भांगरभूंय | प्रतिनिधी
रामायणंतली खंयची व्यक्तिरेखा आवडटा, अशें विचारलें जाल्यार जायते जाण ‘कुंभकर्ण’ हें नांव घेतले. कारण पांच- स म्हयने न्हिदून रावपाची कल्पनाच कितली मजेशीर आनी जायजायशी दिसपी. आतां रामायणांतलो कुंभकर्ण खरेंच इतलो वेळ न्हिदतालो काय ना, हें रावण आनी त्या वेळा वयल्या लोकांकूच खबर. पूण सैमांत ह्या कुंभकर्णाचें दायज चलोवपी प्रति- कुंभकर्ण मात पळोवंक मेळटात. सैमाचें एक खाशेलपण म्हणल्यार परिस्थिती कितलीय प्रतिकूल जाली तरी हार मानिनासतना ताचेर मात करपाचे मार्ग सैम सोदून काडटाच. जेन्ना थंड वाठारांत शिंयाळो चड कडक जाता आनी सगले वटेन बर्फाचो थर सांचता, तेन्ना थंयचीं सुकणीं स्थलांतर करून उश्ण वाठारांत वतात. पूण ज्या प्राण्यांक उडपाक येना आनी जांच्या शरिराचें तापमान भायल्या तापमानाचेर अवलंबून आसता, ते ‘कोल्ड ब्लडेड’ (थंड रक्ताचे) प्राणी कितें करतात? ते कुंभकर्णाचो मार्ग आपणायतात आनी आख्खो शिंयाळो न्हिदून काडटात.
शिंयाळ्यांतल्या या दीर्घ न्हिदेंक ‘शीतनिद्रा’ (हायबरनेशन) अशें म्हणटात. हायबरनेशन आयकतकच याद जाता तो जीव म्हणल्यार ‘बेबो’. जमनीचेर आनी उदकांत दोनूय कडेन रावपी, जलचर आनी भूचर हांचे सभाव वैशिष्ट्यांचे मिश्रण आशिल्लो बेबो आपले दीर्घ न्हिदे खातीर प्रसिद्ध आसा. युरोप आनी अमेरिकेंतले बेबे शिंयाळ्यांतल्या प्रतिकूल परिस्थितीचेर उपाय म्हूण स्वतःक जमनींत बीळ करून पुरून घेतात वा खडपांतल्यो खांची सोदून तातूंत लिपून रावतात. नातर एखाद्या कोंडाच्या वा व्हाळाच्या तळाक वचून पडून रावतात. शीतनिद्रा घेवपी बेबकांच्या काळजाचे ठोके खूब मंद जातात आनी तांचो श्वासूय सामको मंद सुरू आसता. मुळांत कुडीची हालचाल नाशिल्ल्यान शरीरांतल्या चयापचयाचो (metabolism) वेगूय संथ जाता. शरीराची हालचाल नाशिल्ल्यान तांकां सांचयिल्ल्या चरबीच्या नेटार ह्या काळांत रावपाक मेळटा. भारतांतले बेबे गिमांत अशे दीर्घ न्हिदेंत वतात, ताका ‘एस्टिव्हेशन’ (गिमाळी न्हिद) म्हणटात. देखूनच गिमांत गायब जाल्ले बेबे पावसाक सुरवात जाली काय आपली ‘कुंभकर्णी’ झेमेंतल्यान उठून ‘डरांव- डरांव’ करीत उदकाच्या कोंडा लागसार उडक्यो मारतना दिसतात.
अशी व्हडली न्हिद घेवपी प्राण्यां मदलो दुसरो व्हडलो प्राणी म्हणल्यार ‘वांश्वेल’ म्हणल्यार अस्वल. सैमानूच आंगार जरी लांब केसांची राखण दिल्ली आसली, तरी थंड कटिबंधांतल्या वांश्वेलांक कडक शिंयाळ्या पसून वाटावपाक न्हिदेंचोच आदार घेवंचो पडटा. पूण वांश्वेलांच्या ह्या न्हिदपाक ‘हायबरनेशन’ (शीतनिद्रा) म्हणनात. हे अवस्थेक ‘टोर्पर’ म्हणटात. कारण शीतनिद्रेतल्या प्राण्यांच्या शरीराचें तापमान जशें आनी जितलें देंवल्लें आसता, तशें टोर्परांतल्या वांश्वेलांचें जायना. तशेंच अशा न्हिदिल्ल्या वांश्वेलांक रोखडीच जाग येता, जायतेंदां तीं सुस्त न्हिदेंतल्यान जागीं जावन गुहेंत सांचयिल्लें अन्न पुराय खावन परत न्हिदून रावतात. जर एखादी गाबणी मादी अशे दीर्घ न्हिदेंत गेली तर ती न्हिदेंतल्यान जागी जावन पिलाक जल्म दिता आनी परत ताचे वांगडा न्हिदून रावता. थंड कटिबंधांतलीं वांश्वेलां ह्या शिंयाळी न्हिदे खातीर खाशेल्या जाग्यांची वेवस्था करतात. ह्या जाग्यांचेर तीं सुकिल्लीं पानां आनी झाडांच्यो खांदयो पातळून हांतरुण तयार करतात आनी आवांतान उणेच 100 दीस तरी ताचेर ताणून दितात.
