श्रीगोकर्ण पर्तगाळी जीवोत्तम मठ स्थापनेचो इतिहास

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

मोगाळ शिश्य श्रीमन्नारायणतीर्थ हांकां श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ फळिमार मठाचे उत्तराधिकारी करूंक शकले नात, पूण तांणी श्रीमन्नारायणतीर्थ हांकां भटकळाक वचून गौड सारस्वत ब्राह्मणां पासत एक स्वतंत्र मठ स्थापन करपाची आज्ञा केली.

कोंकणी ब्राह्मण समाजाच्या धर्मीक आनी सांस्कृतीक इतिहासांत मध्व द्वैत तत्वगिन्यानाची खूब म्हत्वाची सुवात आसा. खास करून गौड सारस्वत ब्राह्मण समाजांत द्वैत वेदांताचो प्रभाव कितलेश्याच शेंकड्यां सकून खरपणान तिगून उरला. हे परंपरेची उत्पत्ती, तिचो प्रसार आनी तातूंत श्रीगोकर्ण पर्तगाळी जीवोत्तम मठाची भूमिका ही केवळ धर्मीक इतिहासाचोच एक भाग न्हय तर समाजीक आनी सांस्कृतीक परिवर्तनाचोय एक भाग.

तेराव्या शेंकड्याच्या निमाण्याक श्रीमन्मध्वाचार्यांनी अद्वैत वेदांताक जाप म्हणून आपणाले द्वैत वेदांत मांडले. तांच्या तत्वगिन्याना प्रमाण आत्मो आनी देव हीं सामकीं वेगळीं तत्त्वां. विष्णु हो परमदेव आनी भक्तीच्या मार्गांतल्यान मोक्ष मेळटा अशें तांणी आपणाल्या वेदांतांल्यान प्रकाशीत केले. दक्षीण भारतांत खास करून कर्नाटकांत (मंगळूर- उडुपी ह्या वाठारांत) हे द्वैत वेदांताचे विचारसरणेचो आनी मताचो व्हड परिणाम जालो. उडुपींतल्या अष्टमठांतल्यान मध्व संप्रदायाचो प्रसार जालो आनी उपरांत ताचो परिणाम चौदाव्या आनी पंदराव्या शेंकड्यांत कोंकण दर्यादेगेरूय पडलो.

ग्रंथांत उल्लेख

‘सुमध्वविजय’ नांवाच्या चौदाव्या शेंकड्यांतल्या एका ग्रंथांत आमकां श्रीमन्मध्वाचार्यांच्या गोंयचे भोंवडी विशीं आनी तांणी गोंयांत केल्ल्या अचर्यां विशीं उल्लेख मेळटा. (श्रीमन्मध्वाचार्यांच्या बदरीयात्रे उपरांत आनी तांणी ब्रह्मसूत्रभाष्य रचिल्ले उपरांत तेराव्या शेंकड्याच्या निमाण्याक वा चौदाव्या शेंकड्याच्या सुरवातीक गोंयची भोंवडी केल्ली आसूंक जाय). सुमध्वविजय ग्रंथाच्या धाव्या सर्गांतल्या 52 वो श्लोक जो असो आसा- 

सशंकरपदद्विजजोपहृतमाप्यगोवाख्यगांगरिष्ठकदलीलसद्दशशतीचतुष्कंचरन्॥

पयःकलशपंचत्रिकयुगाभिपूर्णंपपावदृष्टगतिरप्यभून्नृपनृमंडलैरुद्यतैः॥

ताचो सारांश- शंकरपद नांवाच्या एका कोंकणी ब्राह्मणान श्रीमन्मध्वाचार्यांक तांच्या गोंय भोंवडी वेळार तांका 4000 व्हड आकाराचीं पिकिल्लीं केळीं दिल्लीं. तांणी तीं सहजपणान खाल्लीं आनी दुदाचे 30 व्हडले कळशे पियेल्ले. उपरांत राजान ह्या अचर्या विशीं आयकून राखणदारांक श्रीमन्मध्वाचार्यांक आडावपाचो आदेश दिलो, पूण ते एकूय निशाण सोडिनासतना अदृश्य जाले. 

