संशोधन आनी ‘एआय’: दंडात्मक नेमां परस पारदर्शकतायेची गरज

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

उच्च शिक्षणाच्या मळार आतां ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’ (AI) चो वापर करप पीएचडी (PhD) विद्यार्थ्यांक म्हारग पडपाक शकता. विद्यापीठ अनुदान आयोगान (UGC) पीएचडी प्रबंधांत एआयच्या वापराचेर कडक नेम लागू केल्यात. म्हायती प्रमाण, संशोधनांत एआयचो वापर अनधिकृतपणान केल्यार विद्यार्थ्यांची नोंदणी लेगीत रद्द जावंक शकता. नव्या नेमां प्रमाण, जर प्रबंधांत 10 ते 40% मजकूर एआय-निर्मित आसलो जाल्यार तो प्रबंध स म्हयन्यां भितर परतून बरोवन दिवचो पडटलो. जर हें प्रमाण 40 ते 60 % आसलें जाल्यार विद्यार्थ्याक प्रबंध जमा करपाक एका वर्साची बंदी आसतली. आनी जर 60% वयर एआयचो वापर जाल्लो आसल्यार, पीएचडीची नोंदणीच रद्द करपाची तरतूद केल्या. हाचे भायर, विद्यार्थ्याच्या मार्गदर्शकाचेर लेगीत कारवाय जावंक शकता. हे प्रबंध ‘शोधगंगा’ रिपॉझिटरीचेर अपलोड करचे पडटले आनी टर्निटीन (Turnitin) सारक्या सॉफ्टवेअरा वरवीं तांची तपासणी जातली.
संशोधनाची पवित्रताय राखप हें आमचें कर्तव्य आसलें तरी, आर्विल्ल्या काळांत संशोधनाचें बदलिल्लें रूप समजून घेवपाक ह्या नव्या नेमांक कितलें यश आयलां, हो प्रस्न पडटा. एआय कडेन फक्त ‘चोरी’ (Plagiarism) म्हूण पळयल्यार, आमी भविश्यांतलें संशोधन आनी नवीं तंत्रज्ञानां हांकां दुबावाच्या नदरेनूच पळोवपाचें आसात काय, असो प्रस्न पडटा.
सद्या ‘टर्निटीन’(Turnitin) वा ‘आय-थेंटिकेट’ (iThenticate) सारकीं सॉफ्टवेअर्स फक्त सांख्यिकीय शक्यतायेचेर (Statisticalprobability) काम करतात. ‘एआय’ डिटेक्शन हें पुरायपणान अचूक आसना. जी सवलत यूजीसीच्या नेमांनीय दिल्ली आसा ते प्रमाण, जर एकाद्र्या संशोधक ‘ग्रामरली’ (Grammarly) सारक्या उपकरणाचो वापर फक्त भाशा दुरुस्ती करपा खातीर केल्लो आसल्यार लेगीत सॉफ्टवेअर ताका ‘एआय-जनरेटेड’ म्हूण फ्लॅग (Flag) करूंक शकता. अशा वेळार, आपणें एआयचो वापर केल्लो ना, हें सिद्ध करपाचो प्रसंग संशोधकाचेर येतलो, अशें जाल्ल्यान हो अन्याय थारतलो. एक यंत्र फक्त नमुने (Patterns) वळखता, पूण संशोधनांतलो तर्क आनी गुणवत्ता मेजपा खातीर मानशाची बौद्धीक तांक लागता.
एआय बगर संशोधन शक्य आसा?
हाचें स्पश्ट उत्तर आसा- ना. डेटा विश्लेशण (DataAnalysis), साहित्य समिक्षा (Literature Review) आनी सखोल भाशा संरचनेचेरनियंत्रण दवरपा खातीर एआय आयज एक म्हत्वाचो घटक जाला. ताचेर पुराय बंदी घालप म्हणल्यार विकासाक मर्यादा घालप. प्रस्न एआय वापरला काय ना हो नासून, ताचो वापर कितले मर्यादेंत आनी पारदर्शकतायेन जाला हो आसा.
शिक्षणीक मळार फक्त ख्यास्त दिवपाची नदर सोडून, कांय खर पावलां उबारप गरजेचें आसा: एआय-उपयोग लॉग (AI-Usage Log): एआयचो वापर फक्त व्याकरण सुदारपाक, डेटा फॉरमॅटींग वा बिब्लियोग्राफी सारकिल्ल्या मर्यादीत कामां खातीरच केला, हाची स्पश्ट नोंद आशिल्लो लॉग संशोधकान मुल्यांकना वेळार सादर करपाक जाय.
मानवी निर्णय सक्तीचो (Human-in-the-Loop): फक्त सॉफ्टवेअर रिपोर्टाच्या आदारान कोणाचीच पीएचडी रद्द जावंक फावना. प्रत्येक दुबावीत प्रकरणाची तपासणी तज्ञांचे समिती कडल्यान जावंक जाय.
नेमांनी स्पश्टताय: संशोधकांच्या मनांतलो घुस्पागोंदळ आनी भंय पयस करपा खातीर ‘मर्यादीत मजत’ (Limited support) म्हळ्यार कितें, हें यूजीसीन स्पश्ट करपाक जाय.
संस्थागत उपकरण: संशोधनाची प्रक्रिया सतत निरिक्षणांत उरपा खातीर विद्यापिठांनी आपले प्रमाणीत आनी पारदर्शक एआय टूल उपलब्ध करून दिवंक जाय.
फुडार फक्त तंत्रज्ञानाचोच नासून संशोधनाचोय आसा. एआय हें एक कुशळ ड्राफ्टींग व्यासपीठ आसा, जाचेर मानवी तांक आपली मूळ संकल्पना मांडटा, नियाळटा आनी एका विशिश्ट फास्केंत बसयता. आमकां अशा शिक्षणीक वातावरणाची गरज आसा, जंय एआयचो वापर नैतीक आसतलो आनी प्लॅजिरिज्म सॉफ्टवेअर्स हे मार्गदर्शक म्हणून काम करतले, ख्यास्त दिवपाची वा चेपण हाडपाची साधनां म्हूण न्हय.
यूजीसीन आतां दंडात्मक नेमांच्या जाग्यार एक अशी फास्की (Framework) तयार करपाची वेळ आयल्या, जी संशोधनाची अखंडताय सांबाळून आयच्या तंत्रज्ञानाच्या वास्तवीकतायेकय स्विकारतली. भारतांत शिक्षणीक मळार साबार आव्हानां आसात, तातूंत एआय हें एकंदरीत शिक्षणाचे संकल्पनेक आनी उद्दिश्टांकूच आव्हान दिवपी वर्दान आमकां मेळ्ळां, ताचें आड झूजचे परस ताचें भांगर करपाची वेळ आयल्या.

जयेश अर्जून राऊत
साळ, दिवचल