कोंकणीचो भाशीक अवकाश विस्तारत आसा….

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

एरनाकुळम – केरळांत आयज आनी फाल्यां जावपी अखील भारतीय कोंकणी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष, जेश्ठ कवी माधव बोरकार हांचें हें अध्यक्षीय भाशण.

आज ह्या वेळार साहित्याच्या ह्या सुवाळ्यांत तुमचे बाराबर वांटो घेतना म्हाका सुमारा भायर खोस जाता. हें संमेलन म्हणल्यार उतरांचो उत्सव अशें हांव मानतां.

1968 वर्सा सावन हांव म्हजे तांकी प्रमाण कोंकणी भाशेची सेवा करीत आयलां. पांच दसकां परस चड वर्सांचे सेवेंत म्हज्या हातान कोंकणी सरस्पतीची सेवा घडटा ते परस कितल्या तरी पटींनी कोंकणी मायेन म्हाका दिलां तें मोलावपा पेलें आसा. ह्या वेळार म्हाका कांय व्यक्तींचो आनी संस्थांचो कृतज्ञतायेन उल्लेख करपाक जाय. 1968 वर्सा, पिरायेच्या चवदाव्या वर्सा, हांव पयलेच फावटीं कोंकणी भाशा मंडळाच्या पणजेच्या फांट्याचीं सोंपणां चडलों. तेन्ना म्हजी अख्खी जीण बदलतली हाची म्हाका कसलीच नात नासली.

आज म्हाका याद येता आंतोन दा पिएदाद मोरायश हांची. म्हजे कवितेचो पयलो वाचक आनी म्हाका उरबा दिवपी. मोरायशबाबा भशेन ऑतावबाब रुद्रीग हांचोय उल्लेख करपाक जाय. तांच्या मनांत कोंकणी भाशेचो मोग उपाट भरिल्लो. तांकां पळोवन म्हज्या मनांतलें कोंकणीचें मुळावण घट जावंक पावलें. हांगाच म्हजी वळख एव्हाग्रियु ज्यॉर्ज, र. वि. पंडीत आनी मनोहरराय सरदेसाय हांचे लागीं जाली. कोशकार आनी व्याकरणकार सुरेशबाब बोरकार हांच्या मार्गदर्शनाचो म्हाका लाव जावंक पावलो. आनीक एके व्यक्तीचो खाशेलो उल्लेख म्हाका करपाक जाय तो म्हणल्यार म्हजो फाटल्या साठ वर्सांचो इश्ट कोशकार दामोदर घाणेकार हाचो. ताणेंच म्हजें पयलें वयलें लिखाण ‘अपुरबाय’ ह्या भुरग्यां खातीर आशिल्ल्या म्हयन्याळ्यांत उजवाडावन हाडलें. म्हज्यान ताका विसरूं नजं.

निसुवार्थी वृत्तीन सेवा

आज कोंकणी भाशेचें आनी संस्कृतायेचें जें भव्य मंदीर उबें आसा ताचें मुळावण घालपाक खूब जाणांचें हातबोट लागलां. सगल्यांचींच नांवां आमकां खबर आसात अशें ना. तांणी कोंकणी भाशेची जी सेवा केली ती आपलें नांव जावचें म्हणुनूच करूंक ना. निसुवार्थी वृत्तीन तांणी ही सेवा केली. तरी आसतना दोन नांवां गरजेचीं आसात. हीं दोन नांवां म्हणल्यार मोंसिञ्योर सेबास्त्यांव रुदोल्फ दाल्गाद आनी शणै गोंयबाब. मों. दाल्गादान कोशाचो वावर केलो ताका तुळा ना.

आज कोशवाङ्मयांत एकसारकी मोलाची भर पडत आसा. पूण मों. दाल्गादान मराठी, संस्कृत, पुर्तुगेज, लातीं ह्या सारकिल्या भाशांचो खोलायेन अभ्यास करून मुखा वयल्या कोशकारांक वाट दाखयली. आज कोशाचो वावर नेटान चल्ला ताचे फाटली प्रेरणा ही मों. दाल्गादाची अशें म्हणपाक जाय. कोश तयार करपाक व्हड चिकाटी लागता. आसन मांडून बसले बगर कोश तयार जायना. कोशकाराक आदल्या कोशांचो बारीकसाणीन अभ्यास करचो पडटा. भास ही केन्नाच स्थीर (static) नासता. ती व्हांवत आसता. काळ बदलत वता ते प्रमाणें भाशेंत नव्या उतरांची भर पडत आसता. नवी उतरावळ पारखून ती घांसून पुसून तिचो आसपाव नव्या कोशांत करचो पडटा. बऱ्याच भारतीय भाशांचे कोश मिशनरी लोकांनी रचले, कन्नड आसूं वा मराठी. कोंकणी भासूय ताका आडवाद ना. तातूंतल्यान कोश वाङ्मयाची परंपरा सुरू जाली. आजूय तातूंत खंड पडूंक ना. काळाचे व्हांवतेंत कांय उतरां गळटात ताचे फाटल्यान देश, काळ, स्थिती, बी कारण आसतात. ताकाच लागून भास वाडटा. जी उतरावळ आज घोळटुकेंत ना ती कोशान सांबाळून दवरपाक जाय. ह्या संदर्भांत Oxford चो शब्दकोश हो आमचे खातीर आदर्श जावं येता. ह्या शब्दकोशांत दर पांच वर्सांनी नव्या उतरांची भर पडत आसता. हरशीं ब्रिटीश कांय बाबतींत खूब कर्मठ. पूण भाशेचे बाबतींत उदारमतवादी. कोंकणी शब्दकोशाच्या मळार श्रीपाद रघुनाथ देसाय, फा. लाक्तांसियु आल्मैद हांचे सारकिले वावुरले. तरी आसतना दामोदरान रचिल्लो राजहंसाचो सचित्र अश्टांगी अभ्यासकोश तातूंत म्हत्वाची आनी मोलाची भर घालता.

एकल्यान एक शब्दकोश केलो म्हणून दुसऱ्यान नवो कोश करचो न्हय अशें नासता. कोश साहित्यांत वेळावेळार नवी नवी भर पडत रावपाक जाय. तातूंत ल्हान, व्हड कोश आसल्यार एकदम बरें. कोंकणी लोकां मदीं एक वृत्ती आसा; तो गूण काय दोश हें सांगप सोंपें न्हय. कोणूय व्यक्ती एक वावर घेवन बसलो जाल्यार दुसरो त्या कामांत हात घालिना.

पांडुरंग भांगी हांचो ‘कोंकणी शब्दसागर’ हो आनीक एके वेगळे तरेचो कोश. तो पुराय जाल्लो जाल्यार कोंकणी भाशेचे गिरेस्तकायेंत भर पडपाची. दुर्दैवान भांगीबाबाले भलायकेक लागून तो तडीक पावलो ना. आचार्य रामचंद्र शंकर नायक हांणी कोश रचपाची तयारी केल्ली. फक्त ‘अ’ ह्या एकाच अक्षराचेर काम जाल्लें. तो आजूय हातबरपाच्या रुपांत आसा. आनिकूय कांय कोश आयल्यात आसुये. कांय नांवां म्हजे नदरेंतल्यान सुटल्यांत हाची म्हाका जाणविकाय आसा.

व्याकरणाकूय म्हत्व आसा

कोशां भशेन भाशेच्या व्याकरणाक सुमारा भायर म्हत्व आसा. व्याकरण भाशेचे थिरायेक आकार दिता. भाशेचे बांदावळीक सुसुत्रताय हाडटा. आज मेरेन कोंकणी भाशेचीं जायतीं व्याकरणां बरोवन जाल्यांत. फा. थॉमस स्टिफन्सा सावन सुरू जाल्ली ही परंपरा सुरेश जयवंत बोरकार मुखार व्हरतना दिसतात. शणै गोंयबाबाल्या कोंकणीची व्याकरणी बांदावळ ह्या व्याकरणांत तांणी कोंकणीच्या व्याकरणाक सिद्धांतीक बसका दिल्या.

कोंकणी ही हेर भाशांचे तुळेन कशी वेगळी हें तांणी प्रमाण दिवन सिद्ध केलें. एके तरेन पळयल्यार ताका प्रबंध अशें म्हणल्यार चड बरें जातलें. कोंकणीचें व्याकरण समजून घेवपाक तांणी हेर भाशांचो खोलायेन अभ्यास केलो ताका तुळा ना. व्याकरणा सबंदांत तांणी कोंकणी परिशदेचे तिसरे बसके वेळार येवकार अध्यक्ष ह्या नात्यान केल्ल्या उलोवपांत म्हणलां ताची याद करून दितां. ते म्हणटात, कोंकणी भाशेक व्याकरण ना अशें मेळत तो म्हणटा. पूण अशें कशें जायत? व्याकरण नासतना एकूय भास संवसारांत ना. रानवट लोकांले भाशेक लेगीत व्याकरण आसा. म्हणटकूच आमगेले ऊंच संस्कारांच्या लोकांले भाशेक व्याकरण ना अशें कशें म्हणूं येता? आमगेलो साप अजाण भुरगो लेगीत आंबो खाली अशें केन्नाच म्हणिना. आंबो खालो अशेंच म्हणटा. आजूय कोंकणीक व्याकरण ना असो युक्तीवाद करपी आमचे मदीं आसात. 

ह्या संदर्भांत म्हाका म्हजो एक ल्हानसो अणभव सांगीन दिसता. हांव आकाशवाणी मुंबय केंद्राचेर आसतना आमचे कार्यावळींत वांटो घेवपाक एक उच्च शिक्षीत विदुशी येताल्यो. कोंकणीक खंय व्याकरण आसा? असो वाद त्यो म्हजे कडेन करपाक लागल्यो. हांवें तांकां विचारलें, तुमी अशें कित्याक म्हणटात? तर ताचेर तांची जाप अशी, अमको संपादक तशें सांगता. त्यो उलयताल्यो ताचे वयल्यान तांचे तकलेंतलो गोंदळ म्हज्या लक्षांत आयलो. व्याकरण म्हणल्यार व्याकरणाचें पुस्तक अशें तांकां म्हणपाचें आशिल्लें. तेन्नाच सुरेश जयंवत बोरकार हांणी रचिल्लें कोंकणीचें व्याकरण म्हज्या हातांत पडिल्लें. पुस्तकांतलें व्याकरण पळयतकच तांकां पडिल्लो प्रस्न सुटावो जालो. आनी परत तांणी म्हजे कडेन ताचेर वाद वितंडवाद केलो ना. थोडे भितर सांगपाचें म्हणल्यार भाशेच्या वेव्हारा संबंदान आजूय हें अज्ञान आशिल्लें अणभवाक येता.