श्रीमन्मध्वाचार्यांनी गोंयांत केल्ल्या ह्या अचर्यांक लागून त्या काळांतल्या बऱ्याचशा गौड सारस्वत ब्राह्मणांक द्वैत मताचेर विस्वास जालो आनी तांणी आपलें मूळ स्मार्त तत्वगिन्यान सोडून द्वैत तत्वगिन्यान मान्य केलें, पूण तांका त्या काळांत तांच्या वेगळ्या मठाची गरज भासली ना आनी तांणी उडुपीच्या अष्टमठांतर्गत फळिमार मठाचें आध्यात्मीक मार्गदर्शन मान्य केले तथा मंत्रोपदेश आनी मुद्रा पासत फळिमार मठाचेर अवलंबून उरले. त्या काळांत गोंय आनी उडुपी हांचे मदीं संवाद जरी कठीण आसलो तरी अशक्य नाशिल्लो (उपरांत गोंय मुसलमान राजवटी खाला आनी पुर्तुगेजांचे राजवटी खाला आयिल्ल्यान स्थिती बदल्ली.)

गोंय- उडुपी संपर्क कठीण

1472 वर्सा गोंय बहामानी मुसलमान राजवटी खाला गेलें (उपरांत तें कोसळ्ळें आनी 1492 वर्सा गोंय बिजापूर सुलताना खाला आयलें). हे घडणुकेक लागून गोंय आनी उडुपी हांचे मदलो संपर्क खूब कठीण जालो. ह्याच काळांत गोंयचे खुबशे लोक गोंय लागसरच्या वाठारांनी वचून थंय राबितो केल्ले. समाजांत धर्मीक संघटनांची गरज निर्माण जाली आनी देखून वेगळ्या एका गौड सारस्वत मठाची गरज लोकांक जाणवली.

योगायोगान वा दैवी प्रयोजनान 1470- 71 वर्सा फळिमार मठाचे श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ आपल्या शिश्यां वांगडा बदरिकाश्रम यात्रेक गेल्ले, तातूंत माधव नांवाचो गौड सारस्वत ब्रह्मचारीय आशिल्लो. श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ यात्रे वेळार दुयेंत जाले आनी बरो जावपाची आशा नाशिल्ल्यान तांणी माधवाक आश्रमदीक्षा दिली. जाका लागून तो वचून फळिमार मठाचें कार्यभार सांबाळूंक शकतालो. आश्रमदीक्षा मेळोवन माधव श्रीमन्नारायणतीर्थ जाले, पूण दैवी कृपेन थोड्या काळा उपरांत श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ दुयेंसांतल्यान बरे जाले आनी दोगांयनी भारतयात्रा पूर्ण करून दोगूय फळिमार मठाक परतले. यात्रे सकून परतल्ल्या उपरांत श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ हांचे मुखार एक प्रस्न उप्रासलो. दुयेंत आसतना आनी उपरांत भारताच्या प्रवासांत तांची सेवा केल्ल्या श्रीमन्नारायणतीर्थ हांकां तांचो उत्तराधिकारी म्हूण नेमणूक करची काय आदीं उडुपींत नेमिल्ल्या श्रीमद्‌विद्यानिधि तीर्थ हांकां मठाध्यक्षपद दिवचें, असो तो अत्यंत गुंतागुंतीचो प्रस्न आशिल्लो. श्रीमन्नारायणतीर्थ हे मुळांत गौड सारस्वत ब्राह्मण आशिल्ले आनी फळिमार मठाचे शिश्य द्रवीड ब्राह्मण आशिल्ले तथा त्या मठाची परंपराय द्रविड ब्राह्मणांची आशिल्ली. निमाणीं, श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थांनी परंपरेक अणसरुनूच हो प्रस्न सोडयलो. तांणी श्रीमद्‌विद्यानिधीतीर्थ हांकांच उत्तराधिकारी म्हणून नेमले.

