एकुणिसाव्या शेंकड्यांतलें हिंदू गोंय : पुर्तुगेज चित्रकाराच्या नदरेन

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आयज ‘आ इंदिया पुर्तुगेजा’ ह्या ग्रंथाची मोलावणी फकत वसाहतवादी प्रवासवर्णन म्हणून न्हय तर कला आनी इतिहासाचो म्हत्वाचो अभिलेख म्हणुनूय करतात.

कुणिसाव्या शेंकड्यांत, वसाहतवादी प्रवासवर्णनां आनी लोकजीणशास्त्रीक चित्रण, एवरोपीय समजा भितर पयशिल्ल्या भारतीय समाजा विशीं कल्पना-प्रबोधनाचें एक सशक्त साधन जाल्लें.
भारतीय खास करून गोंयची संस्कृताय ग्रंथनोंद करपी चित्रकार आनी निरिक्षकां मदीं आंतोन्यु लोपिश मेंदिश हांचें नांव मुखेलपणान मुखार येता. तांच्या 1886 वर्सांत छापिल्ल्या व्हड म्हत्वाच्या ग्रंथ “आ इंदिया पुर्तुगेजा” हाका गोंय आनी भारतांतल्या हेर पुर्तुगेज वसाहतींचें (गोंय सयत दमण आनी दीव) सविस्तर केल्लें सचित्र विवरण म्हूण लोक वळखतात. आपणाल्या रेखाचित्रां वरवीं, लिथोग्राफां वरवीं आनी निरीक्षणात्मक लेखना वरवीं लोपिश मेंदिश हांणी त्या काळा वयलें “हिंदू गोंय”चें अशें चित्र उबें केलें, जातूंत वसाहतवादी दिश्टीकोन, लोकजीणशास्त्रीक उत्सुकताय आनी कलात्मक संवेदनशीलताय हांचो संगम दिसून येता. आयजूय तांचीं चित्रां गोंयच्या एकुणिसाव्या शेंकड्यांतलें समाजजीण, वास्तुकला, पारंपरीक पोशेग, धार्मीक विधी आनी दिसपट्टी संस्कृताय हांचें अमूल्य इतिहासीक ग्रंथ म्हूण नामना पावतात.
ग्रंथनोंदणी मिशन
1835 वर्सा पुर्तुगालच्या त्राश- ओश- मोंतेश वाठारांत जल्म घेतिल्ले आंतोन्यु लोपिश मेंदिश, शिक्षणीक नदरेन शेतकार आनी पशुवैज आशिल्ले; तांणी पोर्तु शाराच्या तंत्रनिकेतनांत आनी मागीर लिश्बोआच्या शेतकी संस्थेंत आपलें शिकवण घेवन 1858 वर्सा शिकवण पूर्ण केल्लें. रेखाटन करपाची तांची कुशळटाय नोंद करून आनी तांच्या व्यापक प्रशिक्षणाक लागून ऑगस्ट 1862 वर्सा सुरू जाल्ल्या पुर्तुगेज सरकारच्या भारतीय वसाहतींतल्या लोकांची ग्रंथनोंदणीच्या मिशनाक पुर्तुगालाच्या नौदल आनी परदेश मंत्रालयान तांची निवड केल्ली. हो वावर केवळ कलात्मक वा निरीक्षणात्मक नाशिल्लो; तो पुर्तुगेज वसाहतवादी प्रकल्पाचोय एक वांटो आशिल्लो. तरीय प्रशासकीय अहवालांपरस मेंदिश हांच्या वावरांत निरिक्षणशक्ती, सूक्ष्म तपशील आनी कलात्मकतायेचें मिश्रण दिसता. आपणाल्या “आ इंदिया पुर्तुगेजा” ग्रंथांत तांणी गोंयच्या वसाहतवादी उच्चवर्गांचें मात न्हय, तर गोंयच्या सर्वसामान्य समाजाचेंय तपशीलवार विवरण आनी चित्रण केलें.
गुंतागुंतीचो समाज
मेंदिश हांणी एकुणिसाव्या शेंकड्यांत पळयल्लो गोंयचो समाज भोवसांस्कृतीक आनी त्या निमितान भोव गुंतागुंतीचो समाज आशिल्लो. शेंकड्यांनी वर्सां पुर्तुगेज शेकातळा आसुनूय गोंयचो हिंदू समाज (खासकरून नव्या जिखिल्ल्या उर्फ काबिजादींतल्या वाठारांत) आनी हिंदू परंपरा दृढ रुपान तिगून आशिल्ली. तांच्या रेखाचित्रांनी पुर्तुगेज प्रभाव आनी हिंदू सांस्कृतीक सातत्य हांचो सहवास स्पश्ट दिसता. देवळां, गांवांचे देखावे (दृश्य), गोंयच्या घरांचे देखावे, शेतकारी, गांवगिरे उद्देग, संगीतकार, नर्तक, पारंपरीक पोशेगांत दादले आनी अस्तुऱ्यो, ब्राह्मणांची तशेंच विंगड जातींच्या लोकांचीं घरां, कुटुंबां, तांच्यो शाळा तथा वेगवेगळे धार्मीक आनी सांस्कृतीक सुवाळे हे तांच्या चित्रणांत परत परत येवपी विशय. ताका लागुनूच तांचो वावर एकुणिसाव्या शेंकड्यांतल्या हिंदू गोंयचें एक दृश्य ग्रंथीकरण थारता. तांच्या चित्रणांतल्या सगल्यांत चड उल्लेखनीय विशय म्हणल्यार पोशेग आनी शारिरीक लक्षणां कडेन तांचें तपशीलवार आनी बारीकसाणेचें लक्ष.
