भांगरभूंय | प्रतिनिधी
संत ज्ञानेश्वरांच्या विचारांत अद्वैतवादी वेदांत तत्वज्ञान आसा. तांचे विचार व्यापक आशिल्ले. सामान्य लोकांक अध्यात्म आनी तत्वज्ञान तांचे भाशेंत कळपाक जाय, अशें तांचें मत आशिल्लें
भागवत वा वारकरी संप्रदायाचे आद्य प्रवर्तक संत ज्ञानेश्वर. ज्ञानेश्वर विठ्ठलपंत कुलकर्णी, ज्ञानदेव, माऊली ह्या नांवांनूय तांची वळख आसा. तांचो जल्म आपेगाव- पैठणांत (संभाजीनगर) श्रावण वद्य अश्टमीक जालो. बिरेस्तार 22 ऑगस्ट 1275 हो तो दीस. तांणी संजीवन समाधी घेतली ती कार्तिक वद्य त्रयोदशीक. आयतार 2 डिसेंबर 1296 दिसा. आळंदीक (पुणें). त्या वेळार तांची पिराय फक्त 21 वर्सां आशिल्ली. ते 13 व्या शेंकड्यांतले मराठी संत आनी कवी आशिल्ले. योगी आनी तत्त्वज्ञूय आशिल्ले.
पिरायेच्या 16 व्या वर्सा तांणी ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका) हें भगवद् गिते वयलें भाश्य बरयलें. अमृताभव ग्रंथ बरयलो. मागीर चांगदेवपासश्टी आनी हरिपाठ अभंग, पसायदान बरयलें. देवगिरीच्या यादव घराण्याक लागून तांचें साहित्य मेळ्ळें, अशें म्हणटात. संत ज्ञानेश्वरांच्या विचारांत अद्वैतवादी वेदांत तत्वज्ञान आसा. तांचे विचार व्यापक आशिल्ले. सामान्य लोकांक अध्यात्म आनी तत्वज्ञान तांचे भाशेंत कळपाक जाय, अशें तांचें मत आशिल्लें. हरिपाठ ग्रंथांत तांणी स्वताची नाथसंप्रदायाची गुरुपरंपरा सांगल्या. ती अशी – आदिनाथ — मत्स्येंद्रनाथ — गोरक्षनाथ — गहिनीनाथ — निवृत्तिनाथ — ज्ञानेश्वर.
संत ज्ञानेश्वरांच्या बाबाचें नांव विठ्ठलपंत कुलकर्णी. आईचें नांव रुक्मिणीबाई. लग्न जावन काशीक वचून संन्यास घेतिल्ले विठ्ठलपंत लग्न जाल्यात अशें कळटकच गुरून तांकां परत घरा वचून संवसार करपाक सांगलें. गुरुचे आज्ञे वयल्यान ते आयले. आळंदीत स्थायिक जातकच रखुमाबाईन चार भुरग्यांक जल्म दिलो. – निवृत्तीनाथ (1273), ज्ञानेश्वर (1275), सोपान (1277) आनी मुक्ता (1279).
संन्यास घेवन लग्न करून धर्माची विटंबणा केली म्हूण तांकां धर्ममार्तंडांनी देहांताची ख्यास्त सांगिल्ली. विठ्ठलपंत – रुक्मिणीबाईन न्हंयेंत देहत्याग करतकच ह्या भांवडांचेर समाजांतल्या कांय लोकांनी बहिश्कार घाल्लो. सादी मुंज करपाक तांकां खूब मनस्ताप सोंसचो पडलो. संत ज्ञानेश्वरांच्या उपरांत सोपानदेव हांणी 1296 त मार्गशीर्ष वद्य त्रयोदशीक सासवड गांवांत समाधी घेतली. मुक्ताबाईन 1297 (वैशाख वद्य दसम) – कोथळी (जळगाव) तर निवृत्तीनाथान 1297 त (ज्येष्ठ वद्य दुवादस) त्र्यंबकेश्वर गांवांत समाधी घेतली, अशें उल्लेख मेळटात.
ज्ञानेश्वरांनी भागवत संप्रदायाची बुन्याद घाली. तांच्या विचारांनी एकनाथ आनी तुकाराम ह्या सारक्या संत- कवींक प्रेरणा दिली. तांणी आपल्या काव्यरचनांत ‘बाप विठ्ठलसुत’, ‘बाप रखुमाईवर’, ‘ज्ञाना’, ‘ज्ञानाबाई’ आनी ‘ज्ञानदेव’ अशीं नांवां वापरल्यांत.