भाशेच्या इतिहासाकूय म्हत्व

आज भाशाशास्त्र खूब मुखार पावलां. थंय पोरण्यो कल्पना काळाभायऱ्यो जाल्यात. नोम च्योम्स्की सारकिलो भासशास्त्री आनी समाजशास्त्री हांणी नवे सिद्धांत मांडल्यात. ताचो अभ्यास ह्या मळार वावुरतल्यांनी करपाक जाय. ताचो खूब व्हड लाव आमची समजिकाय वाडपाक जातली. च्योम्स्की सारकिले विचार आनी अभ्यास करपी आमच्याय देशांत आसात. आज ह्या मळार मुखार भर घालपी डॉ. माधवी सरदेसाय आमचे मदीं ना ताची खूब खंत भोगता.

शब्दकोशां भशेन भाशेच्या इतिहासाकूय सुमारा भायर म्हत्व आसता. कोंकणी भास आनी साहित्य हांचो इतिहास जसो बरोवंक जाय तसो तो बरोवन जाल्लो दिसना. कोंकणी सरस्पतीचो इतिहास हो डॉ. ओलिव्हिन्यु गोमीश हांणी बरयिल्लो इतिहास आसा. एके मर्यादे मरेन तांचें म्हत्व आसा. तो सगलो अशेंय म्हणूंक येना. तरी आसतना तांणी बरयिल्लो इतिहास मुखार येवपी अभ्यासकांक बुन्याद घालून दिता. डॉ. मनोहरराय सरदेसाय हांणी कोंकणी साहित्याचो इतिहास इंग्लीश भाशेंत बरयला. गोमीश आसूं वा मनोहरराय सरदेसाय आसूं, तांणी बरयिल्लें कोंकणी साहित्य आनी भाशेचो इतिहास परिपूर्ण अशें म्हणपाक येना. साहित्य अकादेमीन भारतीय भाशेंतल्या साहित्याचे इतिहास उजवाडाक हाडल्यांत. तांचो बारीकसाणीन अभ्यास करतना भारतीय साहित्य कशें आकाराक आयलें ताची थोडी भोव कल्पना येता. देखीक मराठी भास आनी साहित्य हांचो कुसुमावती देशपांडे आनी प्रो. म. वि. राजाध्यक्ष हांणी बरयिल्लो इतिहास. ह्या इतिहासाचो एक आदर्श नमुनो म्हणून अभ्यास करूं येता. असो इतिहास बरोवपाक वस्तुनिश्ठ नदर आसपाक जाय तेच भशेन वेगळ्या वेगळ्या कालखंडांचो अभ्यास आसप गरजेचें आसता. अर्थांत, अशे तरेच्या इतिहासांक काळाची शीममेर आसता. ताका लागून काळ मुखार सरता. तसो हो इतिहास परत बरोवप गरजेचें. 

इंग्लीश आनी फ्रॅंच साहित्यांचो इतिहास एका परस चड जाणांनी बरयिल्लो मेळटा. साहित्यांचो अभ्यास करता तांकां ताचो इतिहास जाणा जावन घेवपाक जाय. साहित्याच्या इतिहासाची एक देख दिवपाक हांव सोदतां, ती म्हणल्यार J. H. Whitefield ह्या अभ्यासकान बरयिल्लो “A Short History of Italian Literature” आपले प्रस्तावनेंत व्हायटफिल्ड विधान करता तें अशें,” But there are difficulties before beginning on the subject. At certain obvious points the history of Italian literature fuses with the history of Italy. Cannot read the divine comedy unless you have breathed the atmosphere of Florence and of Italy in Dante’s times; you will misread Machiavelli if you leave out the context of the early sixteenth century and who can divorce Mazzini and the rest from the political struggle of the Risorgimento the main, sometimes the only, platform for their writings.

हाचो अर्थ सोंपे भाशेंत सांगपाचो जाल्यार वेगळ्या वेगळ्या नदरांतल्यान साहित्या कडेन पळोवचें पडटा. तातूंत इतिहासा बाराबर त्या काळाची राजकी आनी समाजीक परिस्थिती तशेंच अर्थकारण ह्या गजालींचो अभ्यास करप गरजेचें आसता. मनोहरराय सरदेसाय हांणी बरयिल्लो कोंकणी भास आनी साहित्याचो इतिहास 2000 वर्सा उजवाडा आयलो. फाटल्या तीन दसकांच्या काळांत नवे प्रवाह कोंकणी साहित्यांत आयल्यात. ताचो होलम घेवन ह्या इतिहासांत भर घालपाची खूब गरज आसा. तो update करपाक जाय. 

लिपयांच्या वणटींनी केलें लुकसाण

कोंकणी साहित्याचो इतिहास बरयतना कांय अडचणी उपरासतात त्यो म्हणल्यार लिपयांच्यो. लिपयांच्या वणटींनी कोंकणी साहित्याचें खूब मोटें लुकसाण केलां. त्यो नाशिल्ल्यो जाल्यार आमचें साहित्य व्हड गतीन फुडें वतलें आशिल्लें. ही परिस्थिती आतां थोड्याभोव प्रमाणांत बदलत आसा. जेन्ना ह्यो वणटी कोसळटल्यो तेन्ना खऱ्या अर्थान कोंकणीच्या मळार भांगराचें पर्व उदेतलें. तो भाग्यवंत काळ रोखडोच येवं अशें आमी मागुया. 

लक्षांत घेवपाची गजाल म्हणल्यार कांय भारतीय भाशां मुखारूच हो प्रस्न आसा. देखीक पंजाबी आनी सिंधी ह्यो भासो ह्या लिपयांच्या प्रस्नांनी घुसपून उरल्यात. इतिहास कसो वेगळोचार करता तें पळयात. दुसऱ्या उतरांनी सांगपाचें म्हणल्यार हो एक राष्ट्रीय प्रस्न म्हणून ताचे कडेन पळोवंक जाय. गोंय आनी केरळ भूंय हांचें मदलें नातें कांय शेकड्यांचें आसा. कांय ना म्हणल्यार सुमार पांच शेंकड्याचें म्हणूं येता. सोळाव्या शेंकड्यांत पुर्तुगेज गोंयां आयले. आनी तांणी तरेकतरांनी गोंयकारांची पिडणूक केली. धर्मांतरां आनी हेर कारणांक लागून खूब गोंयकार आपली भूंय सोडून देशांतरा गेले. कांय कर्नाटकांत जाल्यार ताचे हेर परस पयस आशिल्ल्या केरळांत. जे गोंयकार स्थलांतरीत जाले तातूंत कांय वेपारीय आशिल्ले. 

ह्या सबंदान शणै गोंयबाब कांय नोंदी करतना दिसताले त्या वेपाऱ्यां मदलो एक देवराय कामती हो म्हालगडो आशिल्लो. आपल्या वेपारा वरवीं ताणें सबंद कोंकणांत नांव जोडिल्लें. पूण पुर्तुगेजांच्या आक्रमणाक लागून तो आपल्या कुटुंबा सयत मलबारा गेलो आनी आपल्या वेवसायाचें मुळावण घालें. ताका थंयच्या लोकांनी अरवंद वक्कल अशें नांव दिलें. ताचो अर्थ साश्टकार असो जाता. ताणें वेपार करून गडगंज धनदौलत जोडली. मलबारी लोक ताका आनंद पुरत्ति कामती ह्या नांवान वळखुपाक लागले. हें नांव तांच्या घराण्यांत आजूय घोळटुकेंत आसा.

समाजा वांगडा भाशेचेंय स्थलांतर

गोंय सोडून जे गोंयकार भायर गेले तांणी आपली उदरगत करून घेतलीच, परंत तेच बाराबर जंय जंय ते गेले त्या प्रदेशाकूय आपलें योगदान दिलें. समाजाचें स्थलांतरूच जाता अशें न्हय जाल्यार भास आनी संस्कृतायेचेंय पर्यायान स्थलांतर जाता. कोची आनी गोंय हांचें वेपारी नातें दाखोवपी कांय म्हणी कोंकणी भाशेंत सोदल्यार मेळटल्यो. लक्षांत घेवपा सारकी गजाल म्हणल्यार काळाचे इतले शेंकडे हुपले उपरांतूय तांणी आपली मायभास राखून आनी तिगोवन दवरल्या. 

खंयच्याय व्हड भाशीक समाजा कडेन धाकल्या भाशीक समाजांचो सबंद येता तेन्ना तो आपल्याक त्या समाजांत विरगळावन उडोवपाची शक्यताय आसता. आपली भास चारचौगांत उलोवपाक तो अनमनता आनी न्युनगंडूय ताचे भितर रिगूं येता. केरळांतल्या कोंकणी लोकांनी आपली अस्मिताय जपून दवरिल्ली ताचें आमी सगल्यांनी कौतूक करूंक जाय. ही सोंपी गजाल न्हय. केरळ आनी गोंय हांचें नातें सांगपी कांय म्हणी आनी ओपारी आजूय कोंकणींत घोळटुकेंत आसात. तेच प्रमाणें केरळांतल्या कोंकणी लोकां मदीं कांय आल्लयो वापरांत आशिल्ल्यो मेळटात. आमच्या लोककाव्यांत इतिहास दडला तो असो. 

लोकसाहित्यांतल्यान जावपी इतिहासाचें दर्शन हो एक खाशेल्या अभ्यासाचो विशय जावं येता. ताचेर कोणें तरी कश्ट घेवन अभ्यास करपाक जाय. कोणूय व्यक्ती वा समाज संवसाराचे फाटीर खंयूय पावलो तरी ताका आपले भुंये कडेन जोडपी धागो म्हणल्यार ताची भास स्थलांतरीत जाल्ल्या कोंकणी मनशाक आपल्या मुळां लागीं हाडटा ती ताची भास हें आमी विसरूंक फावोना. कांय स्थलांतरीत जाल्ल्या कोंकणी मनशांनी कांय कारणांक लागून आपली निजाची भास सोडल्या आसत. पूण आपूण कोंकणी म्हणपाचे ते विसरनात अशें सांगपी जायते जाण म्हाका म्हज्या मुंबयच्या राबित्यांत मेळ्ळ्यात. भाशेचें एक मानसशास्त्र आसता. ताचो विचार करपाक जाय. 

