व्यक्तीमत्व विकार (1)

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

“क्ती तितल्यो प्रकृती” ही म्हण तुमी आयकल्याच आसतली. आमचें व्यक्तीमत्व हेंच आमी कोण कशी कितें हे सांगपी प्रतिबिंब आसता. दरेकल्याक आपलें व्यक्तीमत्व प्रसन्न, रुबाबदार आनी लोकांचेर छाप घालपी आसचें अशीच इत्सा आसता. पूण तें तशें घडटाच अशें ना.
आमचें व्यक्तीमत्व कशें घडटलें हें जायत्या घटकांचेर अवलंबून आसता. तातूंतलो पयलो मुखेल घटक म्हणल्यार अनुवांशिकता आनी दुसरो ज्या परिस्थितींत आमी वाडल्यांत तें वातावरण. पूण कांय फावट आमकां जाय तशें आमचें व्यक्तीमत्व घडना आनी तातूंत कांय दोश उरतात. समाजाक पोशक अशें व्यक्तीमत्व जेन्ना घडना आनी एखादी व्यक्ती समाजविपरीत चित्ता, अणभवता आनी वागता तेन्ना त्या व्यक्तीमत्वाचो ताका स्वताक वा समाजाक त्रास जाता. अशे तरेच्या व्यक्तीमत्वाक व्यक्तीमत्व विकार (personality disorder) म्हुणटात. व्यक्तीमत्व विकार हो एक प्रकारचो मानसीक विकार, जातूंत व्यक्तीची विचार करपाची, कार्य करपाची आनी वागपाची पद्दत निबर (rigid), निश्ठूर आनी अपायकारक आसता.
व्यक्तीमत्व विकार आशिल्ल्या व्यक्तीचें वर्तन हें समाजमान्य आसना. मानसशास्त्रांत 10 तरेचे व्यक्तीमत्व विकार आसात जे अ, ब आनी क अश्या तीन पंगडांनी विभागल्यात.
पंगड अ- विचित्र, कोल्ली आनी विक्षिप्त

1. दुबावी (paranoid)
2. अंतर्मुख अनासक्त (schizoid)
3. छिन्न् मानसिकता (schizotypal)
   पंगड ब – नाटकी, चंचल वो लहरी
4. असामाजिक (antisocial)
5. सीमारेखा (borderline)
6. नाटकी वो ढोंगी (histrionic)
7. आत्मप्रीतीवादी (narcissist)
   पंगड क ( अस्वस्थ, चिंतातूर, भिवकुरी)
8. टाळटाळ करपी (avoidant)
9. पराधीन ( dependent)
10. भौरोजोळोपी ( obsessive-compulsive)
    हे विशीं आमी जाणून घेवया:–
11. दुबावी व्यक्तीमत्व विकार (paranoid)- दुबावी व्यक्तीमत्व विकाराची व्यक्ती कोणाकूच पातयेना. अनवळखी लोकांक तर सोडूच, ती आपल्या लागींच्या घरच्यांक, इश्ट-इश्टिणींक, जोडीदाराक लेगीत पातयेना. ते खातीर ती व्यक्ती सदांच सावध, दुबावी आनी आपल्या ह्या दुबावाक मान्यताय दिवपी संकेत वा सुचना तेळीत आसतात. तिका रोकडीच लज, अपमान, मानहानी जाता आनी आपले लुकसाण जावप वो आपल्याक फाटी पावल घालचें पडलें जाल्यार तिका खूब सितिमेंत जाता. तेखातीर ती व्यक्ती दुसऱ्या पासून पयसूच रावता आनी फकत खूब उणी आनी फकत लागीचींच नातीं दवरता. आपलें अस्वीकार्य विचार ती व्यक्ती दुसऱ्यामदीं पळयता. म्हणल्यार आपूण करता तें वायट कृत्य ती दुसऱ्यामदीं पळयता. देखीक ती व्यक्ती जर विवाहबाह्य संबंद दवरून आसा जाल्यार ताका दिसता आपलो जोडीदार अप्रामाणीक आसा आनी तेखीतीर ती व्यक्ती ताचेर दुबाव घेवन ताचे कडेन वाद घालत रावता. ही मनोवृत्ती चडशी अनुवांशिक आसता.
