संगीत नाट्य माचयेचो भांगराळो ताळो – पं. प्रसाद सावकार

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

संगीत नाटकांच्या भांगरायुगांत तांणी साकारिल्लीं साबार पात्रां आनी गायिल्या गितांनी प्रेक्षकांच्या काळजाचेर एक छाप सोडल्या.

गोंयचे भुंयेंत सांस्कृतीक मळाचेर नांव जोडिल्ले जायते कलाकार जल्माक आयले. पंडित प्रसाद सावकार होय एक नामना मेळयिल्लो कलाकार. तांच्या नांवाचो उल्लेख केल्यार मराठी संगीत रंगमाचयेच्या भांगराळ्या युगाची याद येता. बाबा रघुवीर सावकारुय लोकप्रीय कलाकार आशिल्ले. तांचे कुटूंब मूळ म्हापशेंचें. सिने अभिनेतो अशोक सराफ रघुवीर सावकार हांचो भाचो. गोपिनाथ सावकार हे प्रसाद हांचे काका. 

बडोद्यांत 19 डिसेंबर 1928  दिसा प्रसाद सावकाराचो जल्म जालो. भुरगेपणांतल्यान तांणी रंगमाचयेचो लागींच्यान अणभव घेतलो. मराठी संगीत नाटकाची रंगमाची, संवाद म्हणप, अभिनय, शिस्त, रागदारीचेर आदारीत नाट्य गितां हाचो तांचेर खोलायेन प्रभाव पडलो.

तांणी बापाय कडल्यान संगीत आनी अभिनयाचें मुळावें शिक्षण घेतल्या उपरांत पं. जितेंद्र अभिषेकी, पं. निवृतिबुवा सरनायक हांचे कडेन संगीत घेतलें. प्रसाद हांणी रंगमाचयेर ‘जिंजीहुन सुटका’ ह्या नाटकांत बाळ शिवाजीची भुमिका साकारून कारकिर्दीची सुरवात केली. उपरांत शाळेच्या शिक्षणा खातीर ते हार्मोनियम वाजोवपी काका दत्ताराम सावकार हांचे कडेन रावपाक गेले. तांणी फुडलें संगीत प्रशिक्षण थंय चालू दवरलें.

तांणी गायन, प्रभावी अभिनया वरवी मराठी संगीत रंगमाचयेचेर खाशेली सुवात निर्माण केली. संगीत नाटकांच्या भांगरायुगांत तांणी साकारिल्लीं साबार पात्रां आनी गायिल्या गितांनी प्रेक्षकांच्या काळजाचेर एक छाप सोडल्या.

सौभद्र, मानापमान, सुवर्णतुला, मंदारमाला, जय जय गौरीशंकर, कट्यार काळजात घुसली, तो राजहंस एक आनी अमृतमोहिनी ह्या सारक्या साबार संगीत नाटकांत तांणी म्हत्वाच्यो भूमिका साकारल्यो. “संशय कल्लोळ” नाटकांत कृत्तिका, साधू, गायक आनी वैशाख शेठ अशो चार विंगड भूमिका साकारपाचो विक्रम तांणी केला.

तांच्यो भूमिका ह्यो निकट्यो अभिनया पुरत्यो मर्यादित नाशिल्यो. तातूंत शास्त्रीय गायनाची घटमुट बुनियाद दिसताली. प्रसाद सावकाराल्या ताळ्यात एक विलक्षण गोडसाण आशिल्ली. संगीत नाट्य गितां सादर करताना ते फकत गायक म्हूण न्हय तर पात्राच्या भावसृश्टींत पुरायपणान समरस जाताले. संगीत नाटकांच्या रसिकां खातीर तांचें पदांचें सादरीकरण हो एक याद उरपा सारको अणभव आसतालो.

कला मंदिर नाट्य संस्थे वरवीं सौभद्र, मृच्छकटिक, विद्याहरण, मानापमान, तशेंच नाट्यनिकेतन संस्थेतल्यान रंभा, कुलवधू, कोणे एके काळी, एक होता म्हातारा, लग्नाची बेडी आदी नाटकांतल्यान तांणी म्हत्त्वाच्यो भूमिका साकारल्यो. 1960 ते 1972 मेरेनचो काळ संगीत रंगमायेच्या पुनरुज्जीवनाचो आशिल्लो अशें जाणकार सांगतात. हातूंत प्रसाद सावकाराचो म्हत्वाचो वांटो आशिल्लो.