गोंयच्या विविध सामाजीक घटकांची वस्त्रां, भांगरां-शिंगरां आनी अलंकार तांणी अत्यंत सूक्ष्मतायेन आपल्या ग्रंथांत रेखाटिल्ली. हिंदू बायलो पारंपरीक साड्यांत, तांच्यो विशिश्ट केशरचना आनी भांगरां-शिंगरां सांगाता दिसतात; तर दादले धोतर/फुडवें, फेटे, मुंडाशे अथवा आपल्या वेवसाय अनुसार सादें पोशेग घाल्ले दिसतात. त्या काळांतल्या एवरोपीय समाजांत वंश, समाजवर्ग, जात, वेवसाय आनी संस्कृताय हांचेर आदारून वसाहतवादी समाजांचें वर्गीकरण करपाची प्रवृत्ती आशिल्ल्यान ह्या चित्रांचो कांय प्रमाणांत लोकजीणशास्त्रीक अभ्यास म्हणून उपेग जालो आनी अजुनूय जाता. वसाहतवादी वातावरणाक दर्लक्ष वा ताचो पुरस्कार करिनासतना, वसाहतवादी नदरेचे पलतडी वचून पळयल्यार, तांच्या ह्या वावरांत तांची कलाकुशळटाय आनी कलेप्रती तांचो आकर्शण स्पश्ट दिसून येता.
आदल्या देवळाचे देखाव
तांच्या चित्रणांतलें आनीक एक म्हत्वाचें आंग म्हणल्यार गोंयच्या हिंदू धार्मीक जिणेचें आनी धार्मीक मान्यतायेचें तांणी केल्लें तपशीलवार ग्रंथीकरण. देवळां, धार्मीक मिरवणुको, देवांच्यो प्रतिमा, मूर्ती, जात्रा, चाली-रीती, विधी-विधान, भक्तीपरंपरा हांच्यो तांणी भोव विस्तारान चित्रण केल्लें. विसाव्या शेंकड्यांत देवूळवास्तू बदल जावपाचे पयलीं गोंयचीं देवळां कशीं आशिल्लीं तांचींय दुर्लभ देखावे आमकां ह्या ग्रंथासकून मेळटात. पुर्तुगेज वसाहतकाळांतल्या पुर्विल्ल्या ग्रंथांनी हिंदू धर्माक चड करून मूर्तीपूजक, बर्बर, हैवानांची उपासना, अंधश्रद्धा अथवा असभ्य अशें मानून नोंदी जाताल्यो; पूण मेंदिश हांच्या चित्रणांतल्यान तुलनात्मक दिश्टीन चड निरीक्षक आनी जिज्ञासू दिश्टीकोण उकते जातात. भट- पुजारी, संगीतकार, भजनकार, भक्त, म्हाजन, गांवकार, कुळावी हांचें चित्रण तांणी आदरपूर्वक आनी संयत पद्दतीन केल्ली पळोवंक मेळटा.
गांवगिरे जिणेक प्राधान्य
गोंयच्या गांवगिरे जिणेकूय “आ इंदिया पुर्तुगेजा” ग्रंथांत म्हत्वाची सुवात मेळ्ळ्या. तांदळाची शेती करपी शेतकार, न्हंयचे तडीर अथवा दर्यादेगेर नुस्तेमारी करपी पागपी, रांपणकार आनी नुस्तेकार, माडार चडून आडसर आनी नाल्ल काडपी रेंदेर, पारंपरीक शिल्पी, कारागीर, बाजारांचे देखावे, हांचें सगल्यांचें तांणी केल्लें चित्रण आनी ग्रंथीकरणाक व्हड म्हत्व आसा. ह्या रेखाटनांतल्यान गोंयच्या दिसपट्ट्या जिणेचे आंग उकते जातात, हे वसाहतवादी उच्चभ्रू वर्गाच्या संवसारांतल्यान पयस उरिल्ले आंग. तशेंच पुर्तुगेज आनी थळावे वास्तुशैलीच्या संयोगांतल्यान निर्माण जाल्ल्या घरां, आंगण, बांय, गांवांची आनी शारांची मांडावळ (कोर्तेल) हांचोय तांणी अभ्यासपूर्ण वेध घेतिल्लो दिश्टी पडटा. नाल्लांच्यो माडी, न्हंयो, भाताचीं शेतां, पावसाळ्यांतली पाचवीचार आनी हे पाचवीचाराक लागून निर्माण जाल्ली सैमीक सोबीतकाय, हे सगले ह्या भव्य ग्रंथांत स्पश्टपणान चित्रीत दाखयल्या.
