जिबे विशींच्यो म्हणी, ओपारी

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आयकात रे कानांनू, पळयात रे दोळ्यांनू, जिबे पापणी मट्ट बस’ ही एक फामाद ओपार.
म्हणींचे कोशकार सर्गेस्त मनोहर पै धुंगट हांणी म्हाका सांगिल्लें, गांधीजीं कडेन जो तीन माकडांचो धाकटुलो पुतळो आसलो, तातूंतलो एक माकड कानार हात दवरून, दुसरो दोळ्यांर हात दवरून आनी तिसरो तोडांर हात दवरून आसात. ते आमकां सांगतात, वायट आयकुचें न्हय, वायट पळोवचें न्हय आनी वायट उलोवचें न्हय. पूण आमची ‘आयकात रे कानांनू, पळयात रे दोळ्यांनू, जिबे पापणी मट्ट बस’ ही नीज कोंकणी म्हण आमकां सांगता की तुमी बरें वायट सगळें पळयात, आयकयात पूण तुमचें तोंड मात बंद दवरात. तोंड उगडलें की सगळी हळशीक. हीच म्हण ‘आयकात रे कानांनू, पळयात रे दोळ्यांनू, जिबे रांडे मट्ट बस’ अशीय घोळटा.
आमचे कोंकणींत हे जिबेचेर खूब म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात.
‘जिबेक हाड ना / लगाम ना म्हण कितेंय उलोवचे न्हय’, कित्याय कितें पचकें उलोवपी वा सांगपी मनशाक ही म्हण वापरतात.
‘जिबेक हाड ना तरीय दांत उडयता’, जिबेन एक वायट उतर उलयल्यार दांत पडपाची भिरांत आसता. जाका वायट उतर उलयलां तो रागान त्या मनशाचे दांत उडोवपाक फाटीं फुडें चिंतना. ‘जिबे फुडें दांत आनी दांता फुडें जीब’, हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
‘एके जिबेन सगलो संवसार आप करूंक येता’, मनशाची ही अडेच इंचांची जीब मनशाचें नशीब बदलूंक शकता. खावप आनी उलोवप ह्यो दोनय गजाली जिबच करता. मनशान जिबेचेर ताबो दवरलो तर ताचें आरोग्य बरें उरूंक शकता. तशेंच जिबेरूय ताबो दवरून संयमान उलयलें जाल्यार लोकांचीं मनां तो जिखपाक शकता हें सांगपी ही म्हण. ‘जेणी जीभ जिकली तेणी विश्व जिकला’, ह्याच अर्थाची ही मालवणी कोंकणी
म्हण.
‘जिबेन केल्लें फाटीर आयलें’, तोंडान नाका जाल्लें उलयलो आनी फाटीर मार बसलो. होच मार तकलेर बसल्यार ‘जिबेन केल्लें ताळवेर आयलें’ अशेंय म्हणटात.
‘जीब व्हाण कर नये’, जोत्यांक चलतना कितेंय लागता तशें आपली जीब नाकाशिल्ले गजालींत घालून म्हेळी करची न्ही अशें ही म्हण आमकां सांगता.
‘जीब चोकारी, नशीब भिकारी’, जिबेक खूब कितें खायन दिसता, पूण नशिबांत नासत जाल्यार जिबेक तें मेळना.
‘उखल्ली जीब लायली ताळ्याक’, उतावीळपणांन, फाटलो फुडलो विचार करिनासतना कित्याय कितें उलयता ताका ही ओपार मारतात.
‘जीब शिंदळ खांद्यार कुदळ’, जो अभद्र नाका जाल्लें उलयता ताका सदांच त्रास सोंसचे पडटात हें सांगपी ही म्हण.
‘जिबेक जाय पूण भाणो (पोट) घेना’, जिबेक खूब कितें खायन दिसता पूण पोटांत जागो नाशिल्ल्यान पोट तें घेवंक कांचवेता, हें सांगपी ही म्हण. ‘जीब घेता पूण भाण्याक (पोटाक) नाका जालां’, वयल्या म्हणीचो दुसरो रुपकार.
‘जिबेर गोड, पोटान कडू’, जो मनीस तोंडान गोड उलयता पूण भितरल्यान कोडसाण आसता ताका लेखून ही म्हण मारतात.
‘जिबेर इंगळे पूण मनाचें बरें’ जो मनीस सभावान तापट आसता पूण मनाचो बरो आसता ताका लेखून ही ओपार मारतात. ‘जिबेर इंगळो, पोटांत घरो,’ हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
कोंकणींत हे जिबे विशीं आमकां साबार वाक्प्रचार मेळटात.
-जीब आडवी पडप: जीब जड जावप, जिबेक आर जावप, खूब सोरो पिल्ल्यान उतर आडखळप.
-जीब कुसप: फाजील आनी नाका जाल्लें उलोवप.
-जीब मोटवी करप: जिबेर ताबो दवरप, थोडें उलोवप.
-जीब लांब जावप: फाजील उलोवप.
-जीब वांकडी पडप: वायट उलोवप.
-जीब वाऱ्यार घालप: गुपीत फोडप.
-जीब शिंदळ जावप: सुवार्था खातीर फट उलोवप.
-जीब हुळहुळप: गरज नासतना चड उलोवप.
-जीब चाबप: कितेंय म्हणपा पसून आपणाकूच आडावप.
-जीब काडप, चाटप: आशेन पळोवप.
-जीब वळवळप: भलतेंच उलयत रावप.
-जीब फुटप: जिबेर फोड येवप, फाजील उलोवप.
-जीब झडप: वाचा वचप.
-जीब धरप: जीब आडवी पडप, उलोवणें फुटनासप.
-जीब मेकळी सोडप: मनांक मारता तें उलोवप.
-जिबे मड्यार घालप: इत्सा पुराय करप.
-जिब मुतप: तोंडांत लाळ येवप, रूच सुटप, लाळेवप
-जीब लवलवप/जिबेक उदक सुटप: खावपाचो पदार्थ पळोवन रुच येवप.
-जिबेर सुण्या पेटे पडप: मेळटा ताचेर आड्डप/भूक सोंसूंक ना जावप.
-जिबेर आसप/जिबेच्या तोंकार आसप: तोंडपाठ आसप.
-जिबेची फोंत चालूच दवरप: थांबनासतना उलयत रावप.
-जिबेन बाट/दाट: कित्याय कितें उलोवपी/तोंडार सदांच वायट उतरां आसपी.
-जिबेर उरप: खाल्लें ताची रूच जिबेर उरप/यादींत उरप.
-जिबेक धार काडून रावप: आपलें आवडीचें खाण खावपाक तयार रावप/ बदलो घेवपी उतरां उलोवपाची संद पळोवप.
-जिबेक तीळ आसप/जीब काळी आसप: वायट उलोवपी/ उलयता तें जाता असलो मनीस.
-जिबेक चिमटो काडप: वायट उलयली म्हण जिबेक ख्यास्त करप. खाल्लें जिरना म्हण खावपाचें बंद करप.
-जिबेक दाग दिवप: भुरग्यान कितेंय भलतेंच उलोवचें न्हय म्हण भेश्टावप.
-जिबेक विचारून: आपले रुचीचें वा आवडीचें.
-जिबेची सारण करप: उलय उलय उलोवप, उलयल्लें फुकट वचप.
-पोटजिबे सारकें: भितरल्या बुद्धीचें.
ह्यो आसल्यो कोंकणींत मेळपी ‘जिबे’चेर आदारिल्ल्यो कांय म्हणी आनी वाक्प्रचार.

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751