पावन घोडखींड

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

भावंडांनो,
आयज हांव तुमकां महाराष्ट्राच्या इतिहासांतल्या एक शुरवीर झुजार्‍याची काणी सांगतां. जी आयकून, वाचून आयज लेगीत तुमच्या आंगार कांटे उबे रावतले. भावंडांनो, छत्रपती शिवाजी महाराजांक आपलो ‘महादेव’ मानून शुरवीर मराठ्यांनी तांचे खातीर आपलें सर्वस्व ओंपलें. जांणी देवा खातीर, स्वराज्या खातीर, स्वताच्या धर्मा खातीर आनी आपल्या राजा खातीर स्वताच्या जिवाचें बलिदान केलें त्या म्हान झुजार्‍यां मदीं एक आशिल्ले बाजीप्रभू देशपांडे. तांचे निश्ठेची वळख करून दिवपी ही आसा तांची काणी.
भावंडांनो, सिद्धी, मोगल, सावंत आदीं दुस्मानांनी स्वराज्याक रेवडायलें. त्या वेळार छत्रपती शिवाजी महाराजांक ह्याच शुरविरान आपल्या जिवाची पर्वा करिनासतना राखले.
विजापूरकारांच्या तावडींतल्यान शिवाजी महाराजान जेन्ना पन्हाळ गड जिखलो तेन्ना आदीलशाहक खूब तिडक आयली. ताणें तिडकी भितर सिद्धी जौहर ह्या सरदाराक व्हड सैन्य घेवन शिवाजी महाराजांचेर हल्लो करपाक धाडलो. दीस पावसाचे आशिल्ले. वारें-वादळ नेटान व्हांवतालें. ताची पर्वा करिनासतान सिद्धी जौहरान पन्हाळ्याक चोंय दिकांनी रेवाडो घालो.
इतले मजगतीं, पन्हाळ गडा वयल्या सैन्या खातीरचें धान्य सोंपत आयलें. शिवाजी महाराजां मुखार पेंच आयलो. थंय सावन कुशीक म्हळ्यार विशाल गडार कशें वच्चें हें शिवाजी महाराज येवजूंक लागले. तांणी युक्त लडयली, आनी सिद्धी जौहराक संदेश धाडलो की, ‘रोखडोच पन्हाळ गड तुमचे सुवादीन करतां.’ शिवाजी महाराजांचो संदेश मेळटकच सिद्धी जौहराक खोस जाली. तो खोशयेंत ते नाच-गाण्यांत भरसून गेलो. ताचो लाव घेवन शिवाजी महाराजांनी पन्हाळ गडा वेल्यान विशाल गडाचेर वचपाचो बेत आंखलो. वांगडा आशिल्ले बाजी प्रभू देशपांडे. संद सादून सिद्धीची नदर चुकोवन बाजी प्रभूंक घेवन उटंगार पावसांत काळखांतल्यान शिवाजी महाराज विशाल गडार वचपाक भायर सरले. त्याच वेळार…
शिवाजी महाराज पन्हाळ गडा वेल्यान भायर सरिल्ल्याची खबर सिद्धी जौहराक कळ्ळी. वेळ व्हगडायनासतना वेळ-काळ पळयनासतना सिद्धीन, सिद्धी मसउदाक व्हड सैन्य घेवन शिवाजी महाराजांचो फाटलाग करपाक फर्मान सोडलें. तिडकीन चवताळिल्ल्या सिद्धीचें सैन्य आपले वटेन येता हाची खबर कळटकच महाराजाक ‘आपूण आतां विशाल गडार पावपाक कठीण.’ अशें दिसलें. अशे वेळार सिद्धीच्या सैन्या आड झुजपाचें तांणी येवजिलें.
भावंडांनो, त्या वळार शिवाजी महाराजांचें सैन्य घोडखिंडी कडेन पाविल्लें. घोडखींड म्हळ्यार ते घळींतली सामकी अशीर अशी वाट. मुखार वचपाक आडखळच आडखळ जावपा सारकी वाट. एका वेळार दोन ते तीन सैन्य वचपा सारकी वाट.