‘पंडितराव जगन्नाथ’ आनी ‘सुवर्णतुला’ ह्या नाटकांत अभिनय करून तांणी व्हड लोकप्रियता मेळयली. तांची गायक- अभिनेतो म्हूण वळख निर्माण जाल्ली. 1967 वर्सा तांणी ‘कट्यार काळजात घुसली’ नाटकांत ताणें ‘सदाशिव’ नांवाचें पात्र साकारतना पुरुषोत्तम दारव्हेकर, जितेंद्र अभिषेकी, वसंतराव देशपांडे ह्या म्हालगड्या वांगडा काम करपाची संद मेळ्ळी. ‘घेई छंद मकरंद’ हे पद संगीत नाटक इतिहासांतलो एक मैलाचो चिरो मानतात.

प्रसाद सावकारान मराठी संगीत रंगभूंयेचें दायज तिगॊवन दवरपा खातीर व्हड योगदान दिलां. काळ बदलत गेलो, चित्रपट आनी दूरदर्शनाचें आकर्शण वाडत गेलें, तरीय तांणी संगीत नाटकांची परंपरा जिवी दवरपाचो सातत्यान यत्न केले. खुब नव्या कलाकारांक मार्गदर्शन केलें. संगीत नाटक हें निकटें मनरिजवणेंची कला नासून ती सांस्कृतिक दायजाची जतनाय आसा, हाची जागृताय तांणी कृतींतल्यान दाखयली.

तांगेल्या अभिनयात सहजता आशिल्ली. मुखामळा वयले हावभाव, आवाजांतलो चड-उतार आनी पात्रातली एकरूपता हाका लागुन तांणी साकारिल्यो भूमिका जिव्यो कश्यो दिसताल्यो म्हूण तांगेली वळख फकत गायक वा अभिनेतो न्हय तर पुराय रंगकर्मी अशी जाल्ली.

तांणी पेडगावचे शहाणे, संत गोरा कुंभार ह्या मराठी सिनेमांत काम केलां. गोंयच्या सांस्कृतीक जिणेंतूय म्हत्वाचें योगदान दिलां. गोंयांतल्या कला आनी संगीत वाठारांची उदरगत करपाच्या हेतान केल्ल्या साबार उपक्रमांनी ताणें वांटो घेतिल्लो. गोंयांत उच्च दर्जाचे संगीतकार आनी गायक तयार जावचे अशी तांची इत्सा आशिल्ली. कला ही समाजांत मुल्यां रुजोवपी शक्त आसा असो तांचो खर विस्वास आशिल्लो.

संगीत नाट्य कला मळा वयल्या उल्लेखनीय योगदानाची दखल घेवन भारत सरकारान 29 मार्च 2006 दिसा नवी दिल्लींत राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम हांचे हस्तुकीं प्रसाद सावकार हांचो पद्मश्री किताब दिवन भोवमान केलो. तशेंच मा. दीनानाथ मंगेशकर स्मृती पुरस्कार, महाराष्ट्र राज्य जीवन गौरव पुरस्कार, पंचरत्न पुरस्कारान तांचो भोवमान जालो. हो तांच्या वैयक्तीक कार्या खातीर न्हय; तर मराठी संगीत रंगमाचयेचे परंपरेक दिल्लो मान. 

पंडित प्रसाद सावकार हांचीं कांय नाट्य, शास्त्रीय गितां : घेई छंद मकरंद, जय गंगे भागीरथी, नारायण रमारमणा, सप्त सूर झंकारित बोले, उठ पंढरीचा राजा, पतित पावन नाम ऐकुनी, प्रिया न कवन तुज, बसंत की बहार आयी, बुझावो दीप ए सजनी, भरे मना सुंदरा, भाग्यसूर्य नाशुनि तिमिरा, मुरलीधर श्याम हे नंदलाल, योगी पावन मनाचा, रतिहुन सुंदर मदनमंजिरी, रागिणी-मुखचंद्रमा, सब गुणिजन मिल गावो, सावन घन गरजे, सुखवितो मधुमास हा, ही कनकांगी कोण ललना.

पं. प्रसाद सावकार 17 जुन 2026 दिसा करंजाळ्यां (पणजी) संवसाराक अंतरले. अभिनयांतली सैमीकता आनी माचये विशीं तांगेलें अखंड समर्पण हाका लागून तांकां मराठी संगीत रंगमाचयेच्या भांगरायुगाचो एक तेजस्वी प्रतिनिधी मानतात. मराठी संगीत रंगमाचयेच्या इतिहासांत तांचें नांव अज्रंवर उरतलें.

——————-

सुदिन वि. कुर्डीकार.