छायाचित्रणाचो जादूगार : के. वैकुंठ

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कलाकार

वैकुंठ हाचो जल्म 25 ऑगस्ट 1925 दिसा मडगांवां जालो. ताचे बाबा शिक्षक. पूण वैकुंठा करियरा खातीर वेगळो मार्ग आपणायलो.

लायट्स, कॅमेरा, ॲक्शन- फाटल्या शंबर वर्सां सावन फिल्म मळार हीं तीन उतरां प्रतिध्वनीत जायत आसात. कॅमेरो हो ह्या सगळ्यांचो मुखेल केंद्रबिंदू. कारण पुराय सिनेमाची निर्मिती प्रक्रिया ताचेर निंबून आसता. दिग्दर्शका कुशीक जेन्ना कॅमेरामन बसता तेन्ना दिग्दर्शकाल्या दोळ्यांतले दृश्य ताचे दोळे जावन कॅमेऱ्यांत कैद करता. कॅमेऱ्याचो कुशळटायेन वापर करुन फिशाल कॅमेरामॅनाची सुवात मेळवप्यां मदलो असोच एक कॅमेरामन म्हणल्यार वैकुंठ दत्ताराम कुंक्कळकार. 

वैकुंठ हाचो जल्म 25 ऑगस्ट 1925 दिसा मडगांवां जालो. ताचे बाबा शिक्षक. पूण वैकुंठा करियरा खातीर वेगळो मार्ग आपणायलो. चित्रपट उद्देगांत प्रवेश केलो. पुराय नांव उच्चारपाक सामकें कठीण, पोस्टराचेर बरोवपाक खूब अडचणीचें म्हणून तें के. वैकुंठ अशें बदल्लें. कारकिर्दीची सुरुवात सुरेंद्र पै हांचो पांचवो सहाय्यक म्हूण डी डी कश्यप हांच्या 1949 च्या ‘बारी बहेन’ ह्या सिनेमां वरवीं केली. उपरांत पांडुरंग नायक आयले. वरिश्ठ कॅमेरामन कनिष्ठ सहकाऱ्याक छायाचित्रणा विशीं तंत्रीक गिन्यान दिवपाक उत्सुक नाशिल्ल्या काळांत के. वैकुंठान समर्पण आनी जिद्दीन हें काम शिकून घेतले. तांणी ह्या विशयांत पदवी मेळयले उपरांत 7 वर्सांच्या काळा मजगतीं तांकां अमर कुमार हांच्या 1955 च्या ‘गरम कोट’ चित्रपटांत पयलो ब्रेक मेळ्ळो. हो वैकुंठ हांचो पयलो स्वतंत्र चित्रपट. उपरांत तांणी फाटीं वळून पळयलें ना. पांच दशकां परस चड काळाचे कारकिर्दींत तांणी 35 परस चड  फिल्मांनी, जायत्या जायरातींनी आनी म्हायतीपटांनी काम केलें. गुलजार, रामानंद सागर, रमेश सिप्पी ह्या मुखेल दिग्दर्शकां वांगडा तांणी कॅमेरामन म्हूण सहकार्य केलें. 

1971 वर्सा ‘मेरे अपने’ हो गुलजाराचो दिग्दर्शक म्हणून पयलो चित्रपट. मीना कुमारी, विनोद खन्ना, शत्रुघ्न सिन्हा, ए.के. हंगल आनी मेहमूद अभिनीत हो वर्साचो लोकप्रीय सिनेमा थारल. के वैकुंठ हे जी. पी. सिप्पीचे आवडीचे कॅमेरामॅन. तांच्या ऑफिसांतच लेखन विभागांत काम करपी गुलजारा कडेन भेट जाल्ली.‘मेरे अपने ’ ह्या सिनेमाच्या 

येसा उपरांत 1972 वर्सा ‘सीता और गीता’ आयलो. जाका लागून के. वैकुंठाक उत्कृश्ट छायाचित्रणाचो फिल्मफेयर पुरस्कार फावो जालो. तांचें तंत्रीक गिन्यानाक लागून चडशे दिग्दर्शक तांचे वांगडा काम करपाक पसंत करताले. माहितीपट दिग्दर्शक म्हणून केल्या अणभवाक लागून ताच्या लायटींग आनी कॅमेरा वावराक अधिक बळगें मेळ्ळें.