स्वतंत्र मठ

फळिमार सयत उडुपी अष्टमठांची परंपरा द्रविडी ब्राह्मणांची आशिल्ल्यान गौड सारस्वत यतींक पट्टाभिषेक करचो न्हय अशे थारल्या उपरांत श्रीमद्‌विद्यानिधीतीर्थांची उत्तराधिकारी म्हणून नेमणूक जाली. कशेंय आसलें तरी आपणाल्या सगल्यांत मोगाळ शिश्य श्रीमन्नारायणतीर्थ हांकां श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ फळिमार मठाचे उत्तराधिकारी करूंक शकले नात, पूण तांणी श्रीमन्नारायणतीर्थ हांकां भटकळाक वचून गौड सारस्वत ब्राह्मणां पासत एक स्वतंत्र मठ स्थापन करपाची आज्ञा केली. श्रीमन्नारायणतीर्थ मुळांत त्याच समाजाचे आशिल्ल्यान समाजाचें संघटन करून तांकां धार्मीक आनी आध्यात्मीक मार्गदर्शन करपाची श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थांनी श्रीमन्नारायणतीर्थ हांकां  आज्ञा केली. फळिमार मठावरीच तांणी ह्या नव्या यतींक मान- सन्मान आनी बिरुदावळ दिवन श्रीमन्नारायणतीर्थांचो पट्टाभिषेक केलो. धर्मप्रसरण कार्यांत कसलीय आडखळ आयल्यार आधार मागपाचें तांकां आश्वासनूय दिलें, सांगाता तांणी श्रीमन्नारायणतीर्थ हांकां वीर रामदेवाची एक सुंदर मूर्ती दिवन आशीर्वचन करून निरोप दिलो. तदुपरांत श्रीमन्नारायणतीर्थ गौड सारस्वत कोंकण परंपरेंतले पयले यती अथवा स्वामी जाले, हाचो उल्लेख सागर रामाचार्यांच्या सतराव्या शेंकड्यांतल्या “कोंकणाभ्युदय” ग्रंथांत असो मेळटा-

मध्वप्रभृतिरघूत्तमपर्यंतं तौलवपरंपरा ज्ञेया।

नारायणमुनिप्रभृति कोंकणपरंपरा ज्ञेया॥

अर्थात श्रीमन्मध्वाचार्यां सकून श्रीमद्‌रघूत्तम अथवा श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ मेरेन तौलव (द्रविडी) परंपरा जाणूंक वा समजूंक जाय आनी श्रीमन्नारायणतीर्थां सकून कोंकण परंपरा समजूंक जाय.

भटकळांत मठ

गुरुस्वामींची आज्ञा मेळ्ळ्या प्रमाण श्रीमन्नारायणतीर्थ भटकळाक गेले आनी थंय ते मठस्थापनेचे तयारीक लागले. गोंयचे आनी गोंया लागसार स्थायीक जाले गौड सारस्वत ब्राह्मणांक धर्मगुरूंची आनी धर्मपीठाची गरज आशिल्लीच. तांणी व्हड उत्साहान मठस्थापनेंत हातभार लायलो आनी तांच्या आधारान श्रीमन्नारायणतीर्थांनी भटकळांत श्री शालिवाहन शके 1394 दुर्मुख नाम संवत्सरांत (1472 वर्सा) एका स्वतंत्र मठ संस्थेची स्थापना केली. मठस्थापने उपरांत श्रीमन्नारायणतीर्थ स्वामीजींनी द्वैतमताची प्रचारकार्य आरंभ केलो. तांणी भटकळ, अंकोला, काणकोण, मडगांव, दिवचल, रिवण, उडुपी, मंगळूर आनी विंगड-विंगड वाठारांनी वचून वैष्णव गौड सारस्वत समाजाक एकठांय करपाचें काम केलें. ह्या प्रचार- प्रसार कार्यां वरवीं स्वामीजींनी कोणाचेर बळाचो वा जबरदस्तीचो वापर केलो ना. जांणी  मतपरिवर्तन केलें तांणी आपणाले इच्छेन वा आपणाक पटलें म्हणून केलें.

समाधी घेतली

भटकळांत स्थापन 1472 वर्सा जाल्लें हें धर्मपीठ दाक्षिणात्य गौड सारस्वत ब्राह्मण समाजाचें पयलें द्वैत- वैष्णव गुरुपीठ. 1513 वर्साच्या सुमाराक श्रीमन्नारायणतीर्थांनी समाधी घेवन ते भटकळच्या गोपीनाथ न्हंयचे तडीचेर वृंदावनस्थ जाले. उपरांत श्रीमद्‌वासुदेवतीर्थ ह्या मठाचे मठाधीश जाले पूण तांचो कार्यकाळ अतिशय ल्हान आशिल्लो. श्री शालिवाहन शके 1439 माघ शुद्ध चतुर्थीक (1517 वर्सा) तांणी आपले शिश्य श्रीमज्जीवोत्तमतीर्थ हांकां मठ संस्थान अधीन करून तीर्थाटनाक गेले. तीर्थाटनाच्या वेळारूच श्री शालिवाहन शके 1439 अथवा 1440 च्या सुमाराक (1517 वर्सा) समाधी घेवन भीमा न्हंयचे तडीचेर वृंदावनस्थ जाले. 