ज्ञानेश्वरीक भावार्थदीपिका ह्या नांवानूय वळखतात. भगवद् गीतेचो तो सामान्य भौसांचे भाशेंत केल्लो अणकार. भितर खूब कोंकणी उतरां आसात. वास्तवीक संत ज्ञानेश्वरांचें वास्तव पैठण/ औरंगाबाद राज्यांतले. हे मराठी वाठार. ह्या कुलकर्णी कुटुंबाचे पूर्वज मूळ दर्यादेगे वयल्या कोंकणांतले, असो उल्लेख विकीपिडियाचेर मेळटा. संत ज्ञानेश्वरांच्या साहित्यांत आयज पसून रुढ आशिल्ले जायते कोंकणी शब्द मेळटात. जे रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, गोंय, कारवार वाठारांत वापरतात. ठावो, दिवो असलीं ‘ओ’कारांत आशिल्लीं शब्दरूपांय ज्ञानेश्वरींत खूब आसात. शब्दरुपांच न्हय, तर कांय कडेन व्याकरणूय कोंकणी भाशेंत वापरतात तशें आसा. मात, तांणी ‘माझा मराठाचि बोलु कौतुकें। परि अमृतातेंहि पैजां जिंके। ऐसीं अक्षरें रसिकें। मेळवीन॥’ (ज्ञाने 6/14) अशेंय बरयलां. विवेक साळुंके, पुणे (मूळ गाव असनोटी, कारवार) हांच्या एका ब्लाॅगांत ज्ञानेश्वरींतल्या कांय कोंकणी उतरां विशींचो लेख मेळ्ळो. कोंकणी उतरां आसात तीं अशी.
कोंकणी उतरां
मुडा : तण आनी भाताची बांदिल्ली पोटली, मुडी. (मुडा फोडून बीज काढिले। मग निर्वाळलीये जागी पेरले। तरी ते सांडी विखुरी वाया गेले। म्हणोचि नये॥ अ. 9,ओवी 39)
थान: स्तन. (अगा थानीं कीर दूध गूढ। परि थानासीचि नव्हे कीं गोड। अ. 9,ओवी 3८)
मेर : दोन शेतां मदलो बारीकसो बांद (परि भोगाचिये एलीकडिलिये मेरे। चित्त उभें ठेलें सुखा भरे। अ. 9,ओवी 51)
भांगर : (कां बीजचि जाहलें तरु। अथवा भांगारचि अळंकारु। तैसा मज एकाचा विस्तारु। तें हें जग। अ. 9,ओवी 65)
खोपे : खोप – तणाचें पाखें आशिल्लें घर (नातरी आकाशाचे खोंपे। वायु निवांतुचि लोपे। अ. 9,ओवी 103)
गोरवां: (आणि प्रजा जे झाली। ते वसती कीर आली। गोरुवें बैसली। रुखातळीं। (अ. 13,ओवी 596)
रुखातळीं : कोंकणीत रुख म्हणल्यार झाड. कीर म्हणल्यार पोपट.
उंडी: घास, कंवळ (हे काळानळाच्या कुंडी। घातली लोणियाची उंडी। माशी पांखु पाखडी। तंव हें सरे।(अ. 13, ओ. 1103)
पांखू : पाखां
कोलती: कोलीत (हे बहु असो झडती। अंधारे भोवंडिता कोलती। ते दिसे जैसी आयती। चक्राकार.
भोंवडिता म्हणजे फिरोवप
खाजें: हो जात्रेंत मेळपी जिनस. (जैसा वायसीं चंद्र नोळखिजे। तैसा ग्रंथु हा प्राकृतीं नेणिजे। आणि तो हिमांशुचि जेवि खाजें। चकोरांचे। अ. 6- ओ 29)
हीर : सान्नीचो हीर. (अस्थींचे नळे निरपे। शिरांचे हीर ओरपे। तंव बाहेरी विरूढी करपे। रोमबीजांची ॥ (6- 234)
आरव : आरव नावाचा एक वाठार अस्नोटी गांवांत आसा. ताचो अर्थ बाग. (चलां कल्पतरूंचे आरव। चेतना चिंतामणींचें गाव।
तलगे: कोंकणींत ‘तलग’ म्हणजे तांतयां घालपाची पिराय जावंक नाशिल्ली कोंबी. तलग उतर खूब फावटी येता. (जैसे शारदीचिये चंद्रकळे। माजी अमृतकण कोवळे ते वेंचिती मनमवाळे। चकोर तलगे।)
ज्ञानेश्वरी 1291 वर्सा बरयिल्ली. तेन्ना सावन हीं उतरां प्रचलीत आसात. नरसी (हिंगोली) गांवांतले संत नामदेव हे तांकां समकालीन. तांचो काळ 1270 ते 1350. तांची एक गवळण आसा, तातूंत कोंकणी कडवें आसा, तें अशें- ‘पाव गा दातारा। पाव गा दातारा। तूं नंदाचो झिलो। माका फडको दी। मी हिवान मेलो। घे माझो कोयतो। देवा पायां पडलों.’
आदल्या काळांत आनीकूय संतांनी कोंकणींत वा कोंकणी उतरां वापरून लिखाण केल्लें आसतलें, तें सोदून काडपाक जाय.
– ज्ञानदीप पोतेकार
फोंडें
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