उजवाडा विशीं सैमीक पद्दत वापरपाची नदर आनी तांक हाचे खातीर तांची नामना आशिल्ली. सुचेत्रा सेन, जया भादुडी, हेमा मालिनी अश्या जायत्या नायिकांनी आपूण सोबीत आनी तरणाटी दिसपाचें स्रय के. वैकुंठ हांकां दिलें. चित्रपट मळार तांची शक्त आनी वजन अशें आशिल्लें की चित्रपटांच्या होर्डिंगाचेर फकत दिग्दर्शक आनी संगीत दिग्दर्शकाचीं नांवां आसतालीं. पूण, उपरांत निर्मात्यांनीय चित्रपटाचें उत्पादन मोल वाडोवपाच्या हेतान पोस्टरांचेर के. वैकुंठ हांचें नांव घालपाक सुरवात केली. 

फकत चित्रपटा पुरतें मर्यादीत काम करुंक ना, तर के. वैकुंठान म्हायतीपट आनी जायरातीं मळारूय नांव जोडलें. तांगेली पयली डॉक्युमेंटरी ‘द स्टोरी ऑफ काश्मीर’, उपरांत भारत-चीन झुजाचेर ‘द ग्रेट बिट्रयल’. ह्या दोनूय म्हायतीपटांक लागून के वैकुंठ हांकां राष्ट्रपती पदक मेळ्ळें.

1956 वर्सा के. वैकुंठ हांणी ‘अँड मायल्स टू गो’ ह्या म्हायतीपटाचेर काम केलें आनी ताका बंगाल टायगर पुरस्कार फावो जालो. ते दिग्दर्शक आनी निर्मातेय आशिल्ले. मुंबय थीर जातकूच ताचो गोंयचो मोग मात लेगित उणो जालो ना. के.वैकुंठ फिल्म्साच्या बॅनराखाला ताणें गोंयचेर ‘गोवा आफ्टर लिबरेशन’, ‘गोवा मार्चेस ऑन’ आनी चड उल्लेखनीय ‘आमचे भाऊ’, जो गोंयचें पयले मुख्यमंत्री दयानंद बांदोडकर हांचे जिविताचेर चित्रित केला. तातूंत भाऊंचो जल्मा सावन मरणा मेरेनचो पुराय प्रवास दाखयिल्लो. बांदोडकराचे भुमिकेचे कास्टिंग प्रक्रियेचे कठीण काळांत कॅमेरामॅन म्हणून निरिक्षण करपाचे कुशळटायेचो तांकां फायदो जालो. एक दीस नुस्त्याच्या बाजारांत बांदोडकारा भशेन दिसपी  मनीस मेळ्ळो तेन्ना ताका रोखडोच ‘आमचे भाऊ’ तलो बांदोडकार म्हूण वेंचून काडलो. ह्या माहितीपटाक लागून के. वैकुंठ हांचो विधानसभेंत भोवमान केल्लो. 

