भांगरभूंय | प्रतिनिधी
पुराय इतिहासांत कांय कल्पना शिमे भायर वचून समाजांत बदल घडोवन हाडल्यात. आनी योग ही भारतांतली एक पोरनी परंपरा, जाचो प्रवास पुर्विल्ल्या धर्मग्रंथांतल्यान संवसारीक मान्यताये कडेन पावला. योग हें उतर — युज ह्या संस्कृत धातू पसून तयार जालां, ताचो अर्थ ‘योक’ वा ‘एकठांय हाडप’ असो जाता — तत्वगिन्यानाची आनी वेव्हारीक शिस्तीची एक व्यापक पद्दत आसा, जाचो उद्देश वैयक्तीक आत्म्याचो (जीवात्मा) वैश्विक चेतना (परमात्मा) कडेन एकरूप जावप असो आसा.
योगाची सगळ्यांत आदली बियां ऋग्वेदांत (इ.स.प. सुमार 1500- 1200) मेळटात, जंय तप आनी ध्यानह्या संकल्पनांचो उल्लेख मेळटा. योगाची जायती तत्वगिन्यानाची बुन्याद स्पश्ट करपी उपनिषदांनी ह्या विचारांचो आनीक विकास जालो. पूण महर्षी पतंजलीच्या (इ.स.प. 200 – इ.स. 400) योग सूत्रांनी योगाक सगळ्यांत पध्दतशीर मांडणी दिली – शास्त्रीय अष्टांग योग वा आठ आंगांचो मार्ग – जातूंत यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारण, ध्यान आनी समाधी हांचो आसपाव जाता.
पतंजली भायर भगवद् गीता योगाक जिविताचें एक गतिशील तत्वगिन्यान म्हणून मांडटा. कुरुक्षेत्राच्या झुजामळाचे फाटभुंयेर घडयल्लो हो संवाद भगवान श्रीकृष्ण आनी अर्जुन हांचे मदलो संवाद मनशाचें कर्तव्य, उद्देश आनी आध्यात्मिक उदरगतीची खोलायेन म्हायती दिता. भगवद् गीतेंत वर्णन केल्ल्या विंगड विंगड मार्गां मदीं कर्मयोग (निस्वार्थ कर्माचो मार्ग), ज्ञानयोग (गिन्यानाचो मार्ग) आनी भक्तीयोग (भक्तीचो मार्ग) हे मुक्तीचे तीन व्हड मार्ग आसात. देखून भारत ही फकत योगाची जल्मभूंय न्हय – ती जिवी संस्कृताये, जिथून हजारांनी वर्सांनी योगाची अध्यात्मीक, संस्कृतीक आनी तत्वगिन्यानाच्या जडणघडणीचो एक भाग म्हूण सेंद्रीय रितीन वाड जाली.
पूण वसाहतवादाच्या प्रभावाच्या काळांत सुशिक्षीत भारतीय समाजांतले कांय भाग अस्तंतेकडल्या बौध्दिक चौकटीच्या प्रभावाखाला आयले आनी बदलत्या आर्विल्ल्या संवसारांत योगा सयत पारंपारीक गिन्यान पद्दत चड करून उणी संबंदीत दिसूंक लागली. ह्या म्हत्वाच्या वेळार स्वामी विवेकानंद एक बळिश्ट आवाज म्हणून मुखार आयले आनी तांणी लोकांक योगाचें मोल परतून सोदून काडपाक मजत केली.
आपल्या शिकवणेंतल्यान आनी संवसारीक धर्म संसदेंत केल्ल्या आपल्या इतिहासीक भाशणांतल्यान ताणें भारताच्या आध्यात्मिक दायजाकडेन संवसाराचें लक्ष ओडलें आनी योगाच्या कालातीत गिन्यानाचेर नवो आत्मविस्वास निर्माण केलो. ताणें वेदांत आनी योगाच्यो कल्पना संवसारांतल्या वेगवेगळ्या वाठारांतल्या लोकां कडेन मांडल्यो आनी योग ही फकत धर्मीक प्रथा न्हय तर वैयक्तीक उदरगतीचो, आंतरिक शांतीचो आनी आत्म-उदरगतीचो मार्ग आसा हें दाखोवन दिलें. विदेशांत ताका मेळिल्लो आदर आनी तोखणाय भारतीयांक स्वताच्या पुर्विल्ल्या परंपरा आनी संस्कृतायेचेर आत्मविस्वास आनी अभिमान परत मेळोवपाक मजत जाली.