स्रेश्ठ साहित्य कशें थारावचें असो प्रस्न येता. ही गजाल दिसता तितली सोंपी न्हय. एका काळार लोकांचे विसरायेर पडिल्लो कसलोय लेख काळांतरान म्हत्वाचो थारता. अश्यो जायत्यो देखी संवसारीक साहित्याच्या इतिहासांत आसात. रुडयार्ड किपलींग हो नोबॅल पुरस्कार जोडपी सगल्यांत पयलो इंग्लीश कवी आनी कादंबरीकार. ताका हो पुरस्कार 1906 वर्सा मेळ्ळो. तेन्ना टॉलस्टॉय आशिल्लो हें लक्षांत घेवपाक जाय.

किपलींग आसतनाच ताका इंग्लीश साहित्याचे वाचपी आनी समिक्षक विसरिल्ले. कांय वर्सां उपरांत ताणें आपल्या कवितांचो संग्रह उजवाडा हाडलो आनी ताका प्रस्तावना बरयली. ते प्रस्तावनेचे अखेरेक तो म्हणटा, “हो संग्रह लोकांच्या हातांत पावतलो तेन्ना ते म्हणटले, आरे, किपलींग अजून जिवो आशिल्लो?” अशी तो आपल्याचेरूच टिपणी करता. 

ताचे उरफाटें, जेम्स जॉयस हाणें आपले कादंबरेंतल्यान इंग्लीश साहित्यांतूच न्हय तर संवसारीक साहित्यांत व्हड क्रांती केली आनी नवे मापदंड निर्माण केले. जॉयस आसतनाच ताका उवेखणी सोंसची पडली आनी दळडिरी जीण ताच्या वांट्याक आयली. अश्यो जायत्यो देखी संवसारीक साहित्यांत आमकां पळोवपाक मेळटात.

इश्टांनो, ह्या संदर्भांत दोन म्हान लेखकां संबंदान कांय गजाली सांगच्यो अशें दिसता. हे दोन लेखक म्हणल्यार टॉलस्टॉय आनी दोस्तोयव्हस्की. दोस्तोयव्हस्कीच्या मरणाकूच दोनशें वर्सां जावन गेलीं. तरी, आजूय हो लेखक जिवो आसा. ताचें कारण कितें? ह्या लेखकाची जीण कल्पना करूंक येना इतली खर आशिल्ली. ताणें आकांताची गरिबी पळयिल्ली आनी भलायकेच्या प्रस्नां कडेन ताका झुजचें पडलें. ताका मोडणें मारून येतालें आनी तातूंत भर म्हणून ताका खेळाचें आनी पियेवपाचें अशीं दोन वेसनां आशिल्लीं. ह्या दोन वेसनांक लागून तो मातयेभरवण जालो. पूण ह्या अणभवांक ताणें आपल्या साहित्यांत invest केलें. ताच्या ‘Idiot’ हे कादंबरेंतलीं पात्रां आनी वर्णनांतल्यान प्रत्यक्ष अणभवांतल्यान आयिल्लीं आसात. 

आनीक एका खर अणभवांतल्यान ताका वच्चें पडलें. झारशाये आड एक गुपीत चळवळ चलताली. समाजवाद मोडून काडपा खातीर तरणाट्यांचो एक गट वावुरतालो. तातूंत दोस्तोयव्हस्की भितर सरलो. ह्या सगल्या ग्रुपांक झारान अटक करून तांकां फांशीची शिक्षा फर्मायली. ताका फांशी दिवपाक व्हेलो आनी तेन्नाच तांकां सूट मेळ्ळ्या असो आदेश घेवन झाराचो दूत आयलो. आनी अशे तरेन तो मरणाच्या दारांतल्यान परतलो. पूण ह्या सगल्या कैद्यांक सायबेरियाचे प्रसिद्ध कादयेंत धाडले. हो अणभव जीवघेणो आशिल्लो. आज ताची कल्पनाय जावची ना. थंय ताणें वेगळ्या वेगळ्या वृत्तीं प्रवृत्तींचे गुन्यांवकारी पळयले. दारोडे, खून, शिंदळकी वेवसाय करपी, बापायन पुताचो खून वा पुतान बापायचो खून केल्ले अश्या गुन्यांवकारी लोकांचो आसपाव आशिल्ल्यां मदीं ताणें दीस काडले. पूण ह्या सगल्या अणभवांतल्यान ताची ‘Notes from Underground’ ही साहित्याची कृती जल्माक आयली. 

खरो प्रतिभावंत…

खरो प्रतिभावंत आपल्या वांट्याक आयिल्ल्या अणभवांक आपल्या सर्जनाचें मूळ द्रव मानता. दोस्तोयव्हस्की हो ताची बेस बरी देख. प्रत्यक्ष अणभवांतल्यान कसलीय साहित्यकृती जल्म घेता तेन्ना ती दीर्घ काळ तिगता. वा काळाच्यो शिमो हुपून वता अशें म्हणप चड बरें जातलें. ताच्यो दोन साहित्यकृती अजरंवर जाल्यात: ‘Crime and Punishment’ आनी ‘Brothers Karamazov’ ह्यो दोन कादंबऱ्यो साहित्याच्या अभ्यासकांनी वाचपाक जाय. 

इश्टांनो ‘Crime and Punishment’ ही ताची कादंबरी वाचतना म्हाका आयिल्लो म्हजो अणभव तुमकां सांगीन दिसता. पन्नास बावन वर्सां फाटीं एका सांजवेळा हांवें ती वाचपाक घेतली. पयलीं धा ते पंदरा पानां वाचतना फुडें ही कादंबरी कशी वाचून जातली अशें म्हाका दिसलें. आदल्या रशियी कादंबऱ्यांचें एक खाशेलेपण आसा. लेखक सुरवातीक पात्रांची वळख करून दिता. तांच्या एकामेका कडेन आशिल्ल्या नात्या संबंदां विशीं सांगता. हें सगलें वाचतना ना म्हणल्यार खूब गडखळ दिसता आनी वाचपी ती सकयल दवरता. पूण एके फावटीं धीर धरून नेटान वाचप फुडें व्हरतकच मात तूं एका भोंवऱ्यांत सांपडिल्ले वरी जाता.

एके फावटीं हांव हे कादंबरे भितर पावलों, आनी तातूंतल्यान म्हाका भायर सरपाक येना जालें. सुमार दोन-तीन दीस हांव ही कादंबरी वाचतालों अशें म्हणचे परस, जगतालों. काडीपैलवान रस्कीलनिकोव्ह आनी ताका व्याजान पयशे दिवपी जाणटेली बायल हिचो तो खून करता. हीं सगलीं पात्रां वाचतना दोळ्यां मुखार उबीं जातात. हाडामासाचीं आशिल्ले वरीच तीं दिसतात. खून केल्ल्या रस्कीलनिकोव्हाच्या मनांत उदेल्लीं आंदोलनां, ताका जाल्लो पश्चाताप पळोवन वाचप्याचें मन दर्वेता आनी ताका एके तरेची सहानुभुती मेळटा आनी ती कित्याक मेळटा ताचें अजाप जाता. मनशाच्या मनांत आशिल्ल्या सगल्या विकारांचो तो वेध घेता.

ब्रदर्स कारामाझोव ही ताची दुसरी master piece म्हणपा सारकी म्हान कादंबरी. क्रायम एण्ड पनिशमॅंटाचे तुळेन ती आकारान व्हडली. ती वाचतना वाटेर दोंगर येतकच तो कसो चडटलो अशें दिसता. पूण एके फावटीं तो चडून जातकच जो अणभव येता ताचें मोल करूंक येना अशें. गुन्यांवकारी वृत्ती प्रवृत्तींत विकार, दुस्वास आनी सूड आसता. दोस्तोयव्हस्कीचीं पात्रां हें अणभवाचें संचीत घेवन येतात. म्हत्वाचें म्हणल्यार हो प्रतिभावंत आपल्या पात्रांच्या मनांत खोलवेर देंवून तांचो थाव घेता. ताचें मनीससभावाचें निरिक्षण आकांताचें. सुक्षीम बारीकसाणीचें. देखून फ्रॉयड, युंग सारकिले यूगप्रवर्तक मानसशास्त्रज्ञ ताच्या पात्रांचो अभ्यास करतना दिसतात. ताका कांय समिक्षक मानसशास्त्रीय वास्तववाद अशें म्हणटात. कांय जाणकार ताची तुळा शेक्सपियरा कडेन करतात.

पुरूश पात्रांच न्हय जाल्यार बायल पात्रांय तो मोटे फिशालकायेन चितारता. तातूंत ‘धी इडियट’ हे कादंबरेंतली नास्तास्या आनी अग्लाया आसूं आनी क्रायम एण्ड पनिशमॅंटांतली सोया. ही एक आयुश्यांतले कोडू अणभव पचोवन सोंशीक जाल्ली तरणी बायल. कांय समिक्षक तिची तुळा शेक्सपियराच्या हॅम्लेट नाटकांतल्या ऑफिलया कडेन करतात. ह्या दोनूय पात्रांच्या वांट्याक आयिल्ले भोग एकसारकेच आसात. ह्या प्रतिभावंताचे कादंबरेंत दिसपी निवेदनाचें तंत्र प्रकरणाची गुंफण आनी शब्दांचो अचूक वापर हाका लागून ह्यो कादंबऱ्यो संवसाराचे फाटीर सगले कडेन पावल्यो.

म्हान लेखक

आतां थोडे भितर टॉलस्टॉय ह्या दुसऱ्या म्हान रशियी लेखकांचो विचार करुया. ताणें कितल्योश्योच कादंबऱ्यो आनी कथाय बरयल्यो. पूण अजाप म्हणल्यार आयच्या काळांत, War and Peace आनी Ana Karanina ह्या दोन कादंबऱ्यांचें म्हत्व आजूय इल्लेंय उणें जावंक ना. दोस्तोयव्हस्की आनी टॉलस्टॉय जरी एकाच काळांत आनी एकाच वाठारांत वाडले तरी तांची कालेंत एकामेका परस सामकी वेगळी. पूण इतलें आसुनूय दोगांक एकठांय हाडपी समान धागो म्हणल्यार ते दोगूय अस्वस्थ आत्मे. 