रामानंद सागरा कडेन आशिल्ल्या संबंदा विशीं के वैकुंठ म्हणटा, “हांवें 1949 वर्सा सागराच्या ‘मेहमान’ फिल्माच्या सेटांचेर अप्रेंटिस म्हणून प्रवेश घेतलो. कित्याक तें कळ्ळें ना, पूण ताचे वांगडा पुराय कॅमेरामन म्हणून काम करपाची इत्सा आशिल्ली. ही संद 1970 वर्सा ‘गीत’ सिनेमांत आयली, जंय सागराचो पूत प्रेम म्हजे खाला अप्रेंटिस आशिल्लो.” 1971 ते 1973  ह्या काळांत सलग पांच फावटीं रुप्या उत्सवी सिनेमा सादर करपी के. वैकुंठ हे सादें,नम्र व्यक्तीमत्व आशिल्लें. मात केल्या वावराचो  तांकां अभिमान आशिल्लो. ते निमाणे मेरेन कुर्तो लेंगो ह्या भेसांतूच वावुरले. के. वैकुंठ हो जिणेचो कठीण काळ लागींच्यान पळेल्लो मनीस. ताणें एक संघर्श करपी कलाकार म्हणून सुरवात केली आनी निमाणो तो कुशळ कॅमेरामॅन जालो. उजवाड , फ्रेमिंग, रंग, कॅमेऱ्याच्या हालचालींचो बारीकसाणेन अभ्यास करून ताणें आपली खाशेली शैली तयार केली. दिग्दर्शक मणिरत्नमा वांगडा काम करतना ताचे कारकीर्दक खऱ्यांनीच बहर आयलो. “गीता अंजली” आनी “अंजली” ह्या ताच्या चित्रपटांनी छायाचित्रणाच्या मळार नवे उंचायेक स्पर्श केलो. तांचे दरेके फ्रेमीत भावनेची खोलाय आसताली. तांकां सैमीक उजवाडाचो उपेग करपाची एक आगळीच कुशळटाय आशिल्ली. रातीचें वा मंद उजवाडाचें दृश्य घेवप तांगेलें खाशेलपण आशिल्लें. छायाचित्रण अभिव्यक्तीशील आशिल्ली. तांणी  सिनेमांत फकत दृश्य सोबीतकायेचेर भर दिलो ना, तर प्रसंगांनुरूप भावनिक अर्थाचेरय भर दिलो. 

तांगेली कॅमेऱ्यांचीं हालचाल थीर पूण प्रभावी आशिल्ली. कॅमेरो खंयच चड हालय नासतना, ते दृश्याक पूरक करताले. मणिरत्नम हाच्या ‘गीता अंजली’ चित्रपटांत के. वैकुंठ हांणी सैमीक सोबीतकाय, पाचव्यो दोंगुल्ल्यो आनी नायक आनी नायिकेची कोमल मोगाची कथा हांचे बाबतींत छायाचित्रणांतल्यान एक अद्भुत समतोल साध्य केला. 1990 वर्सा ‘जगडेका वीरुडू अथिलोक सुंदरी’ सिनेमाचो एस. एस.राजमौली सारक्या दिग्दर्शकांचेर लेगीत प्रभाव पडला. ह्या सिनेमांत वैकुंठान जादू आनी वास्तव हांचे मदीं समतोल दवरपी फ्रेम वापरून कथा चड प्रभावीत केल्या. गीता अंजली ह्या सिनेमाक वैकुंठाक राष्ट्रीय पुरस्कार फावो जालो. तशेंच फिल्मफेयर सावथ आनी नंदी पुरस्कार मेळ्ळो. वैकुंठाचें छायाचित्रण केन्नाच अति जायना. कथा आनी पात्रां फाटल्यान रावून तांकां चड उंचायेर व्हरता. ताच्या मता प्रमाण , “सगल्यांत बरो सिनेमाटोग्राफर म्हणल्यार, जाची हाजीरी प्रेक्षकांक दिसना.’ 80 च्या दशकांत आनी ताचे उपरांत भारतीय सिनेमाक चड वास्तववादी शैली कडेन व्हरपाक के. वैकुंठान तंत्रीक अतिरेक टाळून भावना आनी सोबीतकाय हांचे मदीं समतोल दवरपाचो मार्ग आपणायलो. आयज लेगीत दक्षीणेंतल्या सिनेमांतल्या फ्रेमींक दिल्ली सूक्ष्मताय, उजवाडाची सौम्य वेवस्था – हो सगळो के. वैकुंठाचे शैलीचो प्रभाव मानतात. 9 फेब्रुवारी 2003 दिसा 77 वर्साचे पिरायेचेर तांणी संवसाराचो निरोप घेतलो.

——————————-

सुदिन वि. कुर्डीकार