काळाच्या ओघांत शेणिल्ल्यो उपेगी वस्तू…

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

काळ मुखार वयता तसो मनशाचे जीण शैलींत बदल जाता. आदल्या तेंपा वयल्यो सदांच उपेगांत हाडपाच्यो वस्तू आतां सोदून मेळच्यो नात. गांवगिऱ्या वाठारांतल्या लोकांनी आजुनूय पोरण्या वस्तूंचो उपेग करपाचें सोडूंक ना.
म्हाका याद जाता ती आमगेर एक व्हडलें वायन आसलें ताची. त्या वेळार लोक नाल्लाची कातली, मिरसांग वायनांत घालून वांटताले. वायन ना जाल्यार घांटणो. वांटप खूब बारीक जातालें. चवीक एकदम फस्ट क्लास. खासा करून लाकडां चिरपी लोक फातर आनी रगड्याचो उपेग करून रोसा खातीर मिरसांग वांट्टाले. मिरसांग नाल्लाचे कातलेचो वांटून वाटकुळो ‘गुळो’ पळोवपा सारको. रांदपी बायलांक लेगीत ते जमचें ना.
आतां घरां-घरांनी बायलो रोस, भाजये खातीर मिरसांग तशेंच हेर वांटपाच्यो वस्तू (धान्यां) लायटीर चलपी मिक्सरार बारीक करून घेतात. रांदपाचें काम करपाक आतां घरांतल्या बायलांक लेगीत फुरसत मेळना, हें एक कारण जालें. दुसरें कारण म्हळ्यार आधुनीक तंत्रगिन्यानाक लागून ज्यो गरजेच्यो वस्तू मेळटा ताचो उपेग करप हे वेळाची बचत करपी. कमी वेळांत खावपाचे जिनस तयार जाता.
आतां वायनां-गरगटणे (रगडो), फातर – रगडो ह्यो उपेगी वस्तू इतिहास जमा जायत चल्ल्यात. आमच्या घरा मात वायन, फातर, रगडो आजुनूय आसात. गरज पडटा तेन्नाच तांचो उपेग करता. म्हाका याद जाता ती आमच्या इस्कोलांत वयतनाच्या तेंपाची. त्या वर्सांनी आमच्या गोठ्यांत पांच सात म्हशी आसताल्यो. तांकां सारकी पेंड, गवत, उदक दिवपाचें काम आमी भावंडां करतालीं.
घराचे पडवेर एक व्हडलें वायन आसलें. त्या वायनार कच्चे चणे वांटपाचे काम आमकां करचें पडटालें. वांटिल्ले चणे म्हशीक खावपाक दिताली. ताका लागून त्यो भरपूर दूद दिताल्यो. आजुनूय तें वायन तशें दवरलां. तशेच फातर आनी रगडोय आसा.
आनीक एक उगडास जाता तो फोव कांडपाचे लाठीचो. त्या तेंपार फोव कांडपाच्यो गिरणी आमच्या गांव लागसार दिवचले लेगीत नासल्यो. भात भाजप आनीक लाठीच्या वायनांत घालप, लाठीन फोव कांडप हें एक कसबाचें काम. आमी 15-20 वर्साचे आसले तेन्ना लाठीन फोव कांडपाचें काम करताले.
गांवांत त्या वेळार माधव काका आनी आमी अशा दोनूच घरांनी फोव कांडपाच्यो लाठी आसल्यो. दिवाळेक गांवांतले लोक आमच्या लाठीर फोव कांडटाले. चड करून दिसा फावना देखून सांजे सात ते राती अकरा-बारा वरां जायसर लाठीचो फकस्त सांगाडो तितको आसा.