दोस्तोयव्हस्की दळडिरी जीण जियेल्लो जाल्यार टॉलस्टॉय हो एक count. गिरेस्तकाय उपाट भोगिल्लो असो. आपल्या तरणेपणांत ताणें खूब छंद केले. तो मेकळी अशी लैंगीक जीण जियेलो. घोडेस्वारी करप ताका खूब आवडटालें आनी घोड्यार स्वार जावन तो मैलांचे मैल रपेट करतालो. ताका लागून घोडो थकतालो पूण ताचो मालक न्हय. पूण ताची एक संवय आशिल्ली. आपले रंगेल अणभव तो दीसपटयेंत नोंद करून दवरतालो. ताच्या व्यक्तिमत्वाच्या तासां सबंदान स्टिफन झ्वायगान बरयलां तें वाचूंक जाय. तो सगल्या नदरांनी अचाट आशिल्लो. ताची गवाय ताची म्हाकाव्या भशेन आशिल्ली. War and Peace दिता. असंख्य पात्रां आशिल्ली ही कादंबरी बरोवपाक ताणें खोलायेन अभ्यास केलो आनी मागिरूच ती बरोवपाक ताणें हात घालो. आपूण जें कितें बरयतां ताचें ताका समाधान नासतालें. मागीर तो बरयिल्लें बाद करतालो आनी परत बरोवपाक लागतालो. ही कादंबरी बरोवपाक ताणें घेतिल्ली तकालस पळयत जाल्यार आज ताचेर विस्वास बसपाचो ना. इतलेंय आसून हे कादंबरेंत कितें तरी उणें उरलां अशें ताका दिसतालें. आज ही म्हाकादंबरी वाचपाक कोणाक वेळ नासलो तरी तिच्यो आटयिल्ल्यो आवृत्त्यो आयल्यात. ते भायर, ती सिनेमाच्या रुपान पळोवपाक मेळटा. 

म्हजो एक ल्हानसो अणभव सांगतां. War and Peace इतलीच म्हजे नदरेन ताची म्हत्वाची कादंबरी म्हणल्यार Ana Karanina ही कादंबरी सुरवात करतना तो बरयता: सुखी कुटुंबां सगलीं एके तरेचीं आसतात. पूण दुख्खी कुटुंबां वेगळ्या वेगळ्या तरांनी दुख्खी आसतात. खऱ्यांनीच, सुखाच्या अर्थाक एक मर्यादा आसता. पूण दुख्खाक वेगळीं वेगळीं परिमाणां आसतात हेंच टॉलस्टॉयाक आमकां सांगपाक जाय. लग्न जावनूय दुसऱ्या दादल्याच्या मोगांत पडिल्ले बायलेच्या मनांतलो संघर्श तो चितारता. आपूण करतां तें बरें काय वायट ह्या विचारांचे कातरींत सांपडटा आनी अखेरेक आपलें जिवीत सोंपयता. आजूय आमचे भोंवतणच्या समाजांत आना कारानिना आसात. ह्यो दिसपी अस्तुऱ्यो आपल्याक साहित्यांत घेवपा खातीर विनवण्यो करतात. 

टॉलस्टॉयाच्या उपरांतच्या बरपावळींनी तो जिणेच्या कांय नैतीक मुल्यांचो विचार करता. तो धार्मीकताये वटेन वचपाक लागलो अशें ताचे कांय समिक्षक म्हणटात. हीं नितीमुल्यां दिसूंक नाशिल्ल्यान ताका शेक्सपियर आवडनाशिल्लो. What Is Art ह्या ताच्या दीर्घ निबंदांत ताणें आपलो कले विशींचो विचार विस्तारान मांडला. कला ही निखटी कले खातीर आसची न्हय तर तिचो जिविता कडेन दाट सबंद आसपाक जाय ह्या मताचो ताणें दाटून पुरस्कारूच केलो. ताणें बरयिल्ल्या कांय कथांनी देवधर्म हे विशींचे ताचे विचार दिसतात. 

म्हजो वैयक्तीक अणभव असो. म्हजे ल्हान पिरायेचेर हांव वाचपाक लागलों तेन्ना म्हज्या हातांत टॉलस्टॉयाच्यो भुरग्यां खातीर तयार केल्ल्यो ह्यो काणयो पडल्यो. उपरांतच्या काळांत त्या काणयांचें विस्तारीत रूप हांवें वाचलें. आनी आज म्हजे सत्तरींत त्यो परत वाचतना म्हाका सुरवातीक सावन जाल्ली खोस इल्लीय उणी जावंक ना. कांय लेखक एका विशिश्ट काळांत तुका आवडटात. पूण फुडाराक ते आवडनातशे जातात. थोडे पयलीं आवडनात; मागीर आवडूंक लागतात. पूण दोस्तोयव्हस्की आनी टॉलस्टॉय तुका एके फावटीं आवडटकच सदांकाळ आवडपाक लागतात. ते तुका वेगळ्या वेगळ्या तरांनी भावपाक आनी समजूंक लागतात.

ह्या दोन म्हान लेखकांचेर इतलो भर दिवपा फाटलें कारण म्हणल्यार तांणी साहित्याक दिल्लें व्हड योगदान. मोग, भक्ती सारकीं मानवी मुल्यां, कुटुंब वेवस्था आनी सामाजीक जाणविकायेचें भान हाचेर टॉलस्टॉय आपलें लक्ष केंद्रीत करता. जाल्यार दोस्तोयव्हस्की गुन्यांवांतल्यान येवपी पातकांतल्यान भावना आनी पश्चातापांतल्यान पातकां पसून सुटका, तशेंच मनशाक बांदून दवरपी प्रारब्धांचे पास हाचेर विचार करता. अश्या लेखकाचे बरपावळीचेर विसकटावणी करपी आंद्रे जीद ह्या फ्रॅंच लेखकान ते कशे मेळटात जाल्यार आमच्या तरण्या लेखकांनी वाच्चें अशें म्हाका दिसता. 

कांय उदेत्या कोंकणी कथा कादंबरीकारांची म्हाका आस्त आसा. ही कादंबरी म्हणल्यार कितें आनी खंयच्यो कादंबऱ्यो वाचपाक जाय म्हजें तांकां इतलेंच सांगणें आसा: तुमी Crime and Punishment आनी Ana Karanina ह्यो वैश्वीक साहित्यकारांचेर प्रभाव घालपी कादंबऱ्यो वाचात. ह्या वाचनांतल्यान कादंबरी ह्या घटकाची बेस बरी वळख जावंक पावतली.

ज्या एश्येंत गोगोल, पुष्कीन, आंतोन चेखोव्ह आनी अर्थांत टॉलस्टॉय आनी दोस्तोयव्हस्की सारकिले संवसाराचेर प्रभाव घालपी लेखक कित्याक जल्माक येनात बोरीस पास्तेरनाक, सोल्झोनित्सीन आनी ब्रॉडस्की सारकिल्या प्रतिभावंतांक आपली भूंय सोडून ह्यो यात्रा कित्याक करच्यो पडटा जंय राजकी आनी संस्कृतीक चेपण आसता थंय सगलीच कला फुलूंक आनी फळूंक पावना. हें सामकें सत आमी वळखुपाक जाय. टागोरान म्हणिल्लेंच आसा: Where the mind is without fear and the head is held high.

अणकार जावप गरजेचें

एके भाशेंतलें साहित्य दुसरे भाशेंत पावतलें जाल्यार ताचो अणकार जावप गरजेचें आसता. ह्या  सबंदान थोडेंभोव सांगपाचो यत्न हांव ह्या वेळार करतां. आमचें भारतीय साहित्य आमच्या देशाची शीम हुपून संवसारभर पावलें तें अणकाराचे प्रक्रियेक लागून. ताचें स्त्रय विलियम जोन्स ह्या ब्रिटीश अनुवादकाक दिवंक जाय. कवी कुलगुरू कालिदास हो इ. स. चवथ्या-पांचव्या शेंकड्यांतलो. गुप्ताच्या काळांतलो म्हाकवी. ताका संस्कृत काव्याचो सम्राट आनी कविकुलगुरू अश्यो पदव्यो मेळ्ळ्यो. ताच्या साहित्यांत भारतीय जिणेचें दर्शन घडटा. धर्म, संस्कृताय, सैम, अध्यात्म आनी मनीसपणाचीं मुल्यां अशीं विंगड विंगड परिमाणां ताच्या साहित्यकृतींनी पळोवपाक मेळटात. ताच्या साहित्याचें व्हडपण संवसारभर पावपाक ‘अभिज्ञानशाकुंतलम’ सारकेले कृतीचो इंग्लीश अणकार कारण जालो. विलियम जोन्स हो विद्वान भारतांत येवन संस्कृत शिकलो आनी मूळ संस्कृतांतल्यान आपलो हो इंग्लीश अणकार सिद्ध केलो. हाकाच लागून गटे हया जर्मनियी म्हाकवीन तो वाचून तांणी ताची तोखणाय केली.

तेच प्रमाणें हंबोल्ट, मॅक्सम्युल्लर ह्या विचारवंत आनी तत्वगिन्यानी हांणी कालिदासाच्या साहित्याक उखलून धरलें. गटेन तर शाकुंतलाक संवसारांतलें श्रेश्ठ नाटक अशें म्हणलें. ह्या अणकारा वरवीं भारतीय संस्कृतायेची वळख संवसाराक जावंक पावली. भारतीय संस्कृतायेंत रुजिल्लीं नितीमुल्यां म्हणल्यार मोग, सैमा कडेन आशिल्ली आमची लागणूक हाचें दर्शन आमकां कालिदास आपल्या साहित्या वरवीं घडयता. ताणें रचिल्लीं कथानकां संवसारभर पावप जमलें तें फकत अणकाराच्या माध्यमाक लागून अशें म्हणप योग्य जातलें. कालिदासाच्या साहित्याच्या ह्या अणकाराक लागून संवसार भारतीय संस्कृतायेक समजून घेवपाक सागलो हे विशेश. ताका एक नवी नदर मेळळी.

दुसऱ्या अर्थान पळयल्यार अणकारा वरवीं कालिदास वैश्र्वीक जावंक ह्या अणकाराक लागून भौभाशीक आशिल्ल्या आमकां भारतियांक ताचो लाव जावंक पावलो. कांय अभ्यासकांच्या मतान शाकुंतलाचो मोटो प्रभाव गटे सारकिल्या प्रतिभावंताचेर जालो. साहित्याचो सोद घेवपाचो आसत जाल्यार भारतीय संस्कृत नाटकांचो अभ्यास करपाक जाय अशें गटे बरोवन गेला.  खासा गटेच्या शैली आनी कविते कडेन पळोवपाचे नदरेचेर शाकुंतलाचो प्रभाव आसा अशें जर्मन साहित्याच्या जाणकारांचें मत आसा.

