लोकशाय जिंदाबाद: ‘स्वातंत्र्य’ कित्याक म्हत्वाचें तें याद दवरूंक जाय

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

देशाचेर आणीबाणी लागू जावन पन्नास वर्सां जावन लेगीत भारतीय लोकशायेच्या इतिहासांतलो एक सामको काळो अध्याय म्हूण याद उरिल्ल्या ह्या काळाचो देश अजुनूय विचार करता. ‘संविधान हत्या दीस – लोकशाय जिंदाबाद’ ह्या राष्ट्रीय यादीच्या समारोपाच्या सुवाळ्याचो हेतू फकत ह्या इतिहासाची याद करप न्हय, तर आमच्या प्रजासत्ताकाक तिगोवन दवरपी मुल्यां विशीं विचार करप हो आसा.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हांणी एकदां म्हणिल्लें : ‘संविधान हें फकत वकिलाचें दस्तावेज न्हय. तें जिविताचें एक वाहन आसा, आनी ताचो आत्मो सदांच त्या युगाचो आत्मो आसता.’
हाचे परस चड प्रभावी उतरांनी आमच्या संविधानीक प्रवासाचें सार दाखोवपी विधानां सामकीच उणीं आसात. संविधान ही फकत देशाच्या कारभाराचेर नियंत्रण दवरपी कायदेशीर रचणूक न्हय, तर ती नागरीक आनी संस्था, हक्क आनी जापसालदारकी, स्वातंत्र्य आनी जापसालदारकी हांचे मदली जिवीत बांधिलकी आसा.
लोकशाय तिगोवन दवरपाची आसत
जाल्यार ती लक्षांत दवरप गरजेचें आसा
भारतीय लोकशायेचें मर्म आमच्या संस्कृतीक परंपरेंत खोल रुजलां. शेंकड्यांनी वर्सां आमच्या समाजान विचार-विमर्श, सामुहीक चर्चा-वाद-विवाद, लोकसहभाग ह्यो संस्था घडोवन हाडल्यात. पूण भारताक लोकशाय दायज म्हूण वारसो मेळूंक ना – आमी तिचो सांबाळ केलो हेंवूय लक्षांत घेवपाक जाय. पुर्विल्ल्या विधानसभा आनी समित्या सावन ते स्वातंत्र्या उपरांतचे संसदीय वेवस्थेमेरेन आमी सदांच लोकांच्या सामुहीक इच्छाशक्तीचेर विस्वास दवरला.
ह्यो परंपरा आनी तांकां तिगोवन दवरपी मुल्यां सांबाळून संविधानान आधुनीक लोकशायेच्या चौकटींत तांचो कायापालट केलो. संविधानाची प्रस्तावना आयजूय आमचो संविधानीक मार्गदर्शक जावन आसा. न्याय, स्वातंत्र्य, समानता, बंधुभाव, हे फकत संविधानीक आदर्श न्हय. त्यो राष्ट्रीय आकांक्षा आसात. ते सरकाराच्या भौशीक धोरणांक मार्गदर्शन करतात, संस्थांक आकार दितात आनी राज्य आनी नागरीक हांचे मदल्या संबंदाची व्याख्या करतात. तेचपरी लोकशाय केन्नाच गृहीत धरूंक जायना आनी ती गृहीत धरूंक जायना हाची याद इतिहास करून दिता.
