म्हाप्राणत्वाची उडकी : कोंकणी भाशेंत स्वनिमांचो खेळ

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कोंकणी भाशेचे स्वनिमीक निर्मितींत आनी रचणुकेंत खूब रोचक अशी एक घडणूक म्हणल्यार म्हाप्राणत्वाची उडकी, जातूंत कांय उतरांभितर म्हाप्राणत्व ताचे व्युत्पत्तीक सुवातेसकून दुसरे सुवातेर उडकी मारता. कोंकणी भाशेच्या इतिहासीक भाशाशास्त्रांत, खास करून सर्गेस्त डॉ. रॉकी व्ही. मिरांद हांच्या कोंकणी भाशाशास्त्राच्या वावरांत, हे खाशेले प्रक्रियेन आपले कडे खूब लक्ष ओडून घेतल्या. व्युत्पत्तीक संबंदीत आशिल्ले तांचे लेख कोंकणी भाशेच्या विकासांतल्यो इतिहासीक स्वनिमीक प्रक्रिया समजून घेवपाचे दिश्टीन एकदम म्हत्त्वपूर्ण थारतात.
म्हाप्राणत्व म्हणल्यार कितें? ज्या व्यंजन ध्वनीचो उच्चार करतना तोंडांतल्यान वाऱ्याचो ल्हानसो झोत भायर सरता त्या व्यंजनांक म्हाप्राणत्व आसा अशें म्हणटात वा त्या व्यंजनांक म्हाप्राण व्यंजन म्हणटात. कोंकणी भाशेंत चौदा म्हाप्राण व्यंजनां आसात, तीं म्हणल्यार ख, घ, छ, झ, ठ, ढ, थ, ध, न्ह, फ, भ, म्ह, व्ह आनी ल्ह. हांचो उच्चार करतना स्पश्ट रितीन तोंडासकून वाऱ्याचो झोत भायर सरता (उच्चार करून मुजरत पारखून पळयात; तुमी तुमगेल्या तोंडा मुखार एक कागद दवरून म्हाप्राण व्यंजनांचो उच्चार कागद वाऱ्यार धोलता, म्हणल्यार जीं व्यंजनां म्हाप्राण न्हय, तांचो उच्चार करतना कागद वाऱ्यार धोलना).
व्युत्पत्तीशास्त्रीक (व्युत्पत्तीशास्त्र म्हणल्यार etymology अथवा उतरांचो निपज सोदून काडपी शास्त्र) नदरेन, कोंकणीचीं चडशीं उतरां संस्कृत भाशेसकून प्राकृत आनी अपभ्रंश भाशेवरवीं निपजतात आनी पोरण्या कोंकणीच्या इतिहासीक विकासक्रमांत, जर एका उतरांत पयलो अक्षर-घटक (syllable) अल्पप्राण व्यंजनान सुरू जातालो आनी त्या उपरांतचो अक्षर-घटक म्हाप्राण व्यंजनान सुरू जातालो, जाल्यार तें म्हाप्राणत्व उपरांतच्या अक्षर-घटकांतल्या व्यंजनासकून पयल्या अक्षर-घटकांतल्या व्यंजनाकडे थळांतरीत जातालो. हे प्रक्रियेक म्हाप्राणत्वाची उडकी म्हणटात आनी ती सगळ्या उतरांनी घडली नासली तरीय कोंकणीचे इतिहासीक विकासक्रमांत ही एक म्हत्त्वाची स्वनिमीक प्रक्रिया.
कांय देखी घेवंया [सकयल दिल्ल्या देखींनी संस्कृत उतरांतल्या दुसऱ्या अक्षर-घटकाच्या सुरवातेक म्हाप्राण व्यंजन नासलें तरीय प्राकृत वा अपभ्रंश भाशेंत थंय म्हाप्राण व्यंजनाचो विकास जाला. हांगा ह व्यंजनूय हे प्रक्रियेंत म्हाप्राण व्यंजनाभाशेन वागता आनी तेंय उडकी मारता].