विलियम जोन्साच्या अणकाराचो खूब मोटो परिणाम जालो. होरेस हेयमन विल्सन ह्या विद्वानान तातूंतल्यान स्फूर्त घेवन संस्कृत नाटकांचे इंग्लीश अणकार केले. ताणें केल्लो म्हत्वाचो अणकार म्हणल्यार कालिदासाचें खंडकाव्य ‘मेघदूत’. कालिदासाचे प्रतिभेचीं विंगड विंगड तासांची वळख पश्चिमी देशांतल्या साहित्याक करून दिली. आनी थिओदोर गोल्डस्टुकर या जर्मनियी पंडितान कालिदासाक भारताचो शेक्सपियर अशी पदवी दिली. जर्मनींतूच न्हय तर फ्रॅंच विद्वान मॉस्निअर शेझी हांणी 1830च्या अदमासाक शाकुंतलाचो फ्रॅंच अणकार करून कालिदास फ्रांस आनी फ्रॅंच संवसारांत पावलो. थोडे भितर सांगपाचें जाल्यार अणकाराक लागून कविकुलगुरू कालिदासाची कीर्त दिगंतांत पावली. ताचे प्रतिभेची उंचाय पळोवन शेक्सपियराक पाश्चिमी साहित्याचो कालिदास म्हणप समा जातलें अशें मत काय समिक्षक व्यक्त करतात.

कविकुलगुरू कालिदास ही एकूच देख न्हय तर ते उपरांतूय कांय संस्कृत कवी अणकारांतल्यान संवसारभर पावल्यात. अणकार हो उण्या पांवड्याचो आसना हेंच हांव हांगा सांगूंक सोदतां. साहित्य वेव्हारांत अणकार कितलो म्हत्वाचो आसता हाचें भान आमकां आसपाक जाय.

अणकार म्हणल्यार संस्कृतायांचो मिलाफ

आतां ह्या विशयाची खोलाय मापपाचो यत्न करुया. एके नदरेन पळयल्यार अणकार म्हणल्यार दोन भिन्न संस्कृतायांचो मिलाफ अशें म्हणूं येता. संस्कृत-इंग्लीश आनी संस्कृत-फ्रॅंच ह्यो भासो अणकारा वरवीं एकठांय येतात तेन्ना दोन संस्कृतायां मदीं दिवप घेवप जाताहे सबंदान आनीक थोडी फोडणिशी करून सांगपाचें म्हणल्यार टॉलस्टॉयाची कसलेय कादंबरेचो अणकार करतना रशियीन समाज आनी थंयच्यो चालीरिती आमचे कडेन स्थलांतरीत करप असो ताचो अर्थ जाता. आनी अशें धरुया, कार्मेलीन ही कादंबरी रशियीन भाशेंत अणकारीत जाता तेन्ना गोंयची जीण आनी गोंयचीं मनशां रशियी समाजाक वळखीचीं जातात. देखून अणकार म्हणल्यार एके तरेचें स्थळांतर आसता. मूळ भासो जाणा जावन घेवन त्या भाशांतलें साहित्य वाचप हें सर्वसामान्यांक जमना.

तेन्ना अणकार आधाराक येता. आदले पिळगेंतल्या गोंयकारांनी पुर्तुगेज भाशेंतल्यान संवसारांतले म्हत्वाचे लेखक वाचले. त्या काळांत पुर्तुगेज भाशेंत फ्रॅंच, जर्मनियी, रशियी आनी इंग्लीश लेखकांचें साहित्य वाचपाक मेळाटालें. ते अणकार खऱ्यांनी उत्तम आसताले अशें जाणकार सांगतात. स्टिफन झ्वायग, टॉलस्टॉय, दोस्तोयव्हस्की, सोमरसेट मॉम हे कांय लेखक आदले पिळगे मदीं खूब लोकप्रीय जाल्ले. पुर्तुगेज शिकिल्ल्या कांय गोंयकार लेखकांनी पुर्तुगेज साहित्याचो मराठी आनी कोंकणी अणकार केलो आनी तेच भशेन तांणी सुमार चवदा भाशांनी साहित्य रचलें. अशें जरी आसलें तरी ज्या भाशांनी  ताणी साहित्य बरयिल्लें त्या भाशांतल्या इतिहासांत तांकां सुवात मेळ्ळी अशें म्हणूं येना. थंय ते आथवेच उरले.

कोंकणी लोकांची स्थळांतरां महाराष्ट्र, कर्नाटक आनी केरळ ह्या वाठारांनी जाल्ल्यान भाशेचे नदरेन तांचो एक फायदो जालो. महाराष्ट्रांत गेल्ले गोंयकार मराठी आनी कर्नाटकांत गेल्ले गोंयकार कन्नड शिकले आनी अर्थांत केरळांत तांणी मळयाळम आपणायली. ताका लागून त्या भाशांतलें साहित्य मूळ भाशेंतल्यान कोंकणींत अणकारपाक सोंपें जालें.

आके राव हांणी तकळी शिवशंकर पिल्ले हांची कादंबरी मूळ मळयाळमांतल्यान कोंकणींत हाडली तर गोकुळदास प्रभू हांणी एमटी वासुदेव नायर हांचे ‘नालकट्टे’ हे कादंबरेचो कोंकणी अणकार केलो. मूळ भाशेंतल्यान हो अणकार केल्ल्यान तातूंत उणेपण उरूंक ना. ह्या अणकाराक लागून केरळा भायर आशिल्ल्या कोंकणी समाजाक केरळी जीविताचें दर्शन जावंक पावलां. हो अणकार करपाक गोकुळदासबाबान जे श्रम घेतल्यात ताची म्हाका बेस बरी कल्पना आसा. आपल्या अणकारांत भाशेची वा हेर कसलीच चूक उरची न्हय हाची तांणी जतनाय घेतल्या.

गोंयकारांची कांय येवरोपेव भाशां कडेन संवकळ आसा अशें हांवें म्हणलां तातूंतली एक भास म्हणल्यार फ्रॅंच. आमच्या गोंयकारांनी फ्रॅंच भाशेचेर प्रभुत्व मेळयलें आनी मुंबय सारकिल्या शारांतल्या कॉलेजांनीफ्रॅंच भाशेचें अध्यापन करून नांवलोकीक मेळयलो. तातूंत प्रो. निळकंठ धुमे अनी प्रो. निळकंठ साळकार हांचीं नांवां घेवपाक जाय. प्रो. साळकारान तशें बरोवप करूंक ना पूण विल्सन कॉलेजांत शिकयतना एके पिळगेक फ्रॅंच भाशेची गोडी लायली. परंत प्रो. धुमे हांणी आफोंस दोदे,  मोपासां हांच्या कथाचें कोंकणी अणकार केले, पूण तांचे अणकार पुस्तक रुपान उजावाडा येवंक नात.

प्रो. धुमे हांकां कोंकणी भाशेच्यो बारीकसाणी खबर आशिल्ल्यो आनी तांचे हे अणकार वाचतना त्यो कथा मूळ कोंकणींत बरयिल्ले भशेन दिसता. मनोहरराय सरदेसाय हांणीय फ्रांसाक वच्चे पयलीं कांय फ्रॅंच कथा कोंकणींत हाडल्यो. उपरांतच्या काळांत तांणी दोळ्यांत भरपा सारके म्हत्वाच्या फ्रॅंच साहित्याचे कोंकणींत अणकार केले. वोल्तेर ह्या नांवाजत्या फ्रॅंच विचारवंताची ‘कांदीद’ ही साहित्यकृती तांणी कोंकणींत हाडटना आमचे भाशेचे सोबीतकायेचो होलम घेतलो. अस्सल कोंकणी उतरावळ, ओपारी तांणी ह्या अणकारांत हाडल्यात. ल्हान आसतना सावयवेरें सारकिल्या वाठारांत भुरग्यां बाराबर खेळटना आयकल्ली भास आपणें वापरल्या अशें ते सांगताले.

ते भायर, रोमां रोलां हांच्या ‘विवेकानंद’ ह्या चरित्राचोय तांणी अणकार केला तोय असोच मोलाचो आसा. आनी तांणी केल्लो ‘उतरां’ हो ज्यां पॉल द सार्त्र हांच्या आत्मचरित्राचो अणकार खाशेल्या उल्लेखाक पात्र जाता. फ्रॅंच भास आनी कोंकणी ह्या दोनूय भासांचेर तांचे आशिल्ल्या प्रभुत्वाक लागून हे अणकार उत्तम जावंक पावल्यात.

अमिता अविनाश आगशीकार ह्यो फ्रॅंच भाशेच्यो विदुशी. तांणी ‘Outsider’  ह्या नोबॅल पुरस्कार जोडपी आल्बॅर काम्यु हांचे कादंबरेचो अणकार केला तो हालींच प्रसिद्ध जाला. ह्या तांगेल्या वावराचो म्हाका खाशेलो उल्लेख करपाक जाय. परत फ्रॅंच भाशेची खोल जाण आनी कोंकणी भाशेच्यो बारिकसाणी तांकां खबर आशिल्ल्यान या अणकाराक एक आगळीच ऊंचाय प्राप्त जाल्या.

इश्टांनो, हालीं अणकाराचे प्रक्रियेक मोटी गती प्राप्त जाल्याः इंग्लीश, हिंदी, मराठी, कन्नड ह्या भाशांनी अणकारा वरवीं कोंकणी साहित्य पावपाक लागलां. ही खोशेची गजाल आसा. एका काळार र. वि. पंडिताची कविता इंग्लीश आनी हिंदी ह्या भाशांनी अणकारीत जावन संवसारा मुखार आयली, ह्या अणकारांचो पांवडो मागीर कसोय आसूं. पूण साहित्याच्या संवसाराक कोंकणी कवितेची थोडीभोव  वळख जावंक पावली हें सत न्हयकारपाक जायना,  हालींच्या काळांत दामोदर मावजो हो आमचो लेखक भाग्यवंत अशें हांव म्हणटां. ताचें कारण म्हणल्यार ताका बऱ्यांतले बरे अणकारपी मेळ्ळे. जॅरी पिंटो, विद्या पै, झेविएर कोता हांणी केल्ले अणकार एका परस एक अशे जाल्यात. तशेंच डॉ. रमिता गुरव ह्यो हिंदी अनुवादक म्हणून मुखार येत आसात. तांचे कडल्यान व्हड अपेक्षा बाळगूं येता.  

ह्या संबंदान कांय नांवां म्हजे नदरेंतल्यान सुटल्यांत आसूं येता. तेन्ना म्हाका भोगसुचें. हालीं गितेश गजानन शिंदे ह्या मराठी कवी आनी संपादकान ‘यमन’ आनी ‘चित्रलिपी’ अनुक्रमान माधव बोरकार आनी परेश नरेंद्र कामत हांच्या कविता संग्रहांचो मराठी आणकार केला ताचो हांगा म्हाका मुजरत उल्लेख करपाक जाय. मूळ कोंकणी आनी मराठी अणकारांची तुळा करून पळयत जाल्यार ह्यो दोन भासो कितल्यो वेगळ्यो हाची बेस बरी कल्पना येता.