1975-77 वर्साची आणीबाणी ही स्वतंत्र भारता मुखार आशिल्ली एक म्हत्वाची परिक्षा जावन आसा. जेन्ना संविधानीक रचणुकेची राखण दुबळी जाता आनी भौशीक स्वातंत्र्याचेर मर्यादा येता, तेन्ना लोकशाय संस्थांचेर कितलो दबाव येवंक शकता हें आणीबाणीच्या काळान दाखोवन दिलें. त्या काळाचो प्रभाव राजकी क्षेत्रा भायर गेलो. देशभरांतल्या नागरिकांच्या दिसपट्ट्या जिणेक ताचो स्पर्श जालो. ते खातीर तांकां व्हड मनीसपणाची किंमत चुकोवची पडली. घटनात्मक हक्क हीं फकत कांय अमूर्त कायदेशीर तत्वां न्हय, हाची त्या काळांतले अणभव नागरिकांक सतत याद करून दितात. उरफाटें नागरिकांची प्रतिष्ठा, स्वातंत्र्य आनी दिसपट्ट्या जिणेक थेट आकार दिवपी ती राखण. जेन्ना हे हक्क काडून घेतात तेन्ना फकत संस्थांकूच त्रास सोंसचो पडटा अशें न्हय – सामान्य लोक, कुटुंबां आनी समुदायांच्या स्वातंत्र्याचेर आनी आकांक्षांचेरूय खोल परिणाम जाता. पूण ह्या अणभवा उपरांत लेगीत आणीबाणीच्या काळांतलो सगळ्यांत व्हडलो धडो लक्षांत घेवपाचो आसत जाल्यार को धडो म्हणल्यार अशा संकश्टाच्या काळांत लोकशायेन केल्ली खर झूज!
त्या काळांत देशांतल्या लोकांनी संविधानीक पद्दती कडेन अपूर्व निश्ठा दाखयली. लोकशायेचेर जाल्लो धपको लोकांनी आनी लोकशाय प्रक्रियेन स्वता फाटीं उडयलो. शांततायेन चळवळी करून आनी मतपेटींतल्यान लोकशायेंत सार्वभौमत्व लोकां कडेन आसता हें तत्व नागरिकांनी परतून एक फावट घटमूट केलें. ही भारतीय लोकशायेची एक व्हड शक्त आसा – शिकप, जुळवून घेवप, स्वताच्या चुको सुदारप आनी आव्हानां उपरांत बळिश्ट जावपाची तांक!
ही संद घेवन एक खाशेलें प्रदर्शन तयार केलां, जो ह्या यादस्तीक कार्यावळीचो एक म्हत्वाचो भाग आसा. ह्या प्रदर्शनांत आमी भारताच्या लोकशाय खातीर सगळ्यांत आव्हानात्मक काळांतल्यान प्रवास करतात – लेख, साहित्य, आणीबाणीच्या काळांतले दस्तावेज, प्रतिकाराच्या काणयो, तातूंत वांटो घेतिल्ले घटनात्मक टप्पे आनी लोकांचे अणभव हे सगळे हांगा पळोवंक मेळटात. ह्या कार्यावळीचें आनीक एक मुखेल आकर्शण म्हळ्यार पद्मभूषण ज्येश्ठ पत्रकार आनी लेखक राम बहादूर राय हांचें खाशेलें यादस्तीक व्याख्यान – ‘लोकशायेंत जागृताय आनी लोकशाय मूल्यांचें पुनरुज्जीवन’ हो व्यापक विशय ह्या व्याख्यानांत त्या काळाच्या संदर्भांत स्पश्ट केला. स्वातंत्र्या उपरांत सुमार आठ दशकां उपरांत आयजूय लोकशायेचे अर्थ अजुनूय विकसीत जायत आसात. नागरीक आतां फकत संस्थात्मक प्रक्रियेंत प्रतिनिधित्व न्हय तर सक्रीय वांटो घेवपाक सोदतात.
फकत हक्क न्हय, तर तांकां प्रतिसाद दिवपी प्रशासनाची गरज आसा. अर्थीक समावेशन, तळागाळांतल्या लोकांचो सहभाग, नागरीक केंद्रीत प्रशासनाक चालना दिवपी उपक्रमांनी लोकशाय संस्थांचो आवाका वाडयला. त्याच वेळार नागरिकत्वाची जापसालदारकी आनीकय म्हत्वाची जाल्या. घटमूट लोकशाय जागृत नागरिकांचेर आदारून आसता. आयज जेन्ना संवसार भारता कडेन पळयता आनी आमच्या देशाक ‘लोकशायेची जननी’ म्हूण मान्यताय दिता, तेन्ना तें पुर्विल्ल्या राजांच्या धर्मा सावन आर्विल्ल्या मतदारांच्या आकांक्षां मेरेनच्या आमच्या दीर्घ सांस्कृतीक आनी लोकशाय प्रवासाक मान्यताय दिता.