शिकागो हांगा आनी उपरांत पुराय अमेरिका आनी युरोपांत ताणें केल्ल्या व्याख्यानांनी अस्तंते कडल्या लोकांक राजयोग (मन-नियंत्रणाचो राजयोग), ज्ञानयोग (बौध्दिक विवेकाचो योग), कर्मयोग (निसुवार्थीपणाचो योग) आनी भक्तीयोग (भक्तीचो योग) ह्या संकल्पनेची वळख करून दिली. पतंजलीच्या योगसूत्रांचेर आदारीत ताणें बरयल्लें ‘राज योग’ (1896) हें पुस्तक अस्तंतेकडल्या लोकां मुखार योग तत्वगिन्यानाची सगळ्यांत आदली आनी प्रभावी वळख करून दिवपी थारली.
राजयोगा ह्या विशयाचेर केल्ल्या व्याख्यानांत स्वामी विवेकानंदान मनशाच्या चेतनेच्या भितरल्या आयामांचो सोद घेवपा खातीर योग ही एक पध्दतशीर आनी अनुभवात्मक शिस्त म्हूण मांडली. विवेकानंदाच्या मतान मनीसजातीखातीर भारताचें सगळ्यांत व्हडलें योगदान ताच्या आध्यात्मीक गिन्यानांत आसा, जातूंत योग ताच्या सगळ्यांत खोल आनी चिरस्थायी अभिव्यक्तीचें प्रतिनिधित्व करता. ताच्या विचारांक लागून त्या काळांतल्या नामनेच्या विचारवंतांचें आनी विचारवंतांचें लक्ष ओडून घेतलें आनी भारतीय तत्वगिन्याना कडेन व्यापक अस्तंती संबंद जोडपाक हातभार लायलो.
अस्तंते कडल्या विवेकानंदाच्या वावराक लागून भारतांतच योगाचें पुनरुज्जीवन जालें हें घडये उणे – पूण तितलेंच म्हत्वाचें आसा. 1897 वर्सा स्वामी विवेकानंद भारतांत परतले तेन्ना ते रिकाम्या हातान परत आयले नात. ताणें आपल्या वांगडा एक नव्यान आत्मविस्वास हाडलो – भारताच्या आध्यात्मीक दायजा विशीं अभिमानाची पुनर्स्थापीत भावना – जी अस्तंतेकडल्या देशांनी ताका येवकार दिल्ल्यान घटमूट जाली.
1897 वर्सा भारतांत परत येतकच विवेकानंदान देशभर व्याख्यानां दिवन लोकांक भारतीय अध्यात्मीक परंपरा परतून सोदून काडपाक प्रेरणा दिली. 1 मे 1897 ह्या दिसा स्वामी विवेकानंदान रामकृष्णान दक्षिणेश्वरांत आपली निमाणी वर्सां घालयल्लीं. थंयच्यान थोड्याच अंतराचेर हुगळी न्हंयेंचे अस्तंत देगेर आशिल्ल्या बेलूर मठ, हावहा हांगा रामकृष्ण मिशनाची थापणूक केली. बंगालांतल्या हुगळी न्हंयचे देगेर उबारिल्ली ही संस्था वेदांताचे आदर्श, उपासना म्हणून सेवा (शिवज्ञाने जीव सेवा) आनी योग तत्वगिन्यानाचो वेव्हारीक वापर ह्या गजालींक चालना दिवपी चळवळीचें संवसारीक मुख्यालय जाली.