श्रीमज्जीवोत्तमतीर्थांचें कार्यकाळ अतिशय पर्जळीत आशिल्लें. ह्या स्वामीजींनी मठाच्या ख्याती पासत आनी उदरगती पासत इतलें सार्थक कार्य केलें की तांचें नांव मठाचे बिरुदावळींत आसपावलें आनी देखून ह्या मठाक आयजमेरेन जीवोत्तम मठ म्हणपाची चाल आसा. हांणीच श्रीक्षेत्र गोर्कणांत एक शाखा मठ स्थापन केलो आनी देखुनूच श्रीमन्नारायणतीर्थांनी स्थापिल्ल्या मठाक श्री गोकर्ण जीवोत्तम मठ म्हणून नामकरण जालें. श्रीमज्जीवोत्तमतीर्थांची संपूर्ण जीण तपस्वी आनी यशस्वी आशिल्लें. श्रीमन्मध्वाचार्या भाशेन तांणीय आपलें गिन्यान आनी योगशक्ती लोकां मेरेन हाडली आनी श्रीमन्मध्वाचार्या भाशेन श्रीमज्जीवोत्तमतीर्थांनीय भारतभर तीर्थयात्रे निमितान भोंवडी केल्ली. श्रीमज्जीवोत्तमतीर्थांनीच श्रीक्षेत्र गोकर्णांत भूविजय विठ्ठल मूर्तीची स्थापना केल्ली तशेंच तांणीच बसरुरांत दिग्विजय विठ्ठलाचीय मूर्ती स्थापिल्ली. तिसरी वीर विठ्ठलाची मूर्ती स्वामीजींनी आपणाली इष्टदेवता मानून आपल्याच देवाऱ्यांत दवरली, स्वामीजी स्वता ते मूर्तीची पूजा करताले आनी तेन्नासकून आयजमेरेन ते वीर विठ्ठला मूर्तीची पूजा स्वता पीठाधीशांनी करपाची पद्धत प्रारंभ जाली. स्वामीजीं सोडून हेर कोणाकूच हे मूर्तीची पूजा करपाक वा मूर्तीक हात लेगीत लावंक मेळना. आध्यात्मीक गिन्यानांत श्रीमज्जीवोत्तमतीर्थांचो अधिकार व्हड आशिल्लो. तांचो गिन्यानाचो सोद आनी योगाचो अभ्यासूय व्हड आशिल्लो.

दिवचले मठ

श्रीमज्जीवोत्तमतीर्थ हांच्या म्हानिर्वाणा उपरांत श्री शालिवाहन शके 1510 (1588 वर्सा) भाद्रपद मासांत श्रीमत्पुरुषोत्तमतीर्थ स्वामीमहाराज हांचो पीठाधीश म्हणून पट्टाभिषेक जालो. ते कर्मकांड आनी पूजा-अर्चाविधींत भोव ज्ञानी आशिल्ले तशेंच तांचो शास्त्रांचो अभ्यासूय खोल आशिल्लो. दिसपट्ट्या नित्यनैमित्तीक कर्मांचो विसर जावचो न्हय म्हूण आनी आपल्याच समाजांतल्या ब्राह्मणांनी शास्त्राच्या उपदेशा प्रमाण व्हड भक्तीन कर्म करचें हे पासत तांणी ‘कर्मसिद्धांत’ हो ग्रंथ रचलो. तशेंच तांणी ‘संन्यासपद्धति’ नांवाचो आनीक एक ग्रंथ रचलो. श्रीक्षेत्र गोकर्णांतूच तांणी श्री शालिवाहन शके 1510 (1588 वर्सा) मार्गशीर्ष मासांत समाधी घेतली आनी थंयच वृंदावनस्थ जाले. श्रीमद्‌वासुदेवतीर्थ हांचे वरींच श्रीमत्पुरुषोत्तमतीर्थांचो कार्यकाळ ल्हान आशिल्लें. श्रीमत्पुरुषोत्तमतीर्थांचे उपरांत तांचे शिश्य श्रीमदणुजीवोत्तमतीर्थ हांचो पट्टाभिषेक जालो. श्री शालिवाहन शके 1510 सकून शके 1559 मेरेन (1588 सकून 1637 मेरेन) एकुणचाळीस वर्सां तांणी मठाचो कारभार सांबाळ्ळो. तांणी गोंयांतल्या दिवचल गांवांत शाखा मठाची स्थापना केल्ली. परंपरे प्रमाण हो दिवचलचो शाखा मठ चवथो शाखामठ (पयलो मठ भटकळांत, दुसरो गोकर्णांत, तिसरो बसरुरांत आनी हो दिवचलचो मठ चवथो). श्रीमदणुजीवोत्तमतीर्थांनी गोंयांत वैष्णव संप्रदायचो खूब प्रसार केल्लो. तांच्या 49 वर्साच्या कार्यकाळांत बरेचशीं वर्सां ते गोंयांत राविल्ले आनी वावरिल्ले. तांणी स्थापिल्ल्या दिवचल मठ वास्तव्यांतूच श्री शालिवाहन शके 1559 कार्त्तिक मासांत तांणी समाधी घेतली. 