कोंकणी भारतीय नकाशाचेर

दामोदर मावजो,  महाबळेश्वर सैल,  पुंडलीक नायक हांच्या साहित्याच्या आणकारांक लागून कोंकणी साहित्य भारतीय साहित्याच्या नकाशाचेर पावलें. हालींच प्रकाश पर्येंकार हांच्या कथांचो अणकार “The Bitter fruit tree and other stories” ह्या नांवान उजवाडाक आयला. तोय नियोगी सारकिल्या देशांतल्या प्रतिष्ठीत अशे प्रकाशन संस्थे कडल्यान हाका विशेश म्हत्व आसा. विद्या पै हांचे समर्थ लिखणेंतल्यान जाल्ल्या हया अणकारा कडेन साहित्याच्या जाणकारांचें लक्ष गेलां. देशांतल्या म्हत्वाच्या नेमाळ्यांनी ताच्या ह्या बरपाची नोंद घेतल्या. कोंकणी साहित्याचो पांवडो कितलो वयर पावला ताची ही गवाय आसा. ह्या संदर्भांत म्हाका शणै गोंयबाबाची याद करीनशी दिसता. कोंकणी ही सगल्या समाजाची सगल्या जातींधर्मांची अशें तांकां दिसतालें. वंचीत समाज शिकून मुखार येतलो तेन्नाच कोंकणी वयर सरतली आनी आमी कोंकणीचें राज्य भोगूंक पावतलें हें सपन तांणी पळयिल्लें. गोंय मुक्ती उपरांतच्या स दसकां वयरच्या काळांत गोंयांत शिक्षणाचो प्रसार जालो आनी शिक्षण तळागाळा मेरेन पावलें. ताचें फळ म्हणल्यार आयचे प्रकाश पर्येंकार, गोपिनाथ गांवस सारकिले लेखक.

कोंकणीचो हो भाशीक अवकाश हो असो विस्तारत आसा. सत्तरी सारक्या एके कुशीक उरिल्ल्या वाठाराची जीण पर्येंकारान आपल्या साहित्या वरवीं ग्रंथीत करून दवरला. समाजशास्त्राचे नदरेन ताच्या साहित्याचो अभ्यास जावपाक जाय. मानववंशशास्त्राच्या अभ्यासकाकूय मोटी सामग्री मेळटली. हांगा म्हाका मनोहरराय सरदेसाय हांणी शणै गोंयबाबाचेर बरयिल्ले कवितेची याद जावन काय ओळी उदघृत करपाचो मोह जाता.

आज आमी जाले गिरेस्त

आतां कित्याक मागची भीक?

तुजे कृपेन पोरसांत आमच्या

नखेत्रांचें आयलें पीक

ह्या नखेत्रांच्या पिकाची लुवणी करून आमी कोंकणीचें भांडार गिरेस्त करुया.

गोंयकार आनी पुर्तुगेज भास हांचें एक खेरीत नातें आसा. हांगा म्हाका प्रो. ऑस्कर द नोरोन्य हांचो खाशेलो उल्लेख करपाचो आसा.  तांकां कोंकणी आनी पुर्तुगेज ह्यो दोनूय भासो उत्तम येतात. हालीं तांणी कांय कोंकणी कथांचो पुर्तुगेज अणकार करून रेव्हिश्त  ह्या डिजिटल नेमाळ्यांत उजवाडा हाडला.  अस्सल आनी निजाचें गोंयकारांचें जिवीत दाखोवपी अशोक भोंसलो,  महाबळेश्वर सैल सारकिल्या कोंकणी लेखकांच्या कथांचेर तांणी अभ्यास केला. फुडाराक ह्यो अणकारीत कथा पुस्तक रुपान उजवाडा येवपाची शक्यताय आसा.

अणकाराचें म्हत्व कितें आसता हें सांगतना हांवें विलियम जोन्सा पसून सुरवात केल्ली. इश्टांनो, आतां ह्या विशयाचे समेर येतां. फाटल्या कांय दशकांनी भारतीय साहित्याचे इंग्लीश भाशेंत आणकार करपी मुखार आयले. तातूंतलो एक अणकारपी एके रामानुजन. रामानुजनाची गजाल खूब वेगळी आसा. तो मुळांत तामीळ भाशीक, पूण ल्हानाचो व्हड जालो म्हैसूरा सारकिल्या कन्नड वाठारांत. आनी ताणें इंग्लीश साहित्याचो अभ्यास करून सुरवातीक बेळगांवां कॉलेजींत अध्यापन केलें. हाचो अर्थ तो तीन भाशीक वाठारांत वाडलो. ताणें एके कडेन बरोवन दवरलां. तामीळ ही रांदचेकुडींतली भास, कन्नड ही आपल्या इश्टां कडेन उलोवचेली जाल्यार इंग्लीश ही घराचे माळये वयली भास जाली. तामीळ ही ताची मायभास आसली तरी तें भाशेंत तो कांय बाबतींनी आडवो उरलो, पूण कन्नड आनी इंग्लीश हयो दोन ताच्यो सृजन भासो जाल्यो. कांय काळ बेळगांवां अध्यापन केले उपरांत तो अमेरिकेक गेलो आनी शिकागो विद्यापिठांत ताणें संशोधन केलें. थंय तो भाशाशास्त्र आनी ताकाच जोडून मानववंशशास्त्र ह्या विशयांचो अभ्यास करून तातूंत तो पारंगत जालो. हांगा आसतना ताका तांच्या आर्कायव्हांत आशिल्ल्या अभिजात तामीळ कवितांचा सोद लागलो आनी तातूंतल्यान ताणें त्यो कविता इंग्लीश भाशेंत अणकार करपाक सुरवात केली. आनी तातूंतल्यान “Interior Landscape”  हो अणकार आकाराक, तेच बाराबर ताणें कन्नड साहित्यांतली भक्तीसाहित्याचो अणकार केलो. तो “Speaking of Siva”  ह्या नांवान उजवाडा आयला. हया अणकाराक ताणे जी दीर्घ प्रस्तावना बरयल्या ती वाचरा सारकी आसा.

रामानुजन हो वेगळ्या कारणांक लागून अभ्यासाचो विशय आसा. ताचें कारण तो एकाच बाराबर तीन भाशां कडेन नातें जोडिल्लो कवी. हे सबंदान आपली साहित्य निर्मिती कशी जाता हें ताणें दिल्ले आपले  मुलाखतींत सांगलां. तो सांगता,  “You don’t just write with a language, you write with all you have. When I write in Kannada, I’d like all my English, Tamil etc. to be back of it and when I write in English I hope my Tamil (and my Kannada, like my linguistics and anthropology, what I know of America and India are at the back  of it.”

रामानुजान यु आर अनंतमुर्ती हांची ‘संस्कार’ ही कादंबरी इंग्लीश भाशेंत अणकारली. तेच भारतीय लोककथांचें संकलन करून तांचो इंग्लीश अणकार सिद्ध केलो. कोणाय अणकारप्याक अणकाराचे प्रक्रियेंत खंयचे अवस्थेंतल्यान वच्चें पडटा हाचो पठ्ठालो तो दिता.

कबीर, ज्ञानेश्वर आनी तुकाराम हे आमचे संत कवी आज संवसारभर पावल्यात. ते तांच्या रचनांचो इंग्लीश अणकार जालो हे खातीर रवींद्रनाथ टागोर हांणी सगल्यांत पयली कबीराच्यो शंबर कविता इंग्लीशींत हाडल्यो त्यो गद्य रुपांत केल्यो. हालींच्या काळांत अरविंद कृष्ण मल्होत्रा आनी विनय धारवाडकर हांणी नव्या रुपांत हो अणकार केला. ह्या अणकारांक लागून कबीर जर्मनियी साहित्यांत पावला आनी कांय कवींचेर ताचो प्रभाव दिसता. तर दिलीप पुरुषोत्तम चित्रे हांणी केल्ल्या तुकारामाच्या अणकाराक लागून हो कवी फ्रॅंच, जर्मनियी, स्पेनी आनी पुर्तुगेज भाशेंत आपलो शेक गाजयता. चित्रे हांणी ज्ञानेश्वराचो ‘अनुभवामृत’  इंग्लीशींत अणकारून भारतीय कविता सात संमिदरां पेल्यान व्हेल्या.

एका अर्थान पळयल्यार विलियम जोन्साचें रीण आमी कळांतरा सयत पावयलें अशें म्हणपाक जाय.

कोंकणी साहित्याची वाड

आज कोंकणी साहित्याची वेगळ्या वेगळ्या आंगांनी घसघशीत वाड जायत आसा. कथा, कादंबरी, नाटक, ललीत निबंध, विनोदी साहित्य ह्या प्रकारांक चंवर आयला अशें हांव म्हणटां. 

जेन्ना आमची पिळगी बरोवंक लागली तेन्नाचो काळ आनी आयचो काळ हांची हांव तुळा करतां तेन्ना कोंकणी साहित्यांत केदो व्हड पल्लो गांठला हें म्हज्या लक्षांत येता आनी खोस जाता. आदली एक पिळगी आतां काळा आड गेली तशी तिची सुवात उदेती पिळगी घेवपाक मुखार येवपाक लागल्या. म्हजे सारकिल्या आज पिरायेचे सत्तरींत आशिल्ल्याक ताचें मोटें अपरूप दिसता. तरी आजूय कांय साहित्यप्रकारांचेर फावो तशें काम जाल्लें दिसना. देखीक चरित्रां आनी आत्मचरित्रां. हालींच अरूण बाबा नायक हांणी आपल्यो यादी बरोवन आदल्या गोंयचें चित्र आमचें मुखार दवरलां.

‘अठरा जून’ हें स. लक्ष्मीदास बोरकार हांचें पुस्तक तितलेंच म्हत्वाचें आसा. आमचे ज्येश्ठ लेखक उदयबाब भेंब्रे हांचो ‘यादींचो कुरपणो’ आनी ‘म्हजें रायबन’ हें स्नेहलता भाटिकार हांच्या पुस्तकांचो विशेश उल्लेख करतां. ते परसूय यादींचीं ओंवळां हें बरेंच कुशीक उरिल्लें अरविंद पांडुरंग भाटिकार हांच्यो memoirs ह्या पुस्तकाक आमी विसरूंक फावो ना. उच्च पदार आशिल्ल्या अधिकाऱ्यांच्यो ह्यो यादी वट्ट कोंकणी साहित्यांत मोलाची भर घालतात. कोंकणी साहित्याच्या समिक्षकांनी ह्या पुस्तकांची नोंद घेवपाकूच जाय.

