मतदारांची ‘नितळ’ वळेरी गरजेची

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

निवळ, पारदर्शक आनी विश्वासांत घेवपा सारकी वेंचणूक वळेरी ही मुक्त आनी नितीमत्ता वेंचणुकेची बुन्याद आसा.

बिहार वेंचणुके आदीं सर्वोच्च न्यायालयान एसआयआर प्रक्रिया कायदेशीर, घटनात्मक थारायल्या. मतदार वळेरी नितळ आनी अचूक करपाक एसआयआरची खाशेली प्रक्रिया आपणावपाचो अधिकार वेंचणूक आयोगाक आसा, अशें सरन्यायाधीश सूर्य कांत हांच्या फुडारपणा खालच्या खंडपीठान फाटल्या बुधवारा सांगलें. ही प्रक्रिया स्वतंत्र वेंचणूक घडोवन हाडपाच्या उद्देशा कडेन जोडल्या. आयोगाक खाशेली सुदारणा करपाचो अधिकार आसा. देखून ती बेकायदेशीर थारावंक मेळना. ही प्रक्रिया लोकांचें प्रतिनिधित्व कायदो आनी ताचे संबंदीत नेमांक आडखळ हाडिना. हाचे खाला नांव काडल्यार नागरीकत्व वगडावचें ना. हो निर्णय म्हत्वाचो मानतात. कारण याचिकादार आनी विरोधी पक्षांनी वेंचणूक आयोगाचेर आरोप केल्ले. एसआयआर अभियान हें ‘पिछले दरवाजे से नागरिकता जांच.’असो युक्तीवाद तांणी केल्लो.
विशेश गहन पुनरिक्षण म्हणल्यार?
विशेश गहन पुनर्रिक्षण (एसआयआर) ही मतदार वळेरेची अचुकता, विश्वासपात्रता आनी पारदर्शकता हांची पुश्टी करता. देखून ती म्हत्वाची प्रक्रिया. तातूंत मेल्ल्या व्यक्तींचीं नांवां काडप, वेग-वेगळ्या मतदार संघातलीं डुप्लीकेट नोंदणी काडप, 18 वर्सां पिरायेच्या पात्र नागरिकांक जोडप, अपात्र नोंदी वळखून सुचींतल्यान काडप हांचो आस्पाव जाता. मतदाराची वळेरी सुदारून लोकशाय वेवस्थेची पवित्रताय तिगोवन दवरप गरजेचें. वेंचणुके संबंदी लोकांचो विश्वास सांबाळपय म्हत्वाचें, तेन्नाच लोकशाय सुदारता. भारत हो एक सशक्त लोकशाय आशिल्लो देस. जंय 93.57 दशलक्षां वयर मतदार राश्ट्राच्या मार्गाक दिशा दिवपाचो वावर करतात. जंय मतदाराची वेंचणुकेची वळेरी एक बळिश्ट भुमिका करता. ही वळेरी फकत नांवांचें संकलन न्हय, तर एक गडगंज बुन्याद. जी दरेका मताची निश्पक्ष मेजणेची खात्री करता. देखून वेंचणूक आयोगान, ही लोकशाय रक्षणा खातीर समावेशक वेंचणूक नोंदणेचें म्हत्व वळखून वि. ग. पु. सुरू केल्ली. खंयचोय पात्र मतदार वगळचो न्हय आनी खंयच्याय अपात्र व्यक्तींचोय वळेरेंत आस्पाव जावचो न्हय, हो एसआयआरचो हेतू.
हालींच ह्या संदर्भांत केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह हांणी लोकसभेंत वेंचणूक सुदारणे विशीं स्पश्ट सांगलां. “निवळ, पारदर्शक आनी विश्वासांत घेवपा सारकी वेंचणूक वळेरी ही मुक्त वेंचणुकेची बुन्याद आसा. देखून ती लोकशायेचेर लोकांचो विश्वास घट करता. कलम 149 आनी 150 खाला वेंचणूक आयोग स्थापन जाल्लो, हो आयोग एका अर्थान घटनात्मक संस्थाच.”
विविधताय आनी मतदारांची वळेरी
भारत हो व्हडलो लोकशाय देस. जो दोंगर, शारां आनी गांवांनी पातळिल्लो आसा. समाजीक, अर्थीक विविधतायेन तो गिरेस्त आसा. जंय स्थलांतरीत कामगार, विद्यार्थीं, शेतकार, वेवसायीक… सगळ्या थरांतले लोक वेंचणूक प्रक्रियेंत वांटो घेतात. पूण ही व्यापक विविधताय आव्हानांय निर्माण करता. लोक रोजगार आनी शिक्षणा खातीर थळां बदलतात तेन्ना घराब्याचो विस्तार जाता आनी स्थलांतरीत जाल्ले घराबे पुनर्स्थापीत जातात. विविधताय आशिल्ल्या देशांत मतदार वळेरींचेर नेमान नदर दवरप गरजेचें. हालींच प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी हांणी म्हणलां, “ वेंचणूक आयोगान काळा प्रमाण, आमचीं मतदान प्रक्रिया आधुनीक केल्या. तंत्रगिज्ञानाच्या बळग्यांचो फायदो घेवन भौसाक सशक्त केला.”
