भांगरभूंय | प्रतिनिधी
आयज संवसारभर योगाभ्यास हो एक खूब आवडीचो विशय जाला. कांय जाण ताका शरीर साधना म्हणटात, कांय मानसीक शांततायेचो मार्ग मानतात, तर कांय जण आध्यात्मीक साधनेचो मार्ग म्हणून स्विकारतात. पूण योगाचो इतिहास आनी तत्वज्ञान नीट समजून घेतल्यार कळटा की, योग फक्त कांय शारिरीक आसनांचो समूह ना, तर मनशाच्या शरीर, मन, चेतना आनी जिणे हांकां एकठांय करपी एक प्राचीन भारतीय ज्ञान परंपरा आसा.
‘योग’ हो शब्द संस्कृत ‘युज्’ धातूंतल्यान आयला. हाचो अर्थ जोडप, एकरूप करप, संयमण करप वा नियंत्रण दवरप असो. वैदीक काळांत योग आयच्या अर्थान स्वतंत्र तत्वज्ञान न्हय, तर तपस्या, आत्मसंयम, ध्यान आनी सत्याच्या सोदांत ताच्या बिंयांची रुजवण जाल्ली. उपनिषदांच्या काळांत योग आत्मशोदाची एक गूढ पद्दत जाली.
कठोपनिषदांतलें प्रसिद्ध रथाचें उदाहरण सांगता की, कूड हो रथ, इंद्रीय ह्ये घोडे, मन लगाम आनी आत्मो हो त्या रथाचो खरो सारथी. म्हणल्यार मन आनी इंद्रियांचेर नियंत्रण दवरपाक योगाचो आदार घेवपाक शकतात.
श्रीमद्भगवद्गीतेन योगाचो चड व्यापक अर्थ दिला. गीतेन कर्मयोग, ज्ञानयोग, भक्तीयोग आनी ध्यानयोग हांच्या माध्यमान दाखयलां की योग म्हणजे फक्त एकांतांत बसून ध्यान करप न्हय; तर जिणेच्या दर एका क्षेत्रांत ताचो वापर जावंक शकता. श्रीकृष्ण म्हणटा, “समत्वं योग उच्यते” – सूख-ख्ख, लाभ-हानी वा येस-अपेस हांच्या दरम्यान मानसीक संतुलन राखप हेंच खरे योग. गीतेची म्हत्वाची शिकवण ही की संसार सोडल्या विणे मनीस आपलें कर्तव्य करत रावल्यारूय योगी जावंक शकता.
मागीर महर्षी पतंजली हाणें योगाक एक सुसंगत तत्वज्ञानाचें रूप दिलें. तांच्या मतान, “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” – म्हणजे चित्ताच्या अस्थिरतेचो निरोध हेंच योग. पतंजलीन अष्टांग योगाची संकल्पना मांडली. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आनी समाधी अशे आठ टप्पे सांगून आत्मविकासाचो मार्ग दाखयलो. आयज आमी जाका योगासन म्हणटात, तीं फकत अष्टांग योगांतली एक पायरी आसा. योगाचें अंतिम उद्दिश्ट शरीरसाधना न्हय, तर चेतनेचो विकास आनी आत्मसाक्षात्कार.
इतिहासाच्या प्रवाहांत योगाचें दुसरें एक महत्त्वाचें रूप विकसित जालें – हठयोग. हठयोगान शरीर, श्वसन, प्राणशक्त आनी आसनांचेर विशेश भर दिला. हाचे वेल्यान योगाभ्यासाक एक शिस्तबद्ध रूप मेळ्ळें. शरीर आनी मनाच्या आरोग्याक उपकारक आसल्याचें सिद्ध जालां देखून आयच्या काळांत ही योगसाधना संवसारभर लोकप्रीय जाल्या.
आयच्या आधुनीक समाजांत योगाच्या ह्या शारिरीक आंगाचें म्हत्व नव्यान जाणून घेवप गरजेचें आसा. मनशाचें शरीर लाखांनी वर्सांच्या उत्क्रांतीन तयार जालां. तें हालचाल करपाक, श्रम करपाक, सैमा वांगडा जुळोवन रावपाक आनी नियमीत शारिरीक कार्यांत वांटेकार जावपाक तयार केल्लें. पूण तंत्रगिन्येचेर आधारीत आधुनीक जिणें शैलीन ही सैमीक लय बदलून उडयल्या.
आयज मनीस बरोच वेळ संगणकाचेर बसून कामां करता. बरींच कामां यंत्रांच्या मजतीन करप शक्य जालां. शारिरीक श्रम कमी जायत आसा. ल्हान भुरगीं मैदानी खेळपाच्या बदला मोबायल, टॅबलेट आनी डिजिटल मनरिजवणेचेर निंबून आसात.
हाचो परिणाम म्हणून स्थुलताय, फाट, मणक्याच्यो कागाळी, मान आनी भेंडाचें दुखणें, स्पॉन्डिलायटीस, गोडेंमूत, हुस्को, कमी न्हीद आनी एकाग्रातायेचो अभाव ह्यो समस्या वाडल्यात. अशे परिस्थितींत योग फक्त परंपरागत साधना ना; तर आधुनीक जिणेंत संतुळण परत हाडपी एक प्रभावी मार्ग आसा.
