पाट

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

घर म्हणटना कितल्योश्योच वस्तू आस्पावतात. ह्यो वस्तू मनशाच्यो सूख सुविधां सयत घरांत उपेगा येवपी वस्तू. ह्यो गरजेच्यो वस्तू घरांत आसप म्हणल्यार घराची गिरेस्तकाय आनी घराक घरपण येतालें. ह्याच वस्तुंतली एक वस्तू म्हळ्यार पाट.
हिंदुस्थानी संस्कृतींत धर्तरेक पवित्र दैवत्य मानतात. शेतकाम भारतियांचे मुखेल उपजिविकेचें साधन आसलल्यान धर्मीक, सांस्कृतीक कार्य जमनीर बसून करपाक धर्तरेचोअपमान करप जातालो. धर्तरेक आदर आनी सन्मान दिवप संस्कृतीचो एक नेम.
घराघरांत पाट आसताले. आरामशीर बसूं येता तसो एक आयत आकाराचो एक लांकडाचो कुडको. ह्या कुडक्याक पोंदल्यान दोन ते तीन इंच खूर मारून तो बसपाक वापरूं येतालो. केन्ना केन्ना हे खूर सारखे सादे आसताले आनी केन्ना तांकां एकवटेन लवचीक आकार दिवन बरी सोबाय हाडटाले. दोनूय वटेन हे खूर मारले म्हणटकच आयत आकाराचो कुडको म्हणल्यार पाट.
रांदचेकुडींत, देवाकुडींत, न्हाणयेंत, बल्कावांत पाटाची सुवात आसताली. मनशाचो जल्म ते मरणा मेरेन ह्या पाटाचो लागींचो संंबंद. घरांत कोणूय सोयरो, शेजारी पाजारी, म्हालो वा आनी कोणूय येत जाल्यार बल्कावांत आशिल्लो पाट दिवन ताका बसपाक दिवपाची आमची संस्कृती. घरच्या जांवयाक तर बसपाक दिल्ल्या पाटाक रांगोळी घालून सोबयतालीं. बरे तरेन रांगोळी घालपाची कला येवपी बरी रांगोळी घालून पाट सोबयतालीं. ना जाल्यार पाटाचे फक्त कोनशांचेर, कोनशाचे काट घालून सोबोवन मेकळो जाताले.
देव कार्याक वापरपाचे पाट घरा घरांत वेगळे आसताले. आनी आजूय आसतले हांतूंत दुबाव ना. घरांत ल्हान व्हड परबां सयत, चवथ, दसरो, दिवाळी आसतकूच पुजेची तयारी करताना पाट धुंवन पुसून दवरप हो एक म्हत्वाचो वावर आसतालो.
पुजेची तयारी जाता सर पुजारी आनी पुजा सांगपाक येवपी गुरुजीची अनुमती घेवन आसनाची मांडावळ जाताली. आसनाचे पाट मांडटना परतून तांकां रांगोळेन सोबोवप जातालें. पळाेवंक गेल्यार रांगोळी घालपाची कलेची श्रीगणेशा पाटांचे कोनशे घालुनूच जाताली. बरे तरेन घरगुती रांगोळी घालप्यांक हें सांगत वा विचारत वा सांगत जाल्यार एका खिणा खातीर भुतकाळाचेर नदर मारची पडटली. चिंतले उपरांत हांसपाक आयले बगर रावचें ना. चवथीक गणपतीची मूर्त घरांत हाडले उपरांत शेणान सारयिल्ले जमनीर धुंवून पुसून दवरिल्लो पाट, पाटाच्या चारूय वटांनी काडिल्ली धवी फुल्ल रांगोळी आनी रांगोळेर तांबसार घाल्लो पिंजर आनी कुशीक आंब्याच्या पानार पेटोवन दवरिल्ली दिवली आनी गणपतीक भितर काडटना ओंवाळिल्ल्या शेणाच्या जमनींत पुरिल्ल्यो उजवाती. गणपती हाडूंक वतना घरांतलो देवाचो पाट धुंवन घेवन वचून पाटार दवरून गणपती हाडून मागीर पाटा भोंवतणी रांगोळी काडून दिवली पेटोवन दवरतालीं. आदीं गणपतीक मखरांत बसयतना पाटारूच बसयतालीं वा मात्शी उंचाय आशिल्ल्या पाटाचो प्रकार म्हणजें चवाय. चवथीक येवपी सजावटींच्या सामानांत जावपी बदलांक लागून कांय कडेन पाटांचो वापर कमी जाला. गणपतीक आपल्याचेर बसोवन घेवन हो पाटाचो केदो व्हड भोवमान. सण भावबिजेचो आसूं वा रक्षाबंधनाचो आसूं. भाव भयणीचें नातें मनोवपाचो आनी घट करपाचो पाटाचो मोलादीक वांटो आसा. आपलो भाव पाटार बसतलो म्हूण भयण पाट धुंवून पुसून भोंवतणी आपल्याक येता तेपरीं रांगोळी घालून आपल्या भावाक उंवाळूंक आनी राखी बांदूक तयार रावताली.