रामकृष्ण परमहंस आनी स्वामी विवेकानंद सारक्या अध्यात्मीक पुरोगाम्यांची भूंय आसून लेगीत, काळाप्रमाण बंगालांत योगाची भौशीक दृश्टी ल्हव ल्हव उणी जायत गेली. बदलपी जिणेशैली, आधुनीक प्राधान्यक्रम आनी समाजीक बदलांक लागून योग ल्हव ल्हव भौशीक जिणेच्या केंद्रांतल्यान पयस गेलो. तरीय ताचीं मुळां अध्यात्मीक संस्थां आनी निश्ठावान अभ्यासकांच्या माध्यमांतल्यान जिवीत उरलीं.
11 सप्टेंबर 1893 ह्या दिसा ‘सिस्टर्स अँड ब्रदर्स ऑफ अमेरिका’ ह्या अमर अभिवादनान सुरवात करून स्वामी विवेकानंदान संवसारीक धर्म संसदेंत केल्ल्या आपल्या इतिहासीक भाशणांतल्यान संवसाराक भारताच्या आध्यात्मीक गिन्यानाची वळख करून दिली. आतां, “अस्तंत बंगालांतल्या भयणीं-भावांनो, तुमच्या स्वताच्या घरांत, शिकागोच्या जागतीक माचयेर ते हुगळीच्या देगेमेरेन योगाच्या घरवापसीचें साक्षीदार जावचें.” — ह्या उतरांनी एक खोल भावनीक संबंद आसा, जो आमकां स्वामी विवेकानंदान भारताच्या आध्यात्मिक गिन्यानाची वळख संवसाराक करून दिली त्या इतिहासीक खिणाची याद करून दिता. ताचो संदेश भारतांतल्यान संवसारभर पावलो, योग, समरसता आनी आंतरिक शांती ह्या मुल्यांचो प्रसार केलो.
आयज हुगळी न्हंयेंचे देगेर जें परत येता तें म्हळ्यार भारतांत केन्नाच अस्तित्वांत नाशिल्ल्या योगाचो- न्हय तर भारताच्या पुर्विल्ल्या ऋषीं सावन सुरू जाल्ली आनी विवेकानंदाच्या संदेशा वरवीं संवसाराक नव्यान व्यक्त जाल्ली योगाक नव्यान संवसारीक मान्यताय मेळ्ळी.
बंगालांतल्या हुगळी न्हंयचे देगेर तें परत आयलां – परतून उबारलें, परतून मान्यताय मेळयली आनी परतून स्थापन जालां, जंय बेलूर मठ आयज मेरेन त्या प्रवासाचें एक जिवीत स्मारक म्हूण उबो आसा. आयज संवसारीक पांवड्यार योगाचो अभ्यास जाता, आनी संवसार योगाक एक अमूर्त सांस्कृतीक दायज म्हूण मान्यताय दिता – तेन्ना स्वामी विवेकानंदांच्या इतिहासीक कार्यांत योगाचो संवसारीक प्रवास आसा हें लक्षांत दवरप गरजेचें आसा.
आयज कोलकात्यांत आंतरराष्ट्रीय योग दीस मनयतना ज्या भुंयेंतल्यान ताचो संदेश संवसारीक पांवड्यार पावपाक सुरवात जाली त्या भुंयेर योगाची एक सोबीत घरवापसी जाल्ल्याचें दिसता. हुगळीचे देगेर परत एक फावट लोक एकठांय येवन दर्या हुंपून परत एक परंपरा मनयतात आनी चड मान्यताय आनी आदर घेवन परत येतात.
“शिकागो ते हुगळी” हो प्रवास फकत एका प्रथेचो प्रवास न्हय; हो एका कल्पनेचो प्रवास – आनी खरेंच एक भावना – जो समतोल, करुणा, आत्म-जागृताय आनी भितरल्या सुसंवादाचो सोद घेवन मनीसजातीक जोडटा.
(लेखक केंद्रीय आयुष राज्यमंत्री आसात)
प्रतापराव जाधव
[email protected]
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