तांचे उपरांत श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ मठाचे पीठाधीश जाले. श्री शालिवाहन शके 1560 सकून शके 1587 मेरेन (1638 सकून 1665 मेरेन) सत्तावीस वर्सां तांणी मठाचो कारभार सांबाळ्ळो. तांच्या कारभारच्या काळांत तांणी गोंयच्या पर्तगाळ गांवांत पांचवी मठवास्तू स्थापिल्ली. श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ हांचे पयलीं चडशे स्वामीजी गोंयभायर आसून वावरले पूण श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थांनी आपल्या कार्यकाळ गोंयांत रावन चलयले. तांच्या कार्यकाळांतूच आनी तांचे उपरांत पर्तगाळी मठाक केंद्र मठाचो दर्जो मेळ्ळो, ते पासत आयज मेरेन आमी ह्या मठ संस्थेक श्री गोकर्ण पर्तगाळी जीवोत्तम मठ म्हणून वळखतात. पर्तगाळच्या मठ स्थापनेक एक युगप्रवर्तक कार्य मानूंक जाय कारण मठाच्या इतिहासांत हे घडणुकेक अतिशय म्हत्व आसा.

संदर्भावळ

1) शेषाचार्यकृत सुमध्वविजय टीका ग्रंथ, निर्णय सागर संस्करण 1905

2) सागर रामाचार्यकृत कोंकणाभयुदय ग्रंथ

3) “द्वैत वेदांत संप्रदायेचो आनी साहित्याचो इतिहास”, डॉ भवानी नारायणराव कृष्णमूर्ती शर्मा, तिसरी आवृत्ती, मोतीलाल बनारसीदास (2008 पुनर्संस्करण)

4) श्री गोकर्ण पर्तगाळी जीवोत्तम मठाच्या पंचशताब्दि विशेषांक, 1977

गुरु परंपरा 

1) श्रीमन्नारायणतीर्थ, 2) श्रीमद्‌वासुदेवतीर्थ, 3) श्रीमज्जीवोत्तमतीर्थ, 4) श्रीमत्पुरुषोत्तमतीर्थ, 5) श्रीमदणुजीवोत्तमतीर्थ, 

6) श्रीमद्‌रामचंद्रतीर्थ, 7) श्रीमद्दिगविजयरामचंद्रतीर्थ, 8) श्रीमद्‌रघुचंद्रतीर्थ

9) श्रीमद्लक्ष्मीनारायणतीर्थ, 10) श्रीमद्लक्ष्मीकांततीर्थ, 11) श्रीमद्‌रमाकांततीर्थ, 12) श्रीमद्कमलाकांततीर्थ, 13) श्रीमच्छ्रीकांततीर्थ, 14) श्रीमद्भूविजयरामचंद्रतीर्थ, 15) श्रीमद्रमानाथतीर्थ, 16) श्रीमद्लक्ष्मीनाथतीर्थ

17) श्रीमदानंदतीर्थ, 18) श्रीमत्पूर्णप्रज्ञातीर्थ, 19) श्रीमत्पद्मनाभतीर्थ, 20) श्रीमदिंदिराकांततीर्थ, 21) श्रीमद्कमलनाथतीर्थ, 22) श्रीमद्द्वारकानाथतीर्थ,23) श्रीमद्विद्याधिराजतीर्थ, 24) श्रीमद्विद्याधीशतीर्थ  (सद्याचे स्वामीजी)

– शशांक शणै

70226 94191