आदल्या काळार बायलांचीं बाळंतपणां घरांतूच जातालीं. वैजीण घरांत येवन बाळंतपण करपाक आयिल्ल्या घरांत तिका पयलींच पाट तयार दवरचो पडटालो. ल्हन भुरग्याक तेल लायतना न्हाणयतना पाटार बसून करप बरें सोयिचें जातालें. हालिंसाराक पसून तेल लावपाक न्हाणोवपाक पाटार बसून करतात. कोणाले केंस कापपाक म्हालो घरा कणकणीं भोंवतालो. घरांत कोणाचेंय केंस कापपाचे आसत जाल्यार म्हालो घरांत भितर सरताच ताका पाट दिवन ताचो मान पयलीं दवरतालीं.
देवधर्माच्या कामांत वा सणां परबांक पाटा बगर कसलो पर्याय नासलो. देवाच्या कामाक वेगळेंच अशे पाट आसताले आनी ह्या पाटांक अनवाळे पाट म्हूण संबोदताले. हे पाट मागीर आयतार पुजपाक, नागपंचम, लक्ष्मीपुजन, गौरी पुजन, गुडी उबारपाक असल्या ल्हान व्हड सणाक वापरांत येताले. शिगमो, गांवची पालखी, दारांतल्यान देवाची कसलीय मिरवणूक वचपाची आसत जाल्यार आदीं फुडेंच पाट दवरून, भोंवतणी रांगोळी काडून पाटार दिवली पेटोवन दवरपाची प्रथा तर आजुनूय गांवांनी आसा. मडगांव सारकिल्ल्या विकसीत जाल्ल्या शारांत तर आयजूय दर सोमारा दामबाबाच्या मानान घरा भायर दिवली पेटोवन दवरतात. लग्न जावन दुसरे दिसा, तुळशी म्हऱ्यांत बसून बाशींग सोडोवपाची प्रथा पाटार बसुनूच जाताली, व्हंकलेक चुडो घालप, चुडो काडप, फुलां माळप, पासडी न्हेसोवप हळद काडप लग्न कार्याचे सगले विधी पाटारूच बसून जाताले.
रांदचेकुडींत तर पाटांची मांडावळूच आसताली. चुली कडेन पाटार बसून रांदप, सगलें खाणें पिणें पाटार बसून करतालीं. रांदताना, न्हाणयताना वापरतल्या पाटांचो आकार मात्सो ल्हान आसतालो आनी ताका चड करून म्हणी हें उतर वापरताले. सण परबांक फराळ करतना पाटांची गरज भासताली. बरे तरेन धुवन पुसून घेवन पाटांचेर नाल्ल आनी रवो घालून रव्याची कापां करप, शंकरपाळयो करप, चवथी वेळार नेवऱ्यांनी सारण भरप व्हडल्या पाटांचेर बरें सोयीचें जातालें. गांवांतले लोक तर केन्ना केन्नाय शेजाऱ्या पाजाऱ्यांगेर वचून पाट मागून हाडून आपलीं फळाराचीं कामां करतालीं.