आज म्हाका अ. ना. म्हांबरो हांची याद जाता. ते सदांच म्हणटाले, आमचे आदले पिळगेन आपल्यो यादी बरोवन दवरपाक जाय आशिल्ल्यो. कथा, कादंबऱ्यो हांचे इतलेंच अश्या बरपावळींक म्हत्व आसता. येवरोप-अमेरिकेंतले लेखक, कवी आपल्यो यादी बरोवन दवरतात ते ओगीच न्हय. आज भारतीय भाशांनी अश्या साहित्याची निर्मणी व्हड प्रमाणांत जाता. ताचो आमी अभ्यास करपाक जाय.

समिक्षा जावंक जाय तशी जायना

इश्टांनो, म्हजो आनीक एके गजाली खातीर आमच्या समिक्षकांचेर शीण आसा. जशी समिक्षा आमच्या साहित्याची जावंक जाय आसली तशी ती जायना. ह्या वावरा कडेन आमच्या म्हाविद्यालयांत आनी विद्यापिठांत शिकोवपी प्राध्यापकांचें ताचे कडेन फावो तशें लक्ष गेल्लें दिसना. संवसारांतले सगले म्हत्वाचे समिक्षक हे कॉलेजांनी आनी विद्यापिठांत शिकोवपी आशिल्ले हाची आमी नोंद घेवपाक जाय. आनी ते तशी नोंद घेतले हाची म्हाका खात्री आसा.

हांव जें कितें सांगतां तो कोंकणी साहित्याचो नियाळ न्हय. तरीय आसतना फाटल्या दोन दसकांनी विनोदी साहित्यांत दोळ्यांत भरपा सारकी भर घालपी लेखक म्हणून म्हाका कृ. म. सुखठणकार हांचें नांव घेवपाक जाय. सुखठणकारान आपल्या बरपांत सातत्य राखलां ताका हांव विशेश म्हत्व दितां. कांय जाण धुमकेतू भशेन उदेतात आनी मागीर अस्तून वतात. तेच प्रमाणें कांय जाणांक जें स्रय मेळूंक जाय, जें आमी दिवंक जाय, तें तांकां मेळना. घडये ताका लागून तांची बरोवपाची उमेद विरजता आसुये. आनिकूय कांय कारणां आसुये. कोणूय लेखक बरोवपाचो कित्याक थांबता ताचो विचार आमच्या नेमाळ्यांच्या संपादकांनी करपाची गरज आसा. ताच्या संपर्कांत रावून ताच्या कांठ्यार बसून ताचे कडल्यान ताणें बरोवन घेवंक जाय. आयिल्ली बरपावळ आसा तशी छापप हाका संपादन म्हणिनात. बरपावळींत आशिल्लें उणेपण त्या लेखकाक दाखोवन आनी ताचेर फावो ती चर्चा करून तें परत बरोवन घेवप हें संपादकाचें काम अशें म्हाका दिसता. 

येवरोप आनी अमेरिका हांचे सारकिल्या देशांनी प्रत्येक प्रकाशकाचो एक reader आसता. तो आयिल्लें हातबरप वाचून ताचेर संपादकी संस्कार करता आनी मागिरूच त्या पुस्तकाक उजवाड दिसता. इंग्लीश साहित्यांत लिओनार्दो बुल्फ हो असोच एक संपादक आशिल्लो. इ एम फॉस्टरा सारकिलो लेखक ताका fertile in suggestion अश्या उतरांनी ताची तुस्त करतालो. कोंकणीक अशी नदर आशिल्ल्या संपादकाची खूब गरज आसा. पूण तेच बाराबर केल्ल्यो सुचोवण्यो मानून घेवपाची तयारी आमच्या लेखकां मदीं आसपाक जाय. तशी तयारी आसत जाल्यार तो लेखक वाडटलो आनी ताचे बरपावळीक रेखीव रूप येवंक पावतलें.

इश्टांनो, साहित्य वेव्हारांतलें आनीक एके गजाली कडेन तुमचें लक्ष वेधूंक सोदतां. कोणूय लेखक प्रत्यक्ष आपल्या काळांत काळखांत उरता. घडये तो काळाच्या मुखार आशिल्ल्या कारणाक लागून आसुये. ताचो समकालीन समाज ताका वळखूंक आनी पारखूंक पावना. ताका लागून ताची उवेखणी जाता. पूण काळ सरता तसो तसो ताची खरी वळख पटूंक लागता आनी ताचो उदेव जाता. संवसारीक साहित्यांत अश्यो जायत्यो देखी आसात. तातूंतल्यो दोन देखी तुमचे मुखार दवरतां. पयलो प्रिंस काफका हो जर्मनियी लेखक. तो पिरायेच्या चाळिसाच्या अदमासाक संवसाराक अंतरलो. ताचे हयातींत ताचो एकूच कथांसंग्रह उजवाडा आयलो. पूण ताची नोंद कोणेंच घेतली ना. ताणें कथे बाराबर कांय कादंबऱ्यो बरयिल्ल्यो. हें सगलें बरप ताणें ताचो इश्ट मॅक्स ब्रॉड हाचे कडेन दिलें आनी आपल्या मरणा उपरांत तें लासून नश्ट करपाक सांगलें. पूण ब्रॉड हाणें आपल्या इश्टाक दिल्ल्या उतराक पाळो दिलो ना आनी बरपावळीचें संपादन करून ती संवसारा मुखार हाडली. आज काफ्का हो संवसारांतलो एक म्हान लेखक म्हणून सुवात जोडून आसा. ह्या लेखकाक प्रसिद्धीचो आभोळास नाशिल्लो. अध्यात्माचे परिभाशेंत सांगपाचें जाल्यार तो निरिच्छ जीण जियेलो. आज प्रसिद्धीचो वखवख सुटिल्ल्या काळांत ताची कल्पना करपाक येना.

दुसरी देख फेर्नांद पेस्सोव्ह ह्या पुर्तुगेज कवी आनी लेखकाची. मॅसाज हो एकूच कविता संग्रह तो आसतना प्रसिद्ध जालो. पूण ताचे कडेन कोणाचेंच लक्ष गेलें ना. काफ्का भशेन ताकाय खूब बेगीन मरण आयलें. ताच्या मरणा उपरांत ताचो हातबरपांनी भरिल्लो एक ट्रंक मेळ्ळो. तातूंत कांय ना म्हणल्यार पंचवीस हजार पानां आशिल्ली बरपावळ मेळ्ळी. आज ताचें संशोधन करून ती उजवाडा हाडपाचो वावर चल्ला. आमच्या देशी भाशांनीय पेस्सोव्हाचे बरपावळीचो अणकार येवपाक लागल्यात. म्हाका दिसता सगल्यांत पयलीं पेस्सोव्ह कोंकणींत आयला तो पांडुरंग भांगी हांकां लागून. म्हजे कांय इश्ट फेर्नांद पेस्सोव्हाचो अभ्यास करतात तांकां हांव ही गजाल अभिमानान सांगतां.

म्हज्या मोगाळ तरण्या कवी इश्टांनो, तुमच्या हातांत आतां समाजमाध्यमां आयल्यांत. तांचो बरे आनी योग्य तरेन तुमी उपेग करपाक जाय. कसलीय नवी कविता बरोवन जातकच तुमी ती फेसबुकाचेर सोडून दितात आनी तिका वाचप्यां कडल्यान कितले आखाणे मेळ्ळे ताचो हिशोब करीत बसतात. कोणें तुका बरें म्हणलें ते परसूय कितल्या लोकांनी बरें म्हणलें हाका तुमी म्हत्व दितात. असले वृत्तीक लागून कवी आत्मसंतुश्ट जाता आनी तो वाडपाक पावना. असली प्रसिद्धी कवीचे वाडावळीक बादिकार जाता.

बाकिबाबांच्या काळांत हीं प्रसारमाध्यमां नाशिल्लीं. तरी ते हो काळ सिद्धी परस प्रसिद्धीचो अशें म्हणटाले. आयचो काळ पळयतना म्हाका बाकीबाबाल्या त्या उतरांची याद जाता.

मोगाळ साहित्य मोग्यांनो, हालींच, नादीन गोर्दिमर ह्या नोबॅल इनाम मेळिल्ले लेखिकेची मुलाखत वाचपाक मेळ्ळी. तातूंत तिणें एक म्हत्वाचें आनी अर्थपूर्ण अशें विधान केलां. ती म्हणटा, साहित्यिकान निखटें अंतर्मूख जावचें न्हय. नादीन दक्षीण आफ्रिकेक वाडली. आनी थंय तिचो संबंद शाळेंत शिकता आसतना काळ्या लोकां कडेन आयलो. आनी तांच्या सामाजीक आनी संस्कृतीक प्रस्नां कडेन तिचें लक्ष गेलें. आनी ताचो परिणाम तिच्या संवेदनशील मनाचेर जालो. आनी मुखार बरोवपाक सुरवात केली तेन्ना ह्या अणभवांक तिणें आपल्या साहित्याच्या माध्यमांतल्यान संवसारा मुखार हाडले. लिंगभेद, लैंगीकताय, अन्याय आनी वंशभेद ह्या विशयांचेर तिणें बरयलें. ह्या सगल्यांक लागून समाजाची जडण घडण कशी जाता हाचो तिणें वेध घेतलो. राजकी आनी सामाजीक वास्तव तिणें आपल्या कादंबऱ्यांनी हाडलें. हया संदर्भांत कोंकणी साहित्याचो विचार केल्यार कोंकणी लेखकांच्या साहित्यांत हें सामाजीक भान दिसता. एडवीन जेएफ डिसौझा हांचें काळें भांगर हे कादंबरेंत तांणी अणभविल्ली जीण तातूंत आशिल्ल्या आर्थीक आनी आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचें परिमाण हाका लागून ती वेगळी थारता.