एक म्हत्त्वाची गजाल म्हणल्यार कोंकणी भाशेंतली ही प्रक्रिया ग्रासमनच्या नेमा विरुद्ध वता. ग्रासमनचो नेम असो- “एका उतराच्या पयल्या आनी दुसऱ्या ह्या दोनूय अक्षर-घटकांनी म्हाप्राणत्व आसल्यार, म्हाप्राणत्व पयल्या अक्षर-घटकांत लोप पावन अल्पप्राण जाता आनी दुसऱ्या अक्षर-घटकांत जशें आसा तशेंच उरता”, (देखीक संस्कृत भाशेंत भू हो एक क्रिया-धातू आसा जाचो अर्थ “जावप, जावंक” असो जाता. त्या धातूचें परोक्ष भुतकाळीक रूप भभूव अशें जावंक जाय आशिल्लें पूण ताचें रूपांतरण जावन बभूव अशें रूप आमकां मेळटा, जें रूप ग्रासमनच्या नेमाक पाळो दिता) म्हणल्यार ह्या नेमा प्रमाण दुसऱ्या अक्षर-घटकासकून पयल्या अक्षर-घटकांत म्हाप्राणत्वाची उडकीचो प्रस्नूच ना, ग्रासमनचो नेम विसदृशीकरणान (म्हणल्यार dissimilation अथवा विसंगतीकरण) चलता. पूण मतींत दवरपा सारको एक विशय म्हणल्यार ग्रासमन हांणी हो नेम संस्कृत आनी पोरणी ग्रीक भाशांच्या आधारान आनी तांच्या व्याकरणांच्या अभ्यासान तशेंच तांच्यो ज्यो प्रक्रिया आसात ताका अणसरून घडयिल्लो. तांणी हो नेम उतरायतना कोंकणीची ही प्रक्रिया मतींत दवरूंक नाशिल्ली, कदाचित् तांकां ताचे विशीं खबरूय नाशिल्ली, देखून कोंकणीची ही प्रक्रिया तांच्या नेमा भायली.
तुलनात्मक नदरेन, म्हाप्राणत्वाची उडकीची ही प्रक्रिया, कोंकणी भाशेक हेर आर्विल्ल्या भारतीय-आर्य भाशांसकून वेगळायता, कारण हेर भारतीय-आर्य भाशांनी ही प्रक्रिया चडकरून घडना, तांच्यांत म्हाप्राणत्व उतरांतले आपले व्युत्पत्तीक सुवातेरूच तिगून उरता, तें उडकी मारिना. देखून, ही प्रक्रिया आदल्या कोंकणी रुपांच्या पुनर्रचनेंत आनी बोली गटांच्या वर्गीकरणांत म्हत्त्वाचें खाशेलपण म्हूण काम करता. ही प्रक्रिया स्वनिमीक बदलाचे व्यापक प्रक्रियांचेर उजवाड घालता जांचे वरवीं आमची आयची कोंकणी भास आमचे मेरेन पावल्या.
फकत स्वनिमीक वा ध्वन्यात्मक उत्सुकताय म्हूण पळयनासतना, कोंकणी भाशेचे हे प्रक्रियेक इतिहासीक विकासांतली एक म्हत्त्वपूर्ण ध्वन्यात्मक नवकल्पना म्हूण पळोवंक जाय. सर्गेस्त डॉ. रॉकी व्ही. मिरांद हांच्या मतान हे प्रक्रियेंतल्यान भाशेच्या आदल्या रुपाची पुनर्रचना करपा खातीर आनी तिच्या वेगवेगळ्या बोलींच्या उत्क्रांतीचो सोद घेवपा खातीर म्हत्त्वाचे पुरावे मेळटात. कोंकणी भाशेच्या कांय उतरांनी म्हाप्राणत्व आपल्या मूळ व्यंजनासकून विलग जावन उतरांतल्या पयल्या अक्षर-घटकाच्या व्यंजनाक संलग्न जावपाक शकता, हो विशय आमकां हे प्रक्रियेंतल्यान दिसून येता. कोंकणी उतरावळींतल्या खुबश्या उतरांनी ही प्रक्रिया घडिल्ल्यान कोंकणीच्या इतिहासीक नादशास्त्राचें हें एक खाशेलपण म्हूण मानूं येता आनी भारतीय-आर्य भाशां भितरल्या ध्वनी बदलाच्या आनी घडणेच्या अभ्यासांत तिका खाशेली सुवात आसा.

शशांक शणै