भांगरभूंय | प्रतिनिधी
तेन्ना तिनें बेडरपणान सांगलें, ‘जसो ‘व्हिवा सालाझार’ हो तुमका अभिमान दिता, तसो ‘जय हिंद’ म्हज्या स्वातंत्र्या खातीर झुजपाची म्हाका तांक दिता.’
1510 वर्सा पुर्तुगेजांनी बिजापूरच्या आदिलशहा कडल्यान गोंय ताब्यांत घेतलें. सुरवातीक पुर्तुगेजांची सत्ता फकत तिसवाडी, बार्देस आनी सालसेत ह्या वाठारापुरतीच मर्यादित आशिल्ली, पूण फुडें तांणी गोंयच्या बाकीच्या प्रांतांचेरय ताबो मेळयलो. जरी पुर्तुगेजांची राजवट आशिल्ली, तरी 18 व्या शतकाच्या मध्याक मार्कुस दि पोंबाल हाणें गोंयांत शिक्षण, धर्म आनी वेपाराच्या मळार उदरगत केली.
1822 वर्सा पुर्तुगालांत एक म्हत्वाची घडणूक घडली. 1822 च्या संविधानाक लागून पुर्तुगालाक अधिकृतपणान ‘संविधानिक राजेशाही’ (Constitutional Monarchy) म्हणून जाहीर केलें आनी ‘निरंकुश राज्यसत्तेचो’ अंत जालो. 1822 ते 1910 हो काळ गोंयच्या लोकां खातीर एक उमेद आनी आशेचो किरण थारलो. पुर्तुगालांत जावपी राजकी घडणुकांचे पडसाद गोंयांत उमटत आशिल्ले.
1822 वर्सा सावन गोंयांत संविधानिक शासन पद्धत लागू जाली. गोंयकारांक वेंचणुकेंत भाग घेवपाचो आनी मतदानाचो हक्क मेळ्ळो. 1822 वर्सा जाल्ले सांसदीक वेंचणुकांत बर्नार्डो पेरेस दा सिल्वा आनी कॉन्स्टॅन्सियो रोके दा कॉस्ता, ह्या दोन गोंयकार उमेदवारांनी पुर्तुगेज पंगडाक हारोवन जैत मेळयलें. कालांतरान थळावे राजकी पक्ष तयार जाले. 1864 आनी 1890 वर्सा दिवाडे आनी मडगांव हांगा पालिकेच्यो वेंचणुको जाल्यो.
मार्कुस दि पोंबाल हाणें सुरु केल्ल्या धर्मनिरपेक्ष शिक्षणपद्दतीक लागून गोंयांत जाणकार आनी वेवसायिकांचो एक पंगड तयार जालो. जायत्या गोंयकारांक पुर्तुगालांत वेगवेगळ्या पदांचेर नोकऱ्यो मेळ्ळ्यो, तांणी गोंयकारांच्या हिताक सदांच फाटबळ दिलें. पूण, संविधानिक शासन पद्धतीक लागून अर्थिक समस्या आनी राजकी अस्थीरता सारक्यो अडचणी निर्माण जाल्या. ह्याच काळार सत्तरीच्या राण्यांनी पुर्तुगेजां आड बंड केलें. 1852, 1869, 1895 आनी 1912 वर्सा जाल्ल्या बंडांनी गोंयच्या लोकांक अन्यायाआड झुजपाची शक्ती आनी प्रेरणा दिली.
ऑक्टोबर 1910 चे क्रांतीन पुर्तुगालांतली घटनात्मक राजवट सोंपली. राजाच्या सुवातेर आतां राष्ट्राध्यक्ष राज्यमुखेली जालो. हाका लागून गोंयकारांच्या मनांत आशेचो किरण निर्माण जालो. 1910 ते 1926 ह्या काळांत गोंयच्या लोकांक बरे दीस पळोवंक मेळ्ळे, पूण 1926 वर्सा पुर्तुगालांत जाल्ल्या राजकी घडणुके उपरांत गोंयच्या लोकांची आशा सोंपली.
1932 वर्सा अँतोनियो द ओलिव्हेरा सालाझार (António de Oliveira Salazar) हाच्या हुकूमशाही राजवटीची सुरवात जाली. 1933 वर्सा ताणें पुर्तुगालांत नवी राज्यघटना लागू करून आपल्या राजवटीक ‘एश्तादू नोव्हू’ (New State) हें नांव दिलें. ताणें ‘नॅशनल युनियन’ हो एकच पक्ष दवरलो आनी हेर राजकी पक्षांचेर बंदी घाली. लोकांतली जागृताय नश्ट करपाक ताणें भाशण स्वातंत्र्य आनी पत्रकारितेचेर कडक निर्बंध घाले. विरोधक आनी स्वातंत्र्यसैनिकांक चेपून दवरपाक ताणें PIDE नांवाचें कडक राजकी गुपीत पुलीस दळ वापरलें.