लोकांचो इतिहास आनी स्वतंत्रतायेच्यो
जित्यो काणयो परतून मुखार हाडप
ह्या समारोप सुवाळ्याचें आनीक एक खाशेलपण म्हळ्यार लोकशाय ही एक जिवीत आनी विकसीत जावपी राश्ट्रीय प्रक्रिया आसा आनी ह्या व्यापक भौशीक समजुतींतल्यान अणभव दिसून येता. डिजिटल डिस्ट्रिक्ट रिपॉझिटरी – म्हळ्यार डिजिटल डिस्ट्रीक्ट आर्काइव्ह – हाचेर आशिल्लें प्रदर्शन 2021 वर्सा ‘आझादी का अमृत महोत्सव’ निमतान सुरू केल्लो एक मुखेल उपक्रम आसा. हाचे फाटलो हेत म्हळ्यार स्वातंत्र्याच्या काळांत आनी उपरांत त्याग, धाडस आनी भौशीक संघर्श दाखोवपी देशाच्या दरेक कोनशांतल्यान आयिल्ल्या अज्ञात नायकांची अनवळखी काणयो मुखार हाडप. संस्कृती मंत्रालयान आमच्या स्वातंत्र्य चळवळींतल्या अशा अज्ञात नायकांच्या काणयांचेर आदारीत धा लघुपट तयार केल्यात. हे सगळे उपक्रम आमकां याद करून दितात की जेन्ना राष्ट्रवादाची भावना, संस्कृतायेची जाणविकाय आनी इतिहासीक जाणीव संविधानीक मुल्यांक पोसता तेन्ना लोकशाय घटमूट जाता. डीडीआर वॅबसायटीचेर अशो 19,500 परस चड प्रेरणादायी काणयो उपलब्ध आसात.
डीडीआरच्या ह्या उपक्रमांत ज्या संस्था आनी विभागांनी आदार केला, तातूंत सांस्कृतीक संसाधनां आनी प्रशिक्षण केंद्र ही सांस्कृतीक संसाधनां आनी प्रशिक्षण केंद्र ह्या स्वायत्त संस्थेन भारताच्या स्वातंत्र्य झुजाच्या अनवळखी आंगांचेर उजवाड घालपी साबार कथांचें दस्तावेजीकरण आनी सुत्रीकरण करपाक म्हत्वाची भुमिका बजावल्या. धैर्य, त्याग आनी सेवेचें मूर्त रूप म्हूण आमचे मुखार उबे रावपी दोन जिवीत स्वातंत्र्य सैनिकांनी ह्या वावराक मार्गदर्शन आनी आदार दिलां – तरणाटो विद्यार्थी म्हणून हैदराबाद मुक्ती झुजांत वांटो घेतिल्लो महाराष्ट्राचो श्री शेषराव लक्ष्मणराव खोत आनी ल्हानपणा सावन स्वातंत्र्य झुजांत वांटो घेतिल्लो आनी पिरायेच्या इकराव्या वर्सा पुलिसांनी ताका ताब्यांत घेतिल्लो आंध्र प्रदेशांतलो एडुला सूर्यनारायण रेड्डी. तांची उपस्थिती आमकां याद करून दिता की स्वातंत्र्य हो आमचे खातीर एक पयस इतिहास न्हय तर एक जिवीत याद आसा.