वसाहतवादी समाजांची व्याख्या
तेच बरोबर लोपिश मेंदिश हांचो हो ग्रंथ ज्या वसाहतवादी संदर्भांत तयार जालो; त्या संदर्भासकून एकदम वेगळो करून विलग्न दिश्टीन आमच्यांनी पळोवंक नज. एकुणिसाव्या शेंकड्यांतल्या एवरोपीय निरीक्षकांमदीं सामान्य आशिल्ली श्रेणीबद्ध वृत्ती तांच्या चित्रणांतल्यान दिसुनूच येता. हिंदू समाजाक तांणी केन्ना केन्नाय “पारंपरीक”, “अपरिवर्तनीय” वा “आधुनिकतेक विरुद्ध” अशें सादर केल्लें, जें पुर्तुगेज संस्कृतायेच्या आधुनिकीकरण करपी प्रभावाकडेन विपरीत वा तांच्या तथाकथीत सुप्रभावाभायर आशिल्लें. जाती, वर्ग, वंश आनी वेवसाय हांचे आधारान लोकांची वांटणी करपाची कृती, ही गिन्याननिर्मिती आनी नियंत्रण हांचे वसाहतवादी पद्धतीचेंच पडबिंब आशिल्ली. अशे तरेन “आ इंदिया पुर्तुगेजा” ग्रंथ फकत कलाकृतीचें वा निरीक्षणाचें कार्य न्हय तर ताका एवरोपीय प्रेक्षकां खातीर वसाहतवादी समाजांची व्याख्या आनी प्रतिनिधित्व (बरें आसूं, वायट आसूं, सुप्रचार आसूं वा कुप्रचार आसूं) करपाच्या व्यापक साम्राज्यवादी यत्नांचो एक भाग म्हूण खात्रीन मानूं येता.
ग्रंथाक म्हत्व
तरी लेगीत, गोंयचे आर्विल्ले इतिहासकार, विद्वान आनी जाणकार, लोपिश मेंदिश हांच्या चित्रांक आनी रेखाटनांक ग्रंथीकरणाचे गिरेस्तकायेक लागून अजुनूय म्हत्व दितात (तातुंतले वसाहतवादी निहितार्थ आनी वसाहतवादी मोखी मान्य करुनूय). आंतरराष्ट्रीय मळार गोंयाक अनेकदा फकत ताच्या पुर्तुगेज (आनी क्रिस्तांव) दायजा कडेन जोडटात, ह्या ग्रंथांत आशिल्ल्या रेखाटनांतल्यान वसाहतवादी सत्तेखाला लेगीत हिंदू परंपरा गोंयच्या समाजाच्या मुळाक आशिल्ल्यो असो उगडास वाचप्यांक जाता. तांच्या चित्रांतल्यान आमकां एक भोव-आयामी गोंय दिसता, जंय हिंदू आनी क्रिस्तांव समाज आपली वेगळी-वेगळी संस्कृताय सांबाळून आदरान एकठांय रावताले. अशें करतना, तीं चित्रां गोंयचे अस्मितायेक केवळ तिच्या वसाहतवादी किंवा पुर्तुगेज आयामां पुरतें दवररिनास्तना, आमकां त्या काळावयल्या गोंयचें व्यापक दिश्टी दितात.
दुर्लभ जनेल
आयज “आ इंदिया पुर्तुगेजा” ह्या ग्रंथाची मोलावणी फकत वसाहतवादी प्रवासवर्णन म्हणून न्हय तर कला आनी इतिहासाचो म्हत्वाचो अभिलेख म्हणुनूय करतात. एकुणिसाव्या शेंकड्यांतल्या पुर्तुगेज सत्तेचो एक म्हत्वाचो दृश्य- इतिहासकार म्हणून आंतोन्यु लोपिश मेंदिश उबो आसा. तांणी केल्ल्या हिंदू गोंयच्या चित्रणांनी संस्कार, कामगार, वास्तुकला आनी दिसपट्ट्या जिणेचो एक जिवो संवसार आमचे पासत सांबाळून उरला. आधुनीक प्रेक्षकांक वा वाचप्यांक गोंयच्या सांस्कृतीक भूतकाळाचो हो ग्रंथ एक दुर्लभ जनेल थारता. वसाहतवादी लोकजीणशास्त्राच्या नदर आनी मर्यादांनी आकार घेतिल्लो आसलो तरी वसाहतवादी सत्ते खाला सातत्य आनी बदल हांचेर वाटाघाटी करपी समाजाचे नोंदी म्हणून तांच्या रेखाटनांक तिगपी मोल अजुनूय आसा.

शशांक शणै
7022694191