अधिक म्हयन्याचें म्हत्व

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आ मकां शाळेंत आसतना सावन 60 सेकंद म्हणल्यार 1 मिनिट, 60 मिनिटां म्हणल्यार 1 वर, 24 वरां म्हणल्यार 1 दीस आनी 12 म्हयने म्हणल्यार 1 वर्स अशी कालगणना शिकयत आयल्यात.
भारताची कालगणना खूब पोरणी, खगोलशास्त्रीय घडणुकांचेर आदारिल्ली आनी अचूक आसा. कालगणने खातीर मुखेलपणान शक संवत, विक्रम संवत आनी भारतीय सौर कालगणना (पंचांग) हांचो उपेग करतात. वेळ ही मनशान सोदिल्ली संकल्पना न्हय, तर अणभविल्ली वास्तविकताय आसा. सूर्याच्या उजवाडा सावन सूर्य अस्ता मेरेनचो दीस, चंद्राच्यो वाडपी- कमी जावपी कला, ऋतूंचे बदल आनी सैमाचें चक्र मनशाक वेळाची जाणीव करून दितात.
भारतीय संस्कृतीन ह्या सैमीक घडणुकांकडे फकत एक निरीक्षण म्हूण पळयलें ना, तर तांतून एक शास्त्रीय कालगणना विकसित केली. देखूनच भारतीय कॅलेंडर ही फकत तारीख पळोवपाची सादी पद्धत उरली ना, तर ती जिवीतपद्धतीचो एक भाग जाली.
वेदकालीन समाजांत वेळ ही संकल्पना तत्त्वज्ञानाचेर आदारिल्ली आशिल्ली. ऋग्वेदांत दीस, रात, म्हयनो, ऋतू आनी वर्स हांचो उल्लेख मेळटा. त्या काळांत लोकांनी सैमाचें बारकायेन निरीक्षण केल्लें. सूर्याचे गती प्रमाण दिसाची मोजणी जाताली, जाल्यार चंद्राच्या कलां वयल्यान म्हयन्याची रचना जाताली. वर्स हें ऋतूंचेर आदारिल्लें आशिल्लें आनी ऋतू हे शेती, अन्ननिर्मिती आनी यज्ञसंस्कारां कडेन थेट जोडिल्ले आशिल्ले.
त्या काळांत वेळ मेजपाचो उद्देश फकत वेव्हारीक नाशिल्लो. यज्ञ योग्य वेळार करप, ऋतूं नुसार आचार पाळप आनी सैमा कडेन संतुळा राखप हो मुखेल हेतू आशिल्लो. देखून भारतीय कालगणना ही सैमकेंद्रीत आशिल्ली. आयचे धांवपळीचे जिणेंतूय हे नदरेची खोलकाय आमकां विचार करपाक लायता.
पंचांगा प्रमाण दर तीन वर्सांनी येवपी जादा म्हयन्याक (तेरावो म्हयनो) ‘अधिक म्हयनो’ वा ‘अधिक मास’ म्हणटात. पराभव संवत्सरांत ज्येश्ठ म्हयनो ‘अधिक मास’ म्हूण आयला, जो मे ते जून म्हयन्या मेरेन आसा. ह्या अधिक मासाचो उल्लेख ‘बृहन्नारदीय पुराण’ आनी ‘पद्म पुराण’ ह्या दोन पुराणां कडे मेळटा. तांतून हाका ‘श्रीपुरुषोत्तममास माहात्म्य’ आनी ‘मलमास माहात्म्य’ अशें म्हणलां.
अधिक म्हयन्यांत केल्ली देवपूजा, व्रत आनी स्तोत्रांचें पठण चड फळादीक थारता, अशें मानतात. हो म्हयनो भगवान विष्णुक प्रिय आशिल्ल्यान ह्या म्हयन्याक ‘पुरुषोत्तम मास’ हें नांव मेळ्ळां.ह्या म्हयन्यांत उपास करप, ‘नक्तभोजन’ म्हळ्यार दिसांतल्यान फकत एकूच वेळ जेवप आनी देवाचें नामस्मरण करपाक खाशेलें म्हत्व आसा.
अधिक म्हयन्यांत तांबूल (विडो) दान केल्यार सौभाग्य मेळटा. देवा मुखार अखंड तुपाचो दिवो लायल्यार लक्ष्मीची कृपा जाता आनी मनीस पापांतल्यान मुक्त जाता. भगवान विष्णू हे ह्या म्हयन्याचे अधिष्ठाता दैवत. ह्या म्हयन्याची काणी विष्णूचे अवतार- भगवान नरसिंह आनी भगवान कृष्ण हांचे कडेन संबंदीत आसा. देखून ह्या म्हयन्यांत भगवान श्रीकृष्ण, श्रीराम आनी गजेंद्र मोक्षाचें पठण करप, तशेंच भगवद्गीतेचो वाचन करपाक सांगलां.
ह्या म्हयन्यांत देवघरांत शालिग्राममूर्ती मुखार (वा विष्णूच्या चित्रा मुखार) पुराय म्हयनोभर तुपाचो अखंड दिवो पेटोवन दवरचो. हाका लागून सुख, शांती आनी समृद्धी मेळटा. ह्या म्हयन्यांत देवाक दिवे आनी ध्वज (बावटो) दान करप व्हड पुण्याचें काम मानतात. ‘पुरुषोत्तम माहात्म्य’ वा श्रीमद्भागवताचें पठण करचें. हें शक्य ना जाल्यार दर दिसा गीतेच्या 14 व्या अध्यायाचें (पुरुषोत्तम योग) अर्था सयत पठण करचें. विष्णू सहस्रनामाचें पठणय फळादीक थारता.
अधिक म्हयन्यांत नित्य देवाची पूजा करपाक काय हरकत ना, पूण वास्तूशांती, मुंज, लग्न सारकीं मंगल कार्यां करपाक पंचांगांत बंदी आसा. ह्या म्हयन्यांत जांवयाक ‘अधिक मासाचें वाण’ दितात. आमच्या संस्कृतायेंत लग्न करून दिल्ली धूव आनी जांवय हांकां ‘लक्ष्मी- नारायण’ मानतात. देखून जाणट्यांच्या तोडांतल्यान ‘लक्ष्मीनारायणा सारखी तुमची जोडी आसा’ हें उतर आपशींच भायर सरता.
अधिक म्हयन्यांत सुनेक एका म्हयन्या खातीर कुळारा धाडपाची प्रथा आसा. पयलीं एकत्रित कुटुंब आशिल्ल्यान सून कुळारा गेली तरी घरांतल्यो हेर बायलो काम सांबाळून घेतालीं. पयलीं चलयांचीं लग्नां ल्हान पिरायेचेर जातालीं, तेन्ना तिची शारीरिक आनी मानसीक परिस्थिती लग्ना खातीर तयार नासताली. घोवागेर गेल्या उपरांत तिका कुळाराची आनी आवयची याद येताली, देखून तिका विश्रांती मेळची ह्या हेतून ही परंपरा सुरू जाल्ली आसूंक जाय. पूण आतां विभक्त कुटुंब पद्धतीक लागून हें शक्य जायना.
अधिक मास आमकां जिवितांतल्या खऱ्या मोलाची जाणविकाय करून दिता. सदचे धांवपळींत आमी स्वताक आनी देवाक विसरतात; पूण हो म्हयनो आमकां आत्मपरिक्षण करपाची संद दिता. वायट संवयी सोडून बऱ्यो संवयी आपणावपा खातीर हो काळ एकदम बरो.

प्रा. किशोर वासुदेव वझे,
नागेशी