मराठी रंगमायेची शिल्पकार : विजया मेहता

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

तांचे खातीर सगळ्यांत व्हडलो भोवमान म्हणल्यार प्रेक्षकांचो विस्वास आनी नाट्यसंवसारांतल्या सहकारी कलाकारांचो आदर.

मराठी रंगमाचयेच्या इतिहासांत कांय नांवां फकत कलाकार म्हणून न्हय, तर पुराय नाट्य परंपरा घडोवपी शिल्पकार म्हणून कोरांतिल्लीं आसात. अशीच एक शिल्पकार म्हणल्यार विजया मेहता. मंगळारा तांणी निमाणो स्वास घेतलो. 

विजया मेहताचो जल्म 4 नोव्हेंबर 1934 दिसा गुजरातांतल्या वडोदरा शारांत जालो. तांचें जल्म नांव विजया जयवंत. उपरांत ‘बाई’ हें नांव पडलें. तांकां घरांतल्यान कलेचें दायज मेळ्ळें. मुंबय विद्यापिठाची पदवी मेळयले उपरांत तांणी दिल्लींत इब्राहिम आल्काजी आनी आदि मर्झबान हांच्या हाताखाला प्रशिक्षण घेतलें. नाट्यकलेचो खोलायेन अभ्यास केलो. ह्या प्रशिक्षणान तांच्या फुडाराच्या कारकिर्दीची घट्ट बुन्याद घाली. चित्रपट मळाचें आकर्शण आसून लेगीत तांणी जाणविकायेन मराठी रंगमाचयेर कारकीर्द घडोवपाचो मार्ग वेंचलो. नलिनी जयवंत, शोभना समर्थ, उपरांत नूतन आनी तनुजा ह्या कलाकारां कडेन नाते संबंद आसून लेगीत हिंदी सिनेमाच्या झगमटा परस माचये वयल्या गंभीर आनी सृजनशील जगांत बुडपाचें तांणी थारायलें. फुडें दुर्गा खोटेचो पूत- हरीना कडेन लग्न जावन लेगीत हिंदी सिनेमाच्या आकर्शणांत घुस्पूंपाचें ना,  हाचेर ती ठाम रावली. देखून मराठी माचये खातीर तिगेलो निर्णय खरेंच भाग्यवान थारलो, अशें म्हणल्यार अतीताय जावची ना.  

1960- 1970 त मराठी रंगमाची संक्रमित जावपाचे अवस्थेत आशिल्ली. पारंपरीक चवकटींतल्यान पयस वचून मराठी नाट्यमाची नवी भास, सादरीकरणाची नवी पद्दत आनी नवी संवेदनशीलताय सोदताली. ह्याच काळांत विजयबायलें योगदान म्हत्वाचें रलें. ‘रंगायन’ संघटना स्थापन केली. विवेकी प्रेक्षकांची वाड करून तिणें एक दशका परस चड काळ प्रायोगिक नाटकां खातीरची चळवळ खरपणान चालीक लायली. कितें तरी नवें निर्माण करपाची आनी सादर करपाची इत्सा बाळगून ती त्या काळांत प्रयोगात्मक आनी समांतर नाट्यशास्त्राच्या संवसाराचेर पुरायपणान मोहित जाली. ‘रंगायन’ हे संस्थे वरवीं तिणें- अरविंद देशपांडे, सुलभा देशपांडे, श्रीराम लागू, कमलाकर सारंग, माधव वाटवे ह्या साबार सहकाऱ्यां वांगडा- प्रायोगिक नाटकांची एक चळवळ उबारली. नाटकां पळोवपाचे नदरेत बदल केलो. तेंडुलकार, खानोलकार, एलकुंचवार ह्या नाटककारांच्या लेखनाक तांणी माचयेर सादर करून नवी उर्बा दिली. 