12. अंतर्मुख वो अनासक्त व्यक्तीमत्व विकार (schizoid) अंतर्मुख विकारी व्यक्तीमत्वाच्यो व्यक्ती लोकांमदीं चडश्यो मिस्तुराद जायनात. तांचें सगळें लक्ष स्वता भितर घुस्पल्ले आसता. आपले भीतरच ती आत्ममग्न आशिल्ल्यान संवसारातल्या बाकी लोकां पासून पयस रावतात. अंतर्मुख, आत्मरंजीत आनी आत्मनिरीक्षण करीत आशिल्ल्यान तांचे वागणे तुटक वो अलिप्त आसता. तांकां सामाजिक वो लैंगिक संबंध दवरपाची चडशी इत्सा आसना. समाजान घालून दिल्ल्या नेमाचीय तांकां पर्वा आसना तशेंच तांचो भावनीक प्रतिसाद उणो आसता. बाकी संवासारा पासून नामानिराळे रावप हें तांचें खाशेलपण आसता. पूण एक सिद्धांत अशेंय मत मांडटा की ह्यो व्यक्ती आपले भितरल्या जगांत गुंतिल्ले आशिल्ल्यान तांचे भितरलें जग सामकें संवेदनशील आनी गिरेस्त आसता. अंतर्मुख व्यक्तीमत्वाच्यो व्यक्ती गहन समीपताय वो लागसारपण आंवडेतात पूण तांकां तें सांबाळपाक पेलना. आनी तें सांबाळपाचे यत्न करपाक तांकां कुस्तार आनी कश्टमय जाल्ल्यान ते परत आपल्या भितरल्या संवसारांत मग्न जातात. तांच्या ह्या वागण्याचो तसो कोणाक सरळ असो त्रास जायना पूण भावनीक गुंतवणूक करपाक जमनाशिल्ल्यान तांच्या लागींच्या व्यक्तीक म्हणल्यार चड करून जोडिदाराक मात खूब मनस्ताप जाता.
13. छिन्न् मानसिकता व्यक्तिमत्व विकार (schizotypal)
    ह्या व्यक्तीमत्वाच्या व्यक्तींचें वागणें सामकें स्किझोफ्रेनिक मानसीक विकार आशिल्ल्या व्यक्तीभशेन आसता. तांच्या दिसण्यांत विचित्रताय, वागण्यांत विशमताय आसता. सामान्य मनशांक ह्या संवसाराचें जशें आकलन जाता तेच भशेन ह्या व्यक्तींक जायना. तांच्यो श्रध्दा वा विस्वास विशम आसतात. ते दुबावी, जादुई गजालींचेर विस्वास दवरपी आसतात. देखीक देवचारा विशीं उलयल्यार तो खरोच थंय येतलो अशी तांची भावना आसता. तांकां संवसारांतले लोक धोकादायक दिसतात जेखातीर ते सामाजीक संपर्क चड करून टाळटात. संवसारांत जे कितें घडटा ताचो ते थेट आपल्या कडेन संबंध जोडटात. तांकां लोकांमदी मिसळपाक भिरांत दिसता. ह्या व्यक्तीक फुडें वचून स्किझोफ्रेनिया जावपाची शक्यता चड आसता.
14. समाजघाती व्यक्तीमत्व विकार (antisocial) – हे तरेचें व्यक्तीमत्व बायलांपरस दादल्यांमदीं चड सांपडटा. ह्या व्यक्तींक दुसऱ्याचें कसलेंच पडून गेल्लें नासता. ह्यो व्यक्ती सामाजीक नेम पाळनात, कसल्योय सामाजीक जापसालदारक्यो घेवपाची तांची तयारी नासता तशेंच दुसऱ्याच्या भावनेचेय तांकां पडून गेल्लें नासता. समाजघाती व्यक्तीमत्वाच्या व्यक्ती सामक्यो निगरगट्ट आसतात. त्यो दुसऱ्यांक त्रासदायक, कोपिश्ट, किरकिरपी, आक्रमक, जुलमी, झगडाळ, कुरापती, लहरीपणान वागपी, वायट कृत्य केल्यारूय गुन्यांवकारी भावना नाशिल्ल्यो आनी स्वताच्या अणभवांतल्यान शिकपाक अपेशी अश्यो आसतात. तांचें व्यक्तीमत्व वेयलेचाराक सामके भुरळ घालपी आशिल्ल्यान तांकां कोणाकडेनूय नातें जोडपाक चड तकालस जायना. पूण तांच्या रागिश्ट आनी उर्मट वागण्यान तांणी जोडिल्ले संबंध मात अल्पकाळा खातीरच टिकतात. ह्यो व्यक्ती चडकरून गुन्यांवकारी प्रवृत्तीच्यो आसतात आनी कादयेंत येवप वचप चालूच आशिल्ल्यान तांची गुन्यांवकारी नोंद आसता.