दुरुस्ती : 1952 ते आयज मेरेन
स्वातंत्र्या उपरांत वेंचणुकेंच्यो नोंदी करप, हो भारताचे लोकशायेचो एक अभिन्न भाग. वेंचणूक आयोग कायदो, 1950 च्या कलम, 21 खाला हें कार्य करता. आरंभा सावन एसआयआर हें एक म्हत्वाचें साधन आसा. पयली पुराय सुदारणा 1952 वर्सा जाली. उपरांत 1957, 1961, 1965 आनी 1966 वर्सा सुदारणा जाली. 1980 आनी 1990 च्या दशकांत, आनी 2002-03 वर्साय अशीच सुदारणा जाली. 2005 वर्सा पुरायपणान सुदारणा जाली ना. आनी आतां सुमार दोन दशकां उपरांत वेंचणूक आयोगान परतून वळेरेंत खाशेली पुराय सुदारणा करता.
राज्यां आनी शारां मदीं स्थलांतरां जाल्ल्यान दुप्पट नोंदणी जावंक शकता. अपात्र लोकांचोय आस्पाव हे वळेरेंत जावं येता. हे उणाव सोडयले नात जाल्यार वेंचणुकेची विश्वास पात्रताय प्रभावीत जाता. आनी समान प्रतिनिधीत्वांचे सिद्धांत दुबळे जातात. देखून मतदार वळेरेंचो पुनर्विलोकन करप खूब गरजेचें. हें पुनर्विलोकन मतदार वळेरेंतल्यान कोणाकूच भायर मारपाक न्हय, तर मतदानाची पवित्रताय तिगोवन दवरपा खातीर आसा.
स्वतंत्र आनी निश्पक्ष वेंचणूक
केन्ना लोकशाय फळटा – फुलता? जेन्ना नागरीकांक खऱ्या अर्थान खात्री जाता, जेन्ना आपलें मत वास्तवांत म्हत्वाचें आसा, अशें तांका दिसता तेन्ना. देखून मतदार वळेरेंत चुकींचो दुबाव आसूंक फावना. मतदार वळेरीचें शुद्धीकरण पात्र लोकांक वगडावपा खातीर न्हय, तर अपात्र व्यक्तींक काडून उडोवन पुराय प्रक्रियेची पवित्रताय राखपा खातीर करतात अशें सरकाराचे वतीन 10 डिसेंबराक लोकसभेंत सांगिल्लें. मतदारांची वळेरीच दुशीत जाली जाल्यार, वेंचणूक नितळ कशी जातली?
एसआयआरचें मूळ सार
संविधान कलम 324 प्रमाण, संसद आनी विधानसभेच्या वेंचणुकांक खातीर सुची तयार करपाची आनी वेंचणूक संचालनाचे वतीन अधिक्षण, निर्देश आनी नियंत्रण दवरपाची जापसालदारीक दिल्या. कलम 326 प्रमाण, जी व्यक्ती भारताची नागरीक आसा, थारायिल्ले तारखेक 18 वर्साची वा ताचे परस चड पिरायेची आनी खंयच्याय कायद्या खाला अपात्र थारायिल्ली ना, तिका वेंचणूक वळरेंत नोंदणी करपाचो अधिकार आसा.
दरेका पात्र नागरीकाक मतदान करपाची संद मेळची. अपात्र व्यक्तींक वळेरेंतल्यान वगळप, हे खातीर वेंचणूक आयोगान पारंपरीक संक्षिप्त पुनरिक्षणा बदला खोलायेन पुनरिक्षण आपणायल्या. ताचे खाला बूथ लेवल अधिकारी घरां- घरांत वचून सद्याच्या मतदारांची खात्री करतात. 18 वर्सा पिरायेचे नवे मतदार जोडटात, डुप्लीकेट वा मेल्ल्या व्यक्तींक काडटात. आनी अयोग्य सुचीच्या वळेरेंतल्यान काडटात.
संसदेंत वा राज्य विधीमंडळांत प्रधानमंत्री वा राज्याचे मुख्यमंत्री कोण जावंक जाय, हे प्रतिनिधी वेंचपाचो अधिकार घुसखोरी करपी परकी थारावंक शकचे नात. अशें जाल्यार मागीर देशाची लोकशाय सुरक्षीत कशी उरतली?, अशें गृहमंत्री शहा हांणी म्हणिल्लें. विदेशी लोकांक संसद वा राज्य विधानसभेचे प्रतिनिधी वेंचपाचो अधिकार ना. एसआयआर फकत अपात्र व्यक्तींक काडून उडोवपा मेरेन मर्यादीत ना, आसपाव करप लेगीत तितलेंच म्हत्वाचें. देखीक, बिहारांत, जंय निमाणें पुनरीक्षण 2003 वर्सा जाल्लें, थंय कोणूच मतदार सुटूंक फावना हाची काळजी घेतल्या. 2009 वर्सा, र्इव्हीएमांत छेडछाड केल्ल्याच्या आरोपांक गृहमंत्री अमित शहान स्पश्ट जाप दितना सांगलें, ‘वेंचणूक आयोगान 10 राज्यांनी 100 र्इव्हीएम लावन सगळ्यांक आव्हान दिलें. सगळ्यांनी यत्न केलो, पूण खंयच्याच र्इव्हीएमा कडेन कोणाकच छेडछाड करपाक मेळ्ळी ना.’