नाटक म्हणल्यार फकत संवाद म्हणप न्हय, तर जियेल्ल्या मनशाच्या अणभवाचें खोलायेन सादरीकरण करप, अशें तांचें ठाम मत आशिल्लें. ताका लागून येसाये सावन निमाण्या सादरीकरणा मेरेन दरेका टप्प्यार माचयेर बारीकसाणेन बदल करपाचो आग्रो धरताली. भुमिकेची खोलायेन समज, मजकुरांची खर जाणविकाय आनी शिस्त हांचेर तिणें भर दिलो. कांय वर्सां उपरांत ‘रंगायनां’त मतभेद जाले, तरीय लेगीत तांणी प्रायोगिक नाट्यशास्त्राचें क्षेत्र सोडलें ना, तशेंच स्वताक आडकून दवरलें ना. तांणी वेवसायिक रंगमाचयेर वचपाचो धाडसी निर्णय घेवन थंय एक वेगळीच छाप सोडली. ‘पुरुष’, ‘बॅरिस्टर’, ‘हयवदन’, ‘वाडा चिरेबंदी’, ‘संध्याछाया’, ‘हमीदाबाईची कोठी’ अशा आनी हेर साबार नाटकांचें दिग्दर्शनातल्यान दिग्दर्शनाची नवी परीभास घडयली. तांच्या दिग्दर्शनांत शिस्त, सुक्ष्मताय आनी तीक्ष्ण निरिक्षण हांचो मेळ आशिल्लो. अभिनयांत कृत्रीमताय तांकां सोंसनाशिल्ली. तांच्या दिग्दर्शनां खाला काम करतना कलाकार संयमी, वास्तव अभिनया कडेन झुकलो. कलाकारान फकत भुमिकेंत घुसचे परस वास्तवीक ती ‘जियेवंक’ जाय ह्या तिगेल्या आग्र्यान नव्या पिळगेक आकार दिलो. कारण ती स्वता एक सक्षम अभिनेत्री आशिल्ली. तिणें अभिनयांतल्यान बायलांचे मानसीकतायेचे गुंतागुंतीचें चित्रण संयमान केलें. तिच्या अभिनयांत भावनीक अतिरेक नाशिल्लो; ताचे बदला अणभवांतल्यान जल्माक आयिल्ली, खोलायेन रुजल्ली समजूत दिसताली. 

सिनेमा आनी दूरचित्रवाणी  मळारय तांणी म्हत्वाचें योगदान दिलें. “पेस्तनजी”, “रावसाहेब”, “स्मृतिचित्रे” ह्या चित्रपटांचें दिग्दर्शन करतना तिणें विशयाच्या आशयचेर चड लक्ष केंद्रीत केलें.‘लायफलायन’ ही दूरदर्शन माळ ताच्या दिग्दर्शकीय संवेदनशीलतायेची एक उत्कृश्ट देख मानतात. तिगेले कारकिर्दींतलो आनीक एक म्हत्वाचो पैलू म्हणल्यार नाटकांक आंतरराश्ट्रीय मळार व्हरपाचो केल्लो यत्न. ब्रेख्त, आयनेस्को सारक्या लेखकांचीं नाटकां मराठींत हाडून आनी मराठी नाटकां परदेशांत सादर जावची म्हूण यत्न करून तिणें मराठी रंगमाची जागतीक संवादाचे दिकेन व्हेली. एनसीपीएच्या संचालकपदाची जापसालदारकी तिणें जायतीं वर्सां भुजार घेतली आनी संस्थात्मक पांवड्यारय नाट्य कलेचें दिग्दर्शन केलें. तिची कारकीर्द फकत माचये पुरती नाशिल्ली; नाट्य संस्कृतायेक एकंदरीत आकार दिवपा कडेन ती खोलायेन गुंथिल्ली. 