15. सीमारेखा व्यक्तीमत्व विकार (borderline)- हो व्यक्तीमत्व विकार आशिल्ल्या व्यक्तीक स्वत्वाची जाणीव आसना आनी ते खातीर ते भितरल्यान रितेंपण आनी एकसुरेपणाची भिरांत अणभवता. आपल्याक सगळे सोडून वतले आनी आपल्याक एकटो उडयतले अशी भावना तांकां भेडसायत आसता. म्हूण तांचें नातें गहन पूण डळमळीत आसता. भावनीक पातळेचेर ते अस्थीर आसतात, आपली निंदा तांकां कशीच सोसना आनी ते ताचेर व्यक्त जातना हिंसक जातात. तांका कित्याचेर राग येत हाचो नेम आसना तेखातीर तांचे वागणें लहरी आसता. आपले लागीच्या मनशांक असल्या व्यक्तीमत्वाची व्यक्ती सदांच आत्महत्त्येची आनी स्वताच्या जिवाक हानी करपाची धमकी घालत आसता. केन्ना केन्ना तर ब्लेडी वो सुरी घेवन हात कापून घेवप नाजाल्यार न्हिदेच्यो गुळयो घेवप असलीं आत्मघातकी कर्तुपां केल्ल्यान तांकां हॉस्पिटलांत घालपासारको प्रसंग येवक शकता.
    न्युरोटिक आनी सायकोटिक हाचेमदले आशिल्ल्यान तांकां बॉर्डरलायन व्यक्तीमत्व अशें म्हणटात. ज्या भुरग्यांचेर ल्हानपणांत लैंगीक अत्त्याचार जाल्लो आसता तांचे मदीं हो व्यक्तीमत्व विकार चड दिसून आयला आनी दादल्यापरस बायलांमदीं ते चडप्रमाणांत आसता. बायलांनी जर चड राग तिडक व्यक्त केली तर तांचो सीमारेखा विकारी व्यक्तीमत्वा भितर आस्पाव करतात आनी तशीच जर दादल्यांनी तिडक व्यक्त केली जाल्यार तांकां समाजघाती विकारी व्यक्तीमत्वा भितर आस्पाव करतात, म्हूण एकादेवेळार बायलांत हो विकार चड प्रमाणांत दिसून येता आसत.
16. नाटकी वो ढोंगी व्यक्तिमत्व विकार (Histrionic)- हो व्यक्तिमत्व विकार आशिल्ल्या व्यक्तीक स्वताच्या मोलाची(self worth) जाणविकाय उणी आसता म्हुण ती हेरांचे लक्ष आनी मान्यताय आकर्शीत करपाचेर आदारून रावता. तांच्या वागण्यात आनी सभावांत एक तरेचो नाटकीपणा आसता. ती उलयतना वो वागतना साहजिकतायेन वागना तर ती नाटकांत भुमिका केल्ल्यावरी उलयतात आनी वागतात. लोकांचे लक्ष आपल्याकडेन वेधून घेवपाक तांकां आवडटा. खरें म्हणल्यार लक्ष ओडून घेवपाक फकत आवडटा म्हणचेपरस ती तांच्या व्यक्तीमत्वाची गरज आसता. ती व्यक्ती स्वता आतिआकर्शक दिसपा खातीर आपल्या दिसण्या-न्हेसण्याची खुब काळजी घेतात आनी वागण्यांतल्यानुय अतिमोहक पद्दतीन वागपाचो यत्न करतात. ती व्यक्ती जे पद्दतीन लोकांचें लक्ष वेधपाक तळमळटात आनी आवेगान वागतात जेवरवी तांकां अपघात वो शोशणाचो धोको निर्माण दावंक शकता.
    तांचें हेरां वांगडाचें वर्तन इतलें अडेचें, कृत्रिम आनी उखलापें आसता जाका लागून दीर्घ काळांत तांच्या समाजीक आनी प्रणय संबंदांचेर वायट परिणाम जावं येता जे खासा तांकांच त्रासदायक आसता, कारण तांच्यानी टिका आनी न्हयकार पचोवपाक जायना . ती व्यक्ती संवेदनशील आशिल्ल्यान स्वताक लुकसाण जाल्यार वो अपेस आयल्यार ताच्यान झेलपाक जायना. जिवितांत तांकां जितली नामंजुरी मेळटा तितली तीं आनीक चड त्या विकाराक बळी पडटात. तें एक दुश्टचक्र अशें आमच्यांनी म्हणूं येता. तशें पळोवपाक गेल्यार सगळ्याच व्यक्तीमत्व विकारांत वा मानसीक विकारांचें अशे तरेचें दुश्टचक्र चालूच आसता.