रंगमाचयेक मोडण दिवपी ‘बाई’

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

लिखाणाचो अर्थ नव्यान खुलोवन मांडपाची कळाशी बाई कडेन आशिल्ली.

विजया मेहता गेली. एक नाट्यसंस्थाच सोंपली. सत्यदेव दुबे हांचे इतलेच ताकदीची ही ‘बाई’. (नाट्यमळार तिका ह्याच नांवान उलो मारताले.) नाटक चलतलें काय ना, हाचो विचार करिनासतना आधुनीक विचार, प्रायोगीकताय रंगमाचयेर हाडपाचें धाडस तिणें केलें. नाटकां येसस्वीय करून दाखयलीं. विदेशी रंगमाचयेचो खोलायेन अभ्यास आशिल्ल्यान थंय वेगळें दिसलें तें चालीक लायलें. मराठी, पर्यायान भारतीय रंगमाचयेचेर कर्तृत्व गाजोवपी एक वादळ बाईच्या मरणान शांत जालां. पिरायेचे सत्तरीक तेंकिल्ल्या नाट्यमोगींक तिच्या दिग्दर्शनांतली कुशळटाय, शक्त, वेगळेंपण खबर आसतलें. त्या काळांत शेंकड्यांनी रसीक तिच्या नाटकांक अक्षरशा रावताले. तिणें दिग्दर्शीत केल्ल्या नाटकांची वळेरी पळयल्यार हें कळटा. हयवदन, अजब न्याय वर्तुळाचा, ती फुलराणी, वाडा चिरेबंदी, संध्या छाया, बॅरिस्टर, हमीदाबाईची कोठी, पुरूष, एक शून्य बाजीराव…. आनी हेर जायतीं. सर्जरी करपी दोतोरांचो सक्सेस रेट आसता, ते धर्तेर बाईची चडशीं नाटकां पयल्या तीन क्रमांकांनी येतलींच.
1960 च्या दसकांत बाईन विजय तेंडुलकर, अरविंद देशपांडे आनी डाॅ. श्रीराम लागू हांचे वांगडा मेळून रंगायन संस्था स्थापन केली. प्रायोगीक नाटकां सादर करून मराठी रंगमाचयेक वेगळेंच मोडण दिलें. बाईचें नाटक परंपरीक फास्केंत आडकनासतना नवे- नवे प्रयोग करीत गेलें. मराठी नाटक कलात्मक करपांत, ताका संवसारीक आयाम दिवपांत बाईचें योगदान आसा. समाजीक चिंतन, प्रस्न, समाजाची मानसीकताय तिणें नाटकांत हाडली. अर्थांत हातूंत लेखकाचेंय योगदान आसा. आयज पसून प्रायोगीक नाटक जाता, तेन्ना ताका बाईचे शैलीचो इल्लो तरी स्पर्श लागिल्ल्याचें जाणवता. हातूंतच तिचें व्हडपण कळटा. बाई कडक शिस्तीची. देखूनच ‘बाई’ हें नांव पडलां आसतलें. नाना पाटेकर, विक्रम गोखले सारक्या नटांक पसून तिचे विशीं आदरयुक्त भिरांत दिसताली, हाचे वयल्यान कितें तें समजुचें. येसाय कशी मारपाची, अभिनेत्यांनी पाठांतर कशें करपाचें, पड्ड्या फाटल्या कलाकारांनी कशी तयारी करपाची, भुमिका कशी समजून घेवपाची हें बाईन शिकयलें. येसाये वेळार ती आपूण कोण तरी व्हडली कलाकार अशें दाखोवपाक तिडकनाशिल्ली, तर स्वता तें करून दाखयताली! तिच्या हातांत पडिल्ल्या गुणी अभिनेत्यांचें भांगरूच जालें.
इब्राहीम अल्काझी, आदी मर्झबान हे तिचे गुरू. उपरांत बर्टोल्ट ब्रेख्त, कॉन्स्टँटिन स्टॅनिस्लाव्स्की हांच्या नाटकांचो तिणें अभ्यास केलो. तो रंगमाचयेर वापरलो. पेस्टनजी, रावसाहेब, मोहन जोशी हाजीर हो, ह्या सिनेमांनी तिणें काम केलां. दूरदर्शनाचेर लायफलायन (1991) ही वैजकी मळाचेर उजवाड घालपी माळ केली. ताचे पयलीं हमीदाबाई की कोठी, शाकुंतलम हीं टेलेफिल्मां, स्मृतीचित्रे ही माळ दिग्दर्शित केल्ली.
तिच्या हाता खाला विजय केंकरे सयत जायते दिग्दर्शक घडल्यात. जायते अभिनेते सुरवातीच्या काळांत तिच्या दिग्दर्शना खाला तयार जाल्यात. डाॅ. लागू, मोहन आगाशे, नाना पाटेकर, विक्रम गोखले, रिमा लागू, रोहिणी हट्टंगडी आनी हेर जायते. विजय तेंडुलकर, महेश एलकुंचवार, जयवंत दळवी, गिरीश कर्नाड, प्रेमानद गज्वी अशा नाटककारांक तांणी प्रेक्षक मेळोवन दिलो. उणें नेपथ्य, समूह अभिनय, वास्तववादी, प्रतिामात्मक उजवाड येवजण अशे प्रयोग बाईन केले. संवादां परस हावभाव, देहबोलीक म्हत्व, पात्राचें मानसशास्त्र, पार्श्वसंगीताचो जाय तितलोच वापर करपाची शिकवण तिणें दिग्दर्शना वरवीं दिली. दिग्दर्शनाच्या मळार दादल्यांच्या खांदाक खांद लावन वावुरपी बाईन मराठी नाटक राष्ट्रीय पांवड्यार व्हेलें. तीं हिंदींतूय सादर जालीं. भारतीय नाटकाक तिणें विदेशी आंगलें घालें, मात ताच्या देशीपणाक बादा येवची ना, हाची जतनायूय घेतली. लिखाणाचो अर्थ नव्यान खुलोवन मांडपाची कळाशी बाई कडेन आशिल्ली. भारतीय नाटकाक तिणें आंतरराष्ट्रीय दिश्टी दिली, अशें म्हणल्यार चुकीचें थारचें. विजया मेहता नांवाचे हे ‘नाट्यसंस्थे’क सलाम.