नेमान विंगड आसनां केल्यार शरिराची लवचिकताय वाडटा, स्नायू सक्रीय रावतात, मणको बळकट जाता आनी शरिराच्या वेगळ्या वेगळ्या अवयवांची कार्यक्षमता सुदारता. प्राणायाम श्वसनाचेर नियंत्रण हाडून शरीर आनी मनाक शांत करता, तर ध्यान एकाग्रता आनी मानसीक स्थैर्य वाडयता.
ह्या जाणिवेन जायत्यो शिक्षणीक संस्थां आनी समाजीक संघटणा आपल्या कार्यकर्त्यां, विद्यार्थ्यां मदीं योगाभ्यासाक करपाची उर्बा दितात. अणभवांतल्यान दिसून आयलां की नियमीत योगाभ्यासान भुरग्यांची एकाग्रताय, आत्मसंयम, शिस्त आनी शारिरीक तांक वाडटा. कामकाजी लोकांकय मानसीक ताण कमी करपाक आनी निरोगी जिणेशैली घडोवपाक योग उपयुक्त थारता.
योगाक स्पर्धात्मक खेळ वा धर्मीक विधी म्हणून न पळयतां, मनीस घडोवपी एकात्मीक शिक्षण प्रक्रियेचो भाग म्हणून पळोवप योग्य आसा.
एक गजाल विशेश लक्षांत घेवची. योग हो खंयच्या एका धर्माचो भाग न्हय. इतिहास सांगता की ध्यान, आत्मसंयम, शिस्त आनी आत्मविकास ह्यो संकल्पना जायते धर्म आनी तत्वज्ञानांत दिसता. बौद्ध धर्मांत ध्यानाक विशेश सुवात आसा. जैन धर्मांत आत्मसंयम आनी तपस्येचें म्हत्व आसा. इस्लामांत नियमीत नमाजेच्या माध्यमान शरीर, मन आनी आत्म्याचें शिस्तबद्ध एकत्रीकरण दिसता.
संवसारांतल्या विंगड धर्मांनी आपापले पद्दतीन मनशाल्या उदरगतीचो मार्ग सोदला. त्या अर्थान योगाची मुळावी भावना खंयच्याच एकाच धर्मा पुरती मर्यादीत ना; ती भौशीक समाज कल्याणा कडेन जोडिल्ली आसा.
भारतीय विचारवंतांनी योगाक फक्त शरीरसाधना म्हणून केन्नाच पळयलें ना. स्वामी विवेकानंद म्हणटाले की दर एका मनशांत अमर्याद शक्त दडिल्ली आसा आनी शिक्षण आनी साधना म्हणल्यार त्या शक्तीचो विकास. श्री अरविंद म्हणटात, “समग्र जीण ही एक योगसाधना आसा.” म्हणजे योग फक्त थारावीक वेळेचो सराव न्हय; तर विचार, कृती, नातेसंबंध, जापसालदारी आनी आत्मविकास ह्या सगल्यांतून चलपी एक जीवन प्रक्रिया.
रवींद्रनाथ टागोरांनी लेगीत मनीसाक अहंकार सोडून व्यापक मनीसपण जोडून घेवपाचो संदेश दिला. ही नमळताय, आत्मशुद्धी आनी व्यापक जिणे कडेन जुळोवपाची वीण योगाच्या मूळ तत्वा कडेन जुळ्ळ्या.
म्हणून योगाक फक्त धर्मीक वक्लांतल्यान पळयल्यार ताचें खरें मोल उणें जातलें. योगाचो मुखेल हेत म्हणल्यार शरीराक निरोगी, मनाक थीर, विचार नितळ आनी जिणे पद्धतींत संतुळण हाडप. हें हेत धर्म, जात, भास वा संस्कृती ह्यांचे भायर सगल्याक लागू पडटा.
योगाचो दीर्घ इतिहास शिकयता की तो एका वटेन आत्मशोदाचो मार्ग आसा, तर दुसरे वटेन निरोगी जिणे शैलीचें विज्ञान आसा. तो जितलो अंतर्मूख प्रवास आसा तितलोच भायल्या जगा कडेन सुसंवादान जगपाचो मार्ग.
आयच्या वेगान बदलपी, तंत्रगिज्ञानाचे आदारीत आनी मानसीक ताणान भरिल्ल्या संवसारांत योगाची ही समन्वयवादी नदर पयलीं परस चड म्हत्वाची जाल्या. कारण शेवटाक योगाचें उद्दिश्ट कोणाक विशिश्ट विचारसरणीचो अनुयायी करप न्हय, तर ताका चड जागरूक, चड संवेदनशील, चड निरोगी आनी चड मनीससपणान घडोवपाची आसा.
घडये ह्याच कारणाक लागून हजार वर्सांची ही पोरणी भारतीय ज्ञान परंपरा आजूय संवसारभर नव्यान महत्वाची थारता. योगाचो खरो धडो शरिराक लवचीक करप न्हय, तर मनशाक अदीक परिपूर्ण मनीस करप. त्या अर्थान योग फक्त एक सराव न्हय, तर तो मनीस घडोवपी एक अखंड प्रवास आसा – अशें म्हजें मत.
सुदिन वि. कुर्डीकार.
8275425404
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