मनशाच्या जल्म ते मरणा मेरेन पाटाचो संबंद येता. भुरगें जालें म्हणटकच केळीच्या पानांत तांदूळ घालून तें पान पाटार दवरतात आनी भुरग्याक न्हाणोवन जाले उपरांत त्या पानार दवरतात. बारशाक पाळण्या कडेन पाटार दिवली पेटोवन दवरले उपरांत बारशाच्यो रिती सुरू जाताल्यो. बाळकाक घेवन बाळंटीण आपल्या घोवागेर परतून वतना ल्हान पाट बाळशाक ल्हान पाट दिवपाची प्रथा आसली. ह्याच पाटार बसोवन पाटाक रांगोळी काडून बाळशाचें पयलें उश्टावण, पाटार बसोवन भुरग्याच्यो दातोळ्यो करपूय जातालें. कसलोच सुवाळो, सणपरब पाटा बगर जायनासलो. तो मागीर भुरग्याचो बारसो आसूं वा मेल्ल्याचो बारावो. लग्नाची पंगत जावं हळद जावं, गणपती पावोवपाक वचत जाल्यार गणपतीक घाल्लो एक हार पाटार दवरून परत हाडपाची पद्दत कांय गांवांनी आसा. घरांत नवी सारन हाडल्यार वापरचे पयलीं तिका पाटार उबी करून तिचे कुशीक एक गुळगुळीत फातर दवरून तिका तेल कुकूम करून तिची पुजा करप जातालें. घरांत नवें हाडले उपरांत तें पाटार दवरून ताची पुजा जाताली.
पाटाचो वापर जसो आसलो तितकेच तरेकवार पाट मेळटाले. भुरग्यांक पाट दिताना चड करून कीर वा मोर पिंतारिल्ले पाट दिताले. भुरग्याक पयलेच फावटी पाटी आनी काडी दितना, पाटाक रांगोळी घालून, भुरग्याक पाटार बसोवन पाटयेर श्रीगणेशा बरोवपाक दिवन भरग्याच्या शिक्षणाची सुरवात जाताली.
चडशे पाट सायल, पणस, किनळ, पणशी, शिशें रुकाच्या लांकडा पसून करताले. कांय लोक पाटाच्या चारूय कोनशांनी आनी मदींच रप्याचे कोनशे आनी मदीं रुप्याचो चवकोन लावन सोबयताले. कुंकळ्ळीचें चितारीचे पाट गोंयभर फामाद. कांय वेळाक बरे लांकडांच्या पाटार कोरीव काम केल्लें नवे व्हंकलेच्या वज्या वांगडा दिताले. वज्याचे पाट आपले आसपती प्रमाण दिताले. रीत तीच आसा लोकांची आसपत बदल्ल्या कांय लोक कोरीव काम केल्ले, रुप्याचे कोनशे मारिल्ले, आतां तर स्टिलाचे लेगीत पाट वज्याक म्हूण दितात. अश्टमी वेळार तर पाटांक लागून मुद्दम लोक अश्टमीच्या जात्रेंत हजेरी लायताले.
क्रिस्तांव समाजांत लेगीत मेल्ल्यांचे जेवण वाडटना जमनीर पानां मांडटात आनी पाट ना जाल्यार हिंदू शेजाऱ्यां कडल्यान मागून व्हरतना नदरेक पडटा. सण परबांच्या पंगती वेळार पाटांची मांडावळ पळेवन जिवाक धादोसकाय भोगताली. घरांतल्या ल्हान भुरग्यांची तर ह्या पाटार म्हाका बसपाक जाय तो पाट म्हजो अशीं किजिलांच आसतालीं. सगल्यांत व्हडलो पाट जेवणा वेळार आडावन दवरपाची मस्तेपणां लेगीत जायत्या घरांनी जातालीं. हो गोड किजिलांचो आस्वाद जोड घराब्यांनी जातालो. शाळेंत वतलीं भुरगीं तर पाटार कादेर्न दवरून बरोवप आनी वाचप करतालीं. ह्या वेळारूय व्हडल्या पाटाक लागून किजिलां जातालीं.
रांदचेकुडिंतले पाट तर आतां नाच्च जाल्यात. उरल्या ते देवाकुंडिंतल्या पाटांचो एक जोड. पाटांचे खूर केन्ना सादे वा केन्ना कलाकुसरीन केल्ले आसताले. खुराक धरून पाट हाताळपाक सोयीचें जातालें. वेळ बदल्लो तशे तशे लोकांनी पाटांचो वापर मात्सो कमी केला. सनमायक मारिल्ले पाट, स्टिलाचे पाट येवपाक लागले. मेजां, कदेलांची प्रथा सुरू जाली. पाटार बसून पुजा करपाची प्रथाच मात उरल्या. कांय गांवगिऱ्यां वठारांनी अजूनय पाटार बसून जेवपाची प्रथा उरल्या.

प्रिता परब
9921382375