भावंडांनो, ती परिस्थिती बाजी प्रभू हांणी नियाळ्ळी. थंयची गंभीरताय पारखून धाडशी बाजी प्रभू हांणी शिवाजी महाराजांक सांगलें,
‘महाराज, तुमी कांय सैनिकांक घेवन बेगोबेग विशालगडार चलात. उरिल्ल्या सैन्यांक घेवन हांव हे घोडखिंडींत रावतां. हांव दुस्मानाक ही खींड पार करूंक दिवचो ना. एक बाजी गेल्यार तुमकां दुसरो बाजी मेळटलो. पूण महाराज, देशाक तुमची गरज आसा. तुमी विशाल गडार चलात, आनी पावतकच पांच तोफांचे आवाज म्हाका दियात. तो मेरेन हांव खींड आडावन धरतां.’ बाजी प्रभूंची उतरां आयकून शिवाजी महाराजांचें काळीज भरून आयलें. तांणी मायेन, आपुलकायेन बाजी प्रभू हांकां वेंग मारली आनी सांगलें, ‘गडार पावतकच तुका पांच तोफांचो आवाज दितां, तेन्ना मात वेळ व्हगडायनासतना तूं ही खींड सोड आनी रोखडोच विशाल गडार यो.’ खरें म्हळ्यार भावंडांनो, बाजी प्रभूंक ते खोडखिंडींत सांडून मुखार वचपाक शिवाजी महाराजांच्या मनांत नाशिल्लें. तरी स्वराज्या खातीर तांकां मुखार वच्चेंच पडलें. शिवाजी महाराज विशाल गडा वटेन मुखार सरले.
…आतां घोडखिंडींत बाजी प्रभू, आपल्या वांगडच्या सैन्यांक घेवन दुस्माना आड झुजत रावले. सिद्धी मसउदच्या तीन हजार सैन्यां आड बाजी प्रभू आपल्या वांगडच्या फक्त तिनशें सैनिकां सांगातान झुजत रावले. बाजी प्रभूंच्या आंगार दुस्मान वार करीत रावले पूण बाजी प्रभू फाटीं सरले नात. बाजी प्रभूंची कूड रगतान माखिल्ली. बाजी प्रभू हांणी दुस्मानाचेर वार करपी तलवार थांबयली ना. झुजतना तांचें लक्ष आशिल्लें ते विशाल गडा वेल्या तोफांच्या आवाजा वटेन. शिवाजी महाराज वेवस्थीत रितीन गडार पावल्यात म्हणपाची ते वाट पळयताले. आपलो जीव हातार घेवन ते दुस्मानाच्या सैन्याक फुडो करीत रावले आनी…
त्याच वेळार विशाल गडा वेल्यान तोफांचे पांच आवाज तांच्या कानार पडले. त्या तोफांचो आवाज कानार पडना फुडें जखमी जाल्ल्या, रगतान माखिल्ल्या बाजी प्रभूंच्या मुखामळार धादोसकाय फांकली. ‘शिवाजी महाराज गडार पावले.’ अशें म्हणत ‘हर हर महादेव’ असो घोश करीत बाजी प्रभू दुस्माना आड झुजतां झुजतां शहीद जाले. बाजी प्रभू आनी तांच्या सैन्याच्या रगतांत ती ‘घोडखींड’ पावन जाली. देखूनच फुडारांत ती ‘पावनखींड’ थारली.
भावंडांनो, तो दीस आशिल्लो 13 जुलय 1660. देखूनच 13 जुलयाक देशप्रेम आनी कर्तव्या खातीर आपलें जिवीत पणाक लावपी ह्या शुरवीर बाजी प्रभूंचो उगडास करून आमी तांकां सलामी दिवया आं.

• उल्हासभाई