खरें म्हणल्यार हें कादंबरेचो हिंदी आनी इंग्लीश अणकार जावपाक जाय. तशें पळोवंक गेल्यार कोंकणी लेखकांनी आपल्या साहित्यांत हो सामाजीक आशय केळयला. गोंयांत आशिल्ल्या मिनांखणींचो प्रस्न पयले फावटीं ‘अच्छेव’ ह्या पुंडलीक नायकांचे कादंबरेंत आयलो. आज ह्याच विशयाचें एक दुसरें तास दाखोवपी ‘विद्धाट’ ही वामन टाकेकार हांची कादंबरी आयल्या. गोंयच्या मराठी लेखकांनीय हो विशय आपल्या कादंबऱ्यांनी समर्थपणान हाडला. विठ्ठल गांवस आनी गजानन देसाय हांचीं नांवां म्हाका घेवचीं अशें दिसता. पुंडलीक नायकाच्या कथांनी आनी नाटकांनीय हो सामाजीक आशयाचो आविश्कार जाल्लो दिसता. ताका लागून तांचीं नाटकां भौसा मेरेन पावलीं. “शबै शबै भौजन समाज” म्हणल्यार खर राजकी जाणविकाय व्यक्त करपी नाटक. ‘ही लोकशाय’ ही मनोहरराय सरदेसाय हांची कविता जशी आजूय वाचतना ती काळाभायरी जाल्ली दिसना तशेंच पुंडलीकाचें हें नाटक आयच्या काळाक धरून आसा आनी मुखारूय आसतलें.

इश्टांनो, आज संवसार मोट्या वेगान बदलत आसा. ताचें कारण नवें तंत्रगिन्यान कांय काळा भितर आयचे भाशेंत सांगपाचें जाल्यार outdated जाता आनी ह्या काळाचे गती बाराबर वता आसतना आमकां खरस मारता. अर्थकारणाक लागून सामाजीक वास्तव बदलता आनी ताचो परिणाम नैतिकतायेचेर जाल्लो आमकां दिसता. पिळग्यां पिळग्यां मदीं अंतर पडिल्लें आमी पळयतात. हें आदीं सावन आसा. पूण आतां तांचे मदलो अवकाश उणो जायत च‌ल्ला. एका काळार पिळग्यां मदलें अंतर पंदरा ते वीस वर्सांचेर घट्टालें. तें अंतर आतां धा वर्सांचेर आयलां. ते खातीर हे बदल टिपतना अंतर्मूख जावप जमना.

खंयचीच भास व्हड वा ल्हान आसना, तिका व्हड वा ल्हान आमीच करतात. भारतांतल्यो आयच्यो फुडारिल्ल्यो भासो ल्हानूच आशिल्ल्यो पूण त्या भाशांनी जे प्रतिभावंत कवी लेखक जाले तांणी त्या भाशांक आयच्या पांवड्यार हाडल्यो. आनी हेर संत आनी पंत कवी हांच्या यत्नान मराठीक व्हड अधिश्ठान प्राप्त जालें. आनी कोंकणी भाशेंत शणै गोंयबाब जल्माक आयलो. मनोहररायाच्या उतरांनी सांगपाचें जाल्यार खोंपटांतले आवयक ताणें दोळे धांपून पारखिली आनी मोडक्या देवळांतल्या देवते मुखार रगताची जोत लायली. देखून कोंकणी साहित्यकारांक जेन्ना ज्ञानपीठ वा सरस्वती सन्माना सारकिले भौमान मेळटात तेन्ना ते लेखकां बाराबरूच ते भाशेक मेळटात अशें हांव म्हणटां. रवींद्र केळेकार आनी दामोदर मावजो हांणी हो भौमान स्विकारतना तेंच सांगलां. नगीब महफूज हो अरबी भाशेंत बरोवपी थोर लेखक. नोबॅल पुरस्कार घेतना ताणें जें उलोवप केलें तातूंत ताणें म्हणलें, “म्हजी भासूच ही खरी हो पुरस्कार जोडपी आसा.”

आमच्या दारांत आतां नवें तंत्रज्ञान आयलां. ताका लागून पुस्तकाचें प्रकाशन करपांत सुलभताय आयल्या आनी पुस्तकांचे निर्मणेक गती आयल्या.  ह्या नव्या तंत्रज्ञानाचो वायट करून कांय प्रमाणांत लिपीभेदाच्यो वणटी आनी मर्यादा आमी हुपूंक पावतले. डिजिटल तंत्र वापरून पुस्तक उजवाडावं येता हें आशावादी प्रकाशनाचे वाल्ली क्वाद्रुश हांणी दाखोवन दिलां. अश्या वावराक आमी येवकार दिवपाक जाय.

सुमार पांच दसकां आदीं कोंकणी पुस्तकां मंद गतीन प्रसिद्ध जातालीं. तांचें प्रमाण म्हयन्यांतल्यान एक बी आसतालें. पूण आयचे घटकेक संजना पब्लिकेशना सारकिली प्रकाशन संस्था पंदरा दिसांतल्यान एक पुस्तक हे गतीन पुस्तकां उजवाडा हाडटा. आदीं ‘सुनापरान्त’ आनी आतां ‘भांगरभूंय’ सारकिलें दिसाळें तशेंच ‘बिम्ब’ आनी ‘जाग’ हीं म्हयन्याळीं आमी बरयिल्लें साहित्य उजवाडा हाडटात. हीं दिसाळीं आनी म्हयन्याळीं हांचे कोंकणी साहित्याचेर मोटे उपकार आसात. हे माळेंत हांव ‘गुलाब’ ह्या फावश्त डिसौझाच्या म्हयन्याळ्याचें नांव सुचता.

डिजिटायझेशन जाय

हालींच ‘मौज’ ह्या मराठी दिवाळी अंकांत वंदना अत्रे हांचो भारतीय साहित्य संगिता संबंदान बरयिल्लो एक लेख वाचपाक मेळ्ळो. ह्या लेखांत डॅनियल ब्रॅडले आनी माट्यास वोल्टर ह्या अनुक्रमान पं. निखिल बॅनर्जी आनी उस्ताद इरफान खान ह्यांच्या शिश्यांनी केल्ल्या वावरा संबंदान वाचपाक मेळटा. ह्या शिश्यांनी आपल्या गुरू कडल्यान संगिताची विद्या घेतलीच, तेच बाराबर संगिताचें documentation य केलें. 

आज आमचे कडेन डिजिटायझेशनाचें तंत्र आयलां. ताचो फावो तो वापर करून संगीत राखून दवरूंक येता. हो लेख वाचतना साहित्याचेंय अशें डॉक्युमॅंटेशन करून दवरपाक जाय असो विचार मनांत आयलो. आजकाल जे कोंकणी नेमाळ्यांचे अंक आमकां मेळनात ताचो होलम घेवन ते डिजिटायझ करून दवरप. तेंच भशेन आदलीं हातबरपां, पत्रां हांचोय विचार आमच्यांनी करूं येता. तेच भशेन लेखक आनी कवींच्यो मुलाखती documentaryच्या रुपान करून दवरपाक जातात. हें सगलें फुडले पिळगे खातीर मोलाचें थारतलें. 

आज आमकां शणै गोंयबाब कशे दिसताले हें कळप जमना. तांचो पत्र वेव्हार चुकून माकून कोणा कडेन आसत हाचो सोद घेवप हें मोटें कश्टाचें काम. तांणी कोंकणीचे अशोक, कवी बयाभाव, हांकां बरयिल्ल्या पत्रांचो एक पेळो म्हाका पळोवपाक मेळिल्लो. आतां तीं पत्रां खंय आसात हाची कल्पना म्हाका ना. अशें कितलें तरी धन काळाचे कवी भकीक पडलां आसुये. तेच भशेन, आमच्यो लोकांकाणयो आनी लोककाव्य हांच्या अभ्यासाक खूब वाव आसा. ह्या साहित्यांतल्यान कोंकणी भाशेचे उतरावळीचें जतन जालां. आतां शारीकरणाक लागून ही उतरावळ आनी काणयो शेणत चल्ल्यात. आतांच तांची जतनाय करपाची गरज आसा. ह्या मळार डॉ. जयंती नायक हे विदुशीन मोलाचो वावर केला. ताका शास्त्रशुद्ध अशी बसका दिल्या. तेच बाराबर ह्या लोककथांनी नाटकाचीं बिजां आसात हें आपल्या नाटकांतल्यान दाखोवन दिलां.

भास ही आपले अस्मितायेची कुरू आसता. जे भुयेंत आपणें जल्म घेतला तिचे कडेन जुळोवपी ती नाळ. आपल्या गांवा भायर वा देशा भायर वतकच तिचें अस्तित्व आपल्याक जाणवूंक लागता आनी तिची ओड लागता. नामनेचे गोंयकार दामोदर धर्मानंद कोसंबी हांचे संबंदान रामदास भटकळ बरयतातः कोसंबी तांच्या Popular Book Depot येताले तें पुस्तकां विकतीं घेवपा परसूय कोंकणी उलोवंक मेळचें म्हणून. तांचे वडील आचार्य धर्मानंद कोसंबी आपल्या निमाण्या काळांत कानार कोंकणी पडची म्हणून आशेताले अशें तांचें चरित्र बरोवपी जगन्नाथ सुखठणकार सांगतात. आपली निजाची भास विसरप म्हणल्यार आपली वळख विसरप. आपलें गांवांतलें घर कोसळून मातयेभरवण जातकच तूं तुज्या गांवाक पारखो जाता तशेंच आपली भास विसरतकच जाता. भास आनी घर आसतकच मनीस आपल्या घरा परत येता हें आमी विसरूंक फावोना. साहित्या वरवीं भास जिवी उरता. ती जिती दवरपाकूच जाय. ती पिळग्या पिळग्यांचें संचीत आसता.

भास आपलीच जरी आसली तरी ती शिकची पडटा. तिका वेगळ्या वेगळ्या तरांनी कमोवची पडटा. तिचें आर्त संगीत आनी तिचो ताल आनी लय तिच्या आत्म्याक कान लावन समजून घेतल्यार तुका ती आपलीं सगलीं गुपितां उकतीं करून दितली आनी ही ताल आनी लय तुमच्या बरपांत आपसूक येतलो. दर एका उतराक सौंदर्याचीं nuances आसतात ताचें भान येवपाक पावतलें. आनी तुमची बरपावळ आगळ्या वेगळ्या तेजान लखलखतली.

हें म्हजें उलोवप बरोवन काडटना म्हजो इश्ट आनी कोंकणींतलो म्हत्वाचो लेखक, कार्यकरतो अशोक भोंसलो हाच्या मरणाची खबर आयली. अशोक भोंसल्या सारकिलो लेखक, कार्यकरतो आनीक जल्माक येत अशें दिसना. ताका म्हजीं काळजा सावन आर्गां.

अखेरेक, म्हाका मनोहररायाचे कवितेच्या एका कडव्याची याद जाता. ते म्हणटात,

खूब खूब करचें आसा

रगतान मळो शिंपचो आसा

जिणे फातरीर काळीज घांसून

वीज जगाक दिवची आसा.

सगल्यांक देव बरें करूं.