सालाझाराच्या राजवटीचो गोंयाचेर विपरित परिणाम जालो. गोंयच्या लोकांक उलोवपाचें स्वातंत्र्य उरलें ना. ताणें राजकी आनी समाजीक संस्थांचेर बंदी घाली. लोकांनी एकठांय येवन बसका घेवपाक बंदी आशिल्ली. खंयचेंय बातमीपत्र वा पुस्तक सरकाराच्या परवानगे बगर छापूंक मेळनाशिल्लें. सालाझार सरकाराच्या विरोधांत बरपावळ करपी साहित्याचेर कडक बंदी आशिल्ली. लग्नाची पत्रिका छापपाक लेगीत सरकाराची परवानगी काडची पडटाली.
गोंयकार स्वातंत्र्यसैनिक डॉ. ज्युलिओ मिनेझिस हांच्या आपोवण्याक लागून डॉ. राममनोहर लोहिया गोंयांत आयले. तांचे असोळणाचें वास्तव्य वाऱ्या सारकें सगळे कडेन पातळ्ळें. लोकांनी असोळण्या गर्दी केली. गोंयच्या देशभक्तांचें एक शिश्टमंडळ – पुरुषोत्तम काकोडकार, विनायक मयेकार आनी नीळकंठ कारापूरकार – डॉ. लोहिया हांकां मेळ्ळें. तांचे कडेन गोंयचे सत्य परिस्थिती विशीं भासाभास केली.
डॉ. लोहिया हांणी 18 जून 1946 ह्या दिसा मडगांवां जाहीर सभा घेवपाचो निर्णय घेतलो. त्या दिसा उटंगाराचो पावस पडटालो, तरी लोक व्हडा संख्येन मडगांवच्या नगरपालिका चौकांत जमले. सांजच्या 4:15 वरांचेर डॉ. लोहिया आनी डॉ. ज्युलिओ मिनेझिस घोड्या गाडयेन थंय पावले. लोकांनी भियेनासतना राष्ट्रीय घोषणा दिवपाक सुरुवात केली. डॉ. लोहिया हांणी भाशणाक सुरुवात करतनाच पुर्तुगेज कॅप्टनान तांकां आडायले. डॉ. लोहिया आनी डॉ. मिनेझिस हांका अटक करून मडगांवच्या पुलीस स्टेशनांत व्हेले.
पूण, हाका लागून लोक फाटीं सरले नात. मडगांवच्या वस्तला किर्तनी हांणी व्हड आवाजांत ‘जय हिंद’ घोशणा दिली, म्हणून तिका लेगीत अटक केली. जेन्ना एका पुर्तुगेज पुलीस कमांडंटान तिका भिरांत दाखयली, तेन्ना तिनें बेडरपणान सांगलें, ‘जसो ‘व्हिवा सालाझार’ हो तुमका अभिमान दिता, तसो ‘जय हिंद’ म्हज्या स्वातंत्र्या खातीर झुजपाची म्हाका तांक दिता.’ तिका अटक केल्ल्यान प्रमिलाबाई जांबांवलीकार हांणी पणजी पुलीस स्टेशनाचेर मोर्चा व्हेलो. दुसरे दिसा पणजे व्हड मोर्चा काडलो. ताराबाई शहा हांच्या फुडारपणा खाल बायलांच्या आनी चलयांच्या मोर्च्यांत शशिकला बांदोडकार आनी रतन खंवटे आनी हेर बऱ्याच बायलो, चलयांचो आसपाव आशिल्लो.
दुसऱ्या म्हयन्यांत गोंयांतल्या कितल्याशाच फुडाऱ्यांनी पुर्तुगेज सरकाराक भियेनासतना गोंयभर जाहीर सभा घेतल्यो. 18 जून 1946 ह्या दिसा डॉ. लोहियान नागरी स्वातंत्र्याचेर घाल्ल्या निर्बंधां आड पुर्तुगेज सरकाराच्या हुकुमाचो उक्तो हुकूमभंग केलो. तें एक उत्स्फूर्त आंदोलन आशिल्लें, ज्या आंदोलनान गोंयकारांक पुर्तुगेजां आड लढपाचें आनी सालाझाराच्या हुकूमशाही राजवटी आड आवाज उठोवपाचें धैर्य दिलें. ह्या दिसाक ‘गोंय क्रांती दीस’ म्हणून वळखतात. दर वर्सा हो दीस मनयतात.
– प्रा. किशोर वासुदेव वझे,
नागेशी
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