जल्म आनी मरण नोंदी सुदारप
इतल्या व्हड देशांत जल्म आमी मरणाचे रिकॉर्ड आपोआप पुराय जायनात. जाका लागून अपात्र नांवां काडून उडोवपा खातीर एसआयआर खाला थेट सत्यापन गरजेचें. शारीकरण आनी स्थलांतर जाल्ल्यान एकाच मनशाची नोंदणी जायत्या सुवातींनी जावंक शकता. बिहारांत हीच परिस्थिती आसा. अहवालांत नाशिल्लीं मरणां आनी अपात्र नोंदी आस्पाव जावपाची शक्यताय आसता. घरांतल्यान घरांत सर्वेक्षण केल्यार ह्यो चुको वळखून दुरुस्त करपाक मजत जाता. एसआयआर बऱ्या संसाधन वेवस्थापनांकय मजत करता. निवळ आनी चूक मुक्त मतदार वळेरी मतदान केंद्रांत मेळटा. हाका लागून वेंचणूक कर्मचाऱ्यांची योग्य तैनाती करपाक मेळटा. अधिकाऱ्यां मदीं कर्तव्याचें समतोलपणा दिसून येतात. हाचे परिणाम पुराय वेंचणुकेची प्रक्रिया चड सुटसुटीतपणान चलता.

एसआयआर मुखारले धोके
वाड आनी चुकीची आंकडेवारी : स्थलातरांक लागून जशीं एकूच व्यक्ती जायत्या सुवातींनी नोंदणी करता, तांचीं डुप्लीकेट नांवां मेळटलीं, तेन्ना मतदार चुकींचें मतदान करतले. गुपीत तरेन वेंचणुकांनी नागरीक वांटो घेवपाचें अवास्तव चित्र निर्माण जातलें.
मतदार वळेरेंतल्या मेल्ल्यांचीं नांवां: नेमान सत्यापन करूंक नाशिल्ल्यान मेल्ल्या मनशांचीं नांवां वर्सभर वळेरेंत उरूंक शकतात. (जल्म आनी मरणाची नोंद आपोआप अद्ययावत जायना) देखून हाताळणी करपाक सुवात उरता.
अयोग्य आनी अनवळखी नागरीकांचीं नांवा: गैरपात्र -अपात्र नागरीक म्हूण नोंदणी करून मतदान करपाक मेळटलें. देखून संविधान कलम 326 च्या मूळ भावनेक आडमेळीं येतलीं.
संस्थांचेर आशिल्लो विश्वास उणो करप: त्रुटीन भरशिल्ली वळेरी ही दुबाव हाडटली, भौसांचो विश्वास उणो जातलो, लोकशाय प्रक्रियेचेर आशिल्लो विश्वास दुबळो जातलो. विशाल आनी विविधताय आशिल्ल्या देशांत हाका लागून प्रत्यक्ष मतदारांचेंय मतदान उणें जावंक येता.
अन्यायी प्रतिनिधीत्व: जर मतांचो डुप्लीकेट वा अपात्र नोंदीचेर प्रभाव पडलो जाल्यार निकालांत भौसाची खरी अचुकपणा दिसची नात.
संसाधनांची नाशाडी आनी वायट नियोजन: चुकीच्या डेटाचेर आदारीत मतदान केंद्रां आनी कर्मचारी तैनांत करतले. देखून कांय सुवातींनी चड गर्दीं आनी मतदारांचें प्रमाण उणें जावपाचे,अशे खर प्रस्न उप्रासतले.
लोक

लोकशायेचो फुडार तिगोवया
एसआयआर हो तात्पुरतो उपाय न्हय. तर भारताची लोकशाय रचणूक घटमूट करपाची एक सतत प्रक्रिया. मतदारांची वळेरी शुद्धीकरणा वरवीं वेंचणूक आयोग, हो नागरीक आनी शासन हांचे मदलो प्रत्यक्ष संबंध घटमूट करता. जंय शक्तीचो स्रोत लोकांची इत्सा आसता. संविधानान स्थापन केल्लो वेंचणूक आयोग हो पुरायपणान स्वतंत्र आनी पारदर्शक उरची हाची खात्री करून हें काम निपक्षपातीपणान करता. भारता सारक्या परिवर्तनशील देशांत लोकशाय वेवस्था घटमूट आनी भरवंशाची उरची हाची खात्री एसआयआर करता. बळिश्ट लोकशाये खातीर सदांच जागृताय जाय. आयज निवळ केल्लीं, मतदार वळेरी ही फाल्यांचे वेंचणुकेची बुन्याद आसा, जाका लागून दरेका नागरिकाक शासन प्रक्रियेंत आत्मविश्वासान वांटेकार जावंक मेळटलें.

विशाल सिनाय खांडेपारकार
9850465365