तिच्या निजाचे जिणेंतूय तिका एक व्हडलो मानसिक धपको सोंसचो पडलो- तिच्या घोवाक मरण आयलें तेन्ना तांच्या लग्नाक फकत पांच वर्सां जाल्लीं, दोन ल्हान भुरगीं आशिल्लीं. जिवितांत कश्टाचें वळण आयलें तरी ती बागवली ना; ताचे बदला तांक आनी धीर एकठांवन ती परतून उबी रावली. उपरांत फरोख मेहता कडेन परत लग्न जावन तिणें आपल्या जिवितांत थिरताय मेळयली. ‘श्रीमंत’, ‘मादी’, ‘एक शून्य बाजीराव’, ‘अजब न्याय वर्तुळाचा’, ‘पुरुष’, ‘बॅरिस्टर’, ‘महासागर’, ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘वाडा चिरेबंदी’, ‘हयवदन’, ‘सावित्री’ अशीं जायतीं नाटकां- एकांकिका तिणें केल्यो. विजयाबाईन दरेका कृतीचेर खाशेली छाप सोडून दिग्दर्शनाच्या मळार निर्विवाद वर्चस्व स्थापन केलें, हातूंत दुबाव ना. 

आयच्या जायत्या नामनेच्या कलाकारांनी त्या काळांत विजयाबाईंच्या मार्गदर्शना खाला कला वाडयली. हातूंत विक्रम गोखले, उषा नाडकर्णी, नाना पाटेकर, रीमा लागू, भक्ती बर्वे, प्रदीप वेलणकर, सुकन्या कुलकर्णी, उदय म्हैसकर, नीना कुलकर्णी हांचो आस्पाव आसा. कुशळ कलाकारांचे एके पिळगेन तिच्या कुशळ हाता खाला आकार घेतलो. नाटकाची येसाय सुरू करचे पयलीं ताचे पटकथेचो पुराय अभ्यास करपाक जाय -तिचो आशय, रचणूक, शैली, सादरीकरण, संघर्श, नाटकीय ताण, गती आनी एकंदर व्याप्ती हांचोय अभ्यास करपाक जाय, अशें ताचें खर मत आशिल्लें. कलाकारान कृत्रिम अभिनय करपा परस दरेक भूमिका स्वता तपासून भूमिके फाटली लेखक- दिग्दर्शकाली नदर -विचारां कडेन एकनिश्ठ रावन काम करपाचेर भर दिवचो, अशें तांचें मत आशिल्लें. नटान पात्रांतल्यो बळीश्ट सुवाती आनी मर्यादा दोनुय नेमक्यो वळखल्यार भुमिका समजून घेवपाचे प्रक्रियेंत मजतच जाता, असो विचार तांणी मांडलो. 

मराठी रंगमाचयेक विजयबाईन दिल्ल्या योगदानाचो अभ्यास आयज लेगीत चालू आसा. जायते नवे दिग्दर्शक आनी कलाकार तिच्या प्रायोगीक पद्दतीं पसून प्रेरणा घेतात. तिच्या विचारांचें दायज फकत कलात्मक न्हय तर बौद्धीक आनी समाजीक स्वरुपाचेंय आसा. विजयाबाईक संगीत नाटक अकादेमी, पद्मश्री, कालिदास सन्मान, गो. ब. देवल पुरस्कार, महाराष्ट्र गौरव, जीवनगौरव सारके जायते पुरस्कार मेळ्ळे. पूण तांचे खातीर सगळ्यांत व्हडलो भोवमान म्हणल्यार प्रेक्षकांचो विस्वास आनी नाट्यसंवसारांतल्या सहकारी कलाकारांचो आदर. आयज विजयाबाई आमचे मदीं नासल्यो तरी तांणी स्थापन केल्ली नाट्यशास्त्राची शिस्त, तांणी पोसवण दिली प्रयोगाची परंपरा आनी अभिनय, दिग्दर्शना विशीं तांची समजूत  दरेका कलाकाराक स्फूर्त दितली. तांच्या मरणान नाट्य परंपरेंतलें एक प्रकरण शांत जालां. तांकां काळजा थावन आर्गा.

———————

सुदिन वि. कुर्डीकार