीं बोटां, तळवे कुसतात. ताचे वयली कात वता. ताच्या पांयांक ‘फंगल इन्फॅकशन’ जाता. पुष्य नक्षत्राचे सुमाराक हो त्रास चड जाता. तें सांगपी ही म्हण.
‘आद्या मिरगान केलें नांव, पुसा-पुनवसान बुडयले बारा गांव’, मृग आनी आद्रा नक्षत्रां सावन सुरू जाल्लो पावस थोडो थोडोच पडटा. शेतकामत्यांक तेन्ना शेतांतलीं कामांय करूंक मेळटा. त्या खातीर तांचें बरें नांव जाता. पूण पुष्य (पुसा) आनी पुनर्वसु (पुनवस) नक्षत्रांक घोग्यांनी पावस पडटा आनी शेतां-भाटां उदकान भरता आनी लोकांचें खूब लुकसाण जाता. ताचे वयल्यान वयली म्हण आयल्या.
पावसाच्या ह्या खाशेलपणां खातीर पुनर्वसु नक्षत्रांत पडपी पावसाक ‘तरणो’ म्हणटात आनी पुष्य नक्षत्रांत पिरपीर करून पडपी पावसाक ‘म्हातारो’ म्हणटात. ‘काय केलास तरण्या पोरा, बघ माझा म्हाताऱ्याचा तोरा’ आनी ‘तरणा काडी खळी-मळी, म्हाताऱ्याचा हाड बळी’, ‘आला म्हातारडा, वाजवीत दाताडा’ ह्या नक्षत्रांचेर आदारिल्ल्यो ह्यो कांय मालवणी
म्हणी.
फुडें चालू…
सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