शिंयाळ्याच्या काळार अशी व्हडली न्हिद काडपी आनीक एक प्राणी म्हणचे ‘कासव’. थंड कटिबंधांतल्या जमनी वयलीं आनी उदकांतलीं दोनूय प्रकारचीं कासवां शिंयाळ्या सावन बचाव करपाक दीर्घ न्हिदेंचो आश्रय घेतात. तांचे हे अवस्थेक ‘ब्रुमेशन’ म्हणटात. हायबरनेशनांत प्राणी दीर्घ काळा खातीर सुस्त न्हिदतात. पूण कासवां न्हिदनात. हे अवस्थेत कासवांची चयापचय क्रिया मंद जाल्ली आसता, तीं कसल्याच प्रकारची हालचाल करिनात आनी देखून बरेच म्हयने कांयच खायनासतना जिवीं रावंक शकतात. पूण तीं अदीं मदीं हालचाल करतात आनी तांकां उदक पियेवपाची गरज पडटा, देखून तीं शक्यतो उदकाच्या लागीं आपलो हो दीर्घ सुशेग घेतात. कांय कासवां हाका आडवाद आसात, जीं खऱ्या अर्थान ‘शीतनिद्रा’ घेतात. तांतूतलें एक म्हणल्यार उत्तर अमेरिका खंडांतलें ‘बॉक्स टर्टल’. हें कासव शिंयाळो सुरू जालो काय रानाच्या भितरल्या भागांत वचून स्वताक जमनींत पुरून घेता आनी तीन ते पांच म्हयने थंयच रावता. उदकांतलीं कासवां तळ्याच्या वा न्हंयेच्या तळाक वचून बसतात आनी ब्रुमेशन करतात. अशा वेळार उदकांत शिंयाळो काडपी कासवां गरजे पुरतो ऑक्सिजन तांच्या कुल्यार आशिल्ल्या खास पेशींचे मदतीन मेळयतात.
थंड कटिबंधांतल्या हायबरनेशन करपी प्राण्यांच्या वळेरेंतलें आनीक एक नांव म्हणजें ‘वटवाघूळ’. दीसभर उरफाटें लोंबकळून, रातचो उडपी हो सस्तन प्राणी शिंयाळ्यांत खावपाक उणें मेळटा म्हूम दीर्घ न्हिदेंत वता. ह्या काळार तांच्या काळजाचे ठोके 200 ते 300 प्रति मिनटां वयल्यान फक्त धा प्रति मिनटां इतले देंवतात. वागळांय खऱ्या अर्थान हायबरनेशनांत वचनात, तर ‘टोर्पर’ अवस्थेंत वतात. हे अवस्थेंत तीं स म्हयन्यां मेरेन रावंक शकतात. अमेरिका खंडांत सांपडपी ‘कॉमन पूअरवील’ हो भारतांतल्या रातवो वा नाईटजार सुकण्याच्या कुळांतलें सुकणें. तें ‘टोर्पर’ अवस्थेंत वता. दीर्घ न्हिदपी हो एकसुरो पक्षी.
सस्तन प्राणी, उभयचर, रेप्टायल्स आनी पक्ष्यांप्रमाणूच कीटक पसून शिंयाळ्यांतल्या प्रतिकूल हवामाना पसून बचाव करपाक हायबरनेशनाचो आदार घेतात. पूण तांचे हे अवस्थेक ‘डायपॉज’ म्हणटात. कीटकांची हालचाल पुराय थांबिल्ली आसता, कुडींतली चयापचयाची क्रिया सामकी मंदावल्ली आसता, तशेंच तांच्या शरीरांत भितर एक विशिश्ट रसायन पाझरूंक लागता, जाका लागून तांचें रगत गोठेना. फुलपाखे, जळारां, लेडीबग्ज, वास्प अशे जायते कीटक शिंयाळ्यांत डायपॉज अवस्थेंत वतात आनी स्वताचो बचाव करतात. जणू शिंयाळ्यांत ह्या कीटकांक कोणेंतरी ‘स्टॅच्यू’ म्हणलां आनी तीं ज्या अवस्थेत आसात तेच अवस्थेंत थांबतात. देखूनच फक्त प्रौढ कीटकच न्हय तर अंडीं, अळयो, कोशातले कीटक हें पसून शिंयाळ्यांत डायपॉजांत गेल्ले पळोवंक मेळटात. सैमान प्रतिकूल परिस्थितीचेर मात करपाक, अशा वातावरणा पसून बचाव करपाक वेगवेगळ्या प्राण्यांक दिल्लें हें ‘दीर्घ न्हिदेचें’ वरदान खरेंच अजब म्हणपाचें.
मकरंद जोशी
[email protected]
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