शेतकामती लोक भाताचें तांदूळ करपाचें काम घराच करताले. पडवेर एक वायन जमनींत घट्ट बसोवप आनी मुसळान भात कांडून तांदूळ करप. दोन बायलो दोन मुसळां घेवन हें काम करताल्यो. दोन मुसळांनी दोगां बायलांनी वायनांत मुसळाक मुसळ आपटाक न दिता भात कांडप हें काम तशें जोखमीचें. आमच्या वाड्यार देवकेच्या घरा भाताचें तांदूळ करतना मुसळान कांडपाचें काम करतना तांकां पळोवपाक आमी भुरगे आसले तेन्ना मजा दिसताली.
आमच्या ल्हानपणांत उदकाचे नळ नाशिल्ले. लोक झरी ना जाल्यार बांयचें उदक पियोवपाक आनीक रांदपाक वापरताले. कांय बांयो बांदून लेगीत काडी नासले. राजवाक कळशी बांदून दोनूय हातांनी कळशीभर उदक काडटाले. कळशी आनी कळसो मिळून ताका ‘दोड’ म्हणटाले.
कांय जाण बांयो बांदून काडटाले. सायडीक खांबे काडून ताचेर आडे दवरप आनी गाडी बांदप. गाडयेंत राजू घालून बांयतले उदक काडप. आतां गांवगिऱ्या वाठारांतल्यो बांयो पुरून गेल्या. आमच्या घरची बांय पयल्या सारकीच उपेगांत आसा. शेजारी लोक सणा परबेर न्हावन मागीर बांयचें उदक काडून ते त्या दिसा खातीर रांदपाक वापरतात.
गांवांतल्यो व्हाळ आनीक न्हंय लागसरच्यो झरी, तळयो मातयेंत पुरून गेल्या. तांचो उपेग लोक करिनात. गांवा लागसारच्यान न्हंय व्हांवता. पूण नळाचें उदक गेलें की लोक उदकाची टंचाय जाली म्हणून बोवाळ घालतात. उदकाचे स्त्रोत तिगून दवरपाचे यत्न मात कोणूच करिनात.
गेल्या सप्तकांत हांव ‘व्हांवटी-बांदार’ ह्या गांव लागसारच्या वाड्यार पाडेल्याक पळोवपाक वतालों. तेन्ना कुडचिरे गांवा सावन एक बैलगाडी (खटारी गाडी) येतना दिसली. खूब तेंपान खटारी गाडी पळोवपाक मेळ्ळी ताका लागून म्हाका खोस भोगली.
म्हजें मन भुतकाळांत फिरपाक गेलें. आमच्या ल्हानपणांत माल व्हरपी टॅम्पो, पिकपी नासल्यो. गांवांत एक ट्रक येतालो. भिवा सावंत (सर्वण) हांचो ट्रक – ‘हिनो’ ऑफ जपान. भिवाक गांवचे लोक ‘दाय’ म्हणटाले. आमच्या वांठादेव गांवांत तो ट्रक आयलो की गांवांतलीं भुरगीं ‘दांयचो हिनो आयलो’ अशें म्हणत ट्रक पळोवपाक धांवतालीं.
गांवांत त्या तेंपार तीन खटाऱ्यो (बैल) गाडयो आसल्यो. म्हादेव शिरोडकार, मांद्रेकार आनीक दामुलो (भाऊ) मातोंडकार. बागायत म्हाल म्हळ्यार पणस, नाल्ल, केळी, सुपारी (चड आसली) की खटारे गाडयेन दिवचले बाजाराक व्हरप. त्या शिवाय खणी वयले चिरे हाडप, शिमीट हाडप हीं कामां म्हादेव, वसंत आनी दामुलो भाऊ करताले.
आमकां तेन्ना बैलाचे खटारे गाडयेंत बसून फिरपाचें व्हड अप्रूप. दामुलो भाऊ व्हडा उमेदीन आमकां ताचे गाडयेन फिरयतालो. ते खटारे गाडयेच्या चाकांचो त्या यादीं वांगडा कानार आपट्टा! अशे ते आदले दीस. केन्ना मुसळां, बांयांचें उदक काडपाचे राजू, कळशो, खटाऱ्यो गाडयो, हे सगळे इतिहास जमा जाला. उल्ल्यात फकत तांच्यो यादी, मनांत घट्ट चिकटून…!

रमेश सावयकार
9637748974