दायज आनी संस्कृतीक सातत्य
ह्या सगळ्या उपक्रमांक पूरक म्हळ्यार दायज. ह्या उपक्रमाची ही इकरावी आवृत्ती – आंतरपिळग्यो संवाद, सांस्कृतीक परंपरा, कलात्मक अभिव्यक्ती आनी विविधताय आनी समाजीक समरसता पोसपी सामायिक दायजाचो उत्सव. स्वातंत्र्य सेनानी आनी संस्कृतीक जाणकार कमलादेवी चट्टोपाध्याय हांची याद हांगा भोवमान करतात. ह्या उत्कृश्ट सादरीकरणाची बुन्याद म्हळ्यार कितल्याशाच पिळग्यां, प्रदेशांमदल्या आनी विचारधारे मदल्या शेंकड्यांनी वर्सांच्या संवादांतल्यान विकसीत जाल्ली संगीत परंपरा. भारतीय शास्त्रीय संगीत स्वता सातत्य, विविधता, शिस्त आनी सृजनात्मक स्वातंत्र्य ह्या मुल्यांचो एक जिवो दाखलो आसा – जी मुल्यां चैतन्यशील लोकशाय खातीर गरजेचीं आसात. ‘एनाजोरी: लोकनाड – आदिवासी समरसतेचो संगम’ हो कार्यक्रम आसाम आनी पुराय ईशान्य भारताच्या गिरेस्त सांस्कृतीक परंपरेचो भोवमान करता.
वेगवेगळ्या समाजांचें प्रतिनिधित्व करपी आमच्या संगीत आनी नृत्य परंपरे वरवीं हो कार्यक्रम ‘विविधतायेंत एकता’ ही संकल्पना सोबीत आनी प्रभावीपणान मूर्त करता, जी आमच्या देशाचें एक मुळावें तत्व आसा. सगळ्या वाठारांची वळख आपणावपाची तांक ही भारताची खरी शक्त आसा हाची ह्या कार्यावळीन आमकां याद करून दिता. तेभायर खास म्हत्वाचें म्हळ्यार सीसीआरआयच्या अभ्यासकांनी केल्लें विशय-केंद्रीत सादरीकरण, ‘फ्रॉम सायलेन्स टू व्हॉयस, फ्रॉम डार्कनेस टू डॉन’. भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या माध्यमांतल्यान हो कार्यक्रम भंय आनी जुलूम ते धाडस, नवनिर्मिती आनी लोकशायेच्या पुनरुज्जीवनाचो प्रवास उक्तो करता.
ह्या स्मृती उत्सवा कडेन संबंदीत आनीक एक म्हत्वाचो वाटो म्हळ्यार महर्षी दयानंद सरस्वती कला गुरुकुल आनी कलाग्राम हांची बुन्याद घालप. भारताच्या कलात्मक दायजाचो अभ्यास करपाखातीर हें केंद्र स्थापन केलां. हाचे फाटल्यान पुर्विल्ल्या गुरूकुल वेवस्थेची प्रेरणा आसा. लोकशाय मुल्यां जशीं एका पिळगेकडल्यान दुसरे पिळगेमेरेन पावोवपाची गरज आसता, तशींच सांस्कृतीक परंपरांक तांची राखण आनी पुनरुज्जीवन करपी संस्थांची गरज आसता. ह्या तत्वाक पाळो दिवन ‘सेवा पर्व’ संस्कृतीक अभिव्यक्ती अजुनूय लोकांच्या सामुहीक जाणिवेचेर प्रभाव घालता असो भास जाता.
संविधान हुतात्मा दिसाच्या यादस्तीक कार्यावळी कडेन संबंदीत ह्यो सगळ्यो कार्यावळी एक समान संदेश दितात. लोकशाय ही फकत एक राजकी वेवस्था न्हय. ही एक जिती परंपरा आसा. लोकसहभागांतल्यान ती तिगून उरता आनी वेळ येता तेन्ना जागरूक, जागरूक नागरीक ताची राखण करतात. आयज 2047 वर्सा स्वतंत्रतायेच्या शतमानाचे दिकेन आमी नेटान वाटचाल करतना, ही भावना नव्या निर्धारान मुखार व्हरया!

गजेंद्र सिंह शेखावत
केंद्रीय सांस्कृतीक आनी पर्यटन मंत्री