फुडाराचो विचार करपाचो दीस

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

‘गोंय राज्य दीस’ हो फकत एक इतिहासिक उगडास न्हय, तर ती आमची वळख, संस्कृती आनी लोकशाय बळिश्ट करपाची एक नामना.

गोंयच्या इतिहासांतलो भांगरा अक्षरांनी बरोवपा सारको दीस म्हणल्यार 19 डिसेंबर 1961. ह्याच दिसा गोंय पुर्तुगेज राजवटींतल्यान मुक्त जालें. उपरांत राजकी, अर्थीक आनी समाजीक मळार खूब बदल जाले. 1962 वर्सा गोंयांत पयल्यो ग्रामपंचायत वेंचणुको जाल्यो, जाल्यार उपरांतच्या वर्सा विधानसभा वेंचणुको.

1963 वर्सा केंद्रशासित प्रदेश आशिल्ल्या गोंय, दमण आनी दीव खातीर दोन खासदारांची तजवीज केली. तांतूंत डॉ. अंतोनियो कुलासो आनी डॉ. पुंडलिक डी. गायतोंडे हांची संसदेचेर नेमणूक जाली. त्याच वर्सा डिसेंबर 1963 त गोंय, दमण आनी दीव विधानसभेच्यो पयल्यो वेंचणुको जाल्यो. हातूंत 30 मतदारसंघ आशिल्ले. महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षान 14 सुवातो जिखून पयलें जैत मेळयलें. दयानंद बांदोडकार उर्फ भाऊ गोंय, दमण आनी दीवचे पयले मुख्यमंत्री जाले. युनायटेड गोअन्स पक्षान 12 सुवातो जिखल्यो.

भाऊसायब बांदोडकार हांच्या धा वर्सांचे कारकिर्दीत गोंयांत जायत्यो सुदारणा जाल्यो. तांणी शेती, नुस्तेंमारी आनी उद्योगांक उर्बा दिली. गांवगिऱ्या शिक्षणा वांगडाच तांणी मराठी शिक्षणाक, तशेंच तांत्रिक आनी वैजकी शिक्षणाक व्हड चालना दिली. साहित्य आनी कलेक उत्तेजन दिवपाक तांणी ‘कला अकादमी’ची स्थापना केली. जायत्या शिक्षणिक आनी खेळां संस्थांक तांणी आदार केलो. 

1967 वर्सा जाल्ले दुसरे वेंचणुकेंत दयानंद बांदोडकार परत मुख्यमंत्री जाले. त्याच वर्सा 16 जानेवारी 1967 दिसा गोंयांतलो पयलो आनी एकमेव ‘जनमत कौल’ घेतलो. गोंय महाराष्ट्रांत विलीन जावचें की स्वतंत्र उरचें, हें थारावपा खातीर हो कौल आशिल्लो. गोंयच्या जनतेन स्वतंत्र अस्तित्व दवरपाच्या पक्षान आपलो कौल दिला.

तिसरी विधानसभा वेंचणूक 1980 वर्सा जाली आनी काँग्रेस पक्षाक भोवमत मेळ्ळें. उपरांत प्रतापसिंह राणे गोंयचे मुख्यमंत्री जाले. ह्या काळांत सामाजिक आनी शैक्षणिक मळार गोंयची बरीच उदरगत जाली. 30 मे 1987 हो गोंयच्या इतिहासांतलो म्हत्वाचो दीस. ह्या दिसा गोंयाक पूर्ण ‘घटकराज्य’ मेळ्ळी. राज्य सरकार आनी संसद वांगड्यांच्या सततच्या यत्नांक यश मेळ्ळें. प्रधानमंत्री राजीव गांधी हांचे घोषणेंतल्यान संसदेन ‘गोंय, दमण आनी दीव पुनर्रचना कायदो’ मंजूर केलो आनी गोंय भारतीय संघराज्याचें 25 वें राज्य जालें. घटकराज्य जाल्या उपरांत गोंयाच्या विकासाक नवो वेग आयलो. गोंयाक स्वतःची विधानसभा आनी कायदे करपाचे अधिकार मेळ्ळे.

‘गोंय राज्य दीस’ हो फकत एक इतिहासिक उगडास न्हय, तर ती आमची वळख, संस्कृती आनी लोकशाय बळिश्ट करपाची एक नामना. परकी सत्ते सावन मुक्त जाल्या उपरांत लोकांनी स्वताचें राजकी आनी संस्कृतीक अस्तित्व कसें घडयलें, हे पळोवपाचो हो एक दीस.

राज्यत्व मेळिल्ल्या सावन गोंयान पर्यटन, शिक्षण, भलायकी आनी संस्कृतीक मळार तोखणाय करपा सारकी प्रगती केल्या. पूण वाडटें शारीकरण, पर्यावरणाची हानी, कचऱ्याची समस्या, उदकाचें प्रदूशण आनी रस्ते अपघातां सारकें नवें प्रस्न आज आमच्या मुखार उबे आसात. गोंया सारक्या संवेदनशील राज्या खातीर ‘समतोल विकास’ ही काळाची गरज जाल्या. आमचे सुटके खातीर जांणी त्याग केलो, तांकां नमन करपाचो आनी भविश्याचो विचार करपाचो हो एक म्हत्वाचो दीस.

(संदर्भ: कला इतिहास पुस्तक)

– प्रा. किशोर वासुदेव वझे, नागेशी