भांगरभूंय | प्रतिनिधी
ह्या उपक्रमान तंत्रीक इच्छुकांची पुरवण करपा वांगडाच भारताच्या बौद्धीक दायजाचो भोवमान करपाचो जाणीवपूर्वक यत्न केला.
कल्पना करात राजस्थानांतल्या एका पयसुल्ल्या वाठारांतल्या एका जिल्होधिकाऱ्याक हालींच एका महत्वाकांक्षी कल्याणकारी येवजणेची जापसालदारकी सोंपयल्या, जाचे विशीं तांकां सामकी उणी म्हायती आसा. सुमार एक दसका आदीं, तांचे कडेन आशिल्ली मर्यादीत साधनसामुग्री आशिल्ली एक सामकी पोरणी सरकारी नेमपुस्तिका, तीन वा चार बसका, आनी घडये एक वा दोन वर्सांनी एक वरिश्ठ सहकारी वा प्रशिक्षण कार्यक्रम – आनी तेंवूय जालें जाल्यार. आयज जिल्होधिकारी आपलो फोन उखलता, आय गॉटचेर लॉग इन करता आनी कांय खिणांनीच तांच्या गरजे खातीर खास तयार केल्लो एक रचणूक, पात्रता-आदारीत अभ्यासक्रम तांचे मुखार येता. सांजवेळा मेरेन पुराय म्हायती आनी अदीक आत्मविस्वास घेवन हो जिल्होधिकारी लाबार्थ्यां कडेन पयली बसका घेता. हो बदल तसो ल्हान दिसूं येता, पूण प्रत्यक्षांत तो मूलगामी आसा.
पांच वर्सां आदीं मिशन कर्मयोगी सुरू जाल्लें. व्हडा संयमान आनी एका विशिश्ट उद्देशान, नव भारत घडोवपाक. तें इतलें म्हत्वाचें कित्याक हें समजून घेवपा खातीर आमी पयलीं ताचो संदर्भ विचारांत घेवचो पडटलो. 2047 वर्साचो भारत – विकसीत भारत, आमच्या प्रधानमंत्र्यांनी कल्पना केल्लो भारत ही फकत आमी सहज पावपाची सुवात न्हय. प्रजासत्ताकाची यंत्रसामुग्री चलोवपी संस्था आनी व्यक्तीं वरवीं आमकां ही सुवात बांदची पडटा – खूब जतनायेन ती बांदपा खातीर दरेक वीट घालची पडटा. आनी ह्या समीकरणांतलो सगळ्यांत व्हडलो घटक म्हळ्यार भांडवल, तंत्रगिन्यान वा येवजण्यो न्हय, तर सुमार पस्तीस कोटी लोकसेवकांची प्रशिक्षीत, प्रेरीत, नागरिक-केंद्रीत कार्यशक्ती, जी दर दिसा एका मिशनान सुरवात करता आनी भारतीय राज्याक कार्यशील दवरता, आपली तांक सांबाळटा.
2021 वर्सा सुरू जाल्ल्या आनी त्याच वर्सा एप्रील म्हयन्यांत स्थापन जाल्ल्या क्षमता निर्माण आयोगान ह्या उपक्रमाक संस्थात्मक आदार दिलो आनी एका अत्यंत महत्वाकांक्षी उद्देशान ह्या उपक्रमाक तेंको दिलो: भारतीय नागरी सेवांतल्या अभ्यासाची संस्कृताय एका विशिश्ट कालमर्यादे भितर पुराय करपाच्या अनुपालन-संचालित प्रक्रियेंतल्यान सातत्यान, भुमिकेचेर आदारीत आनी स्व-प्रेरीत उदरगतीच्या प्रवासांत रुपांतरीत करप. आयोगाच्या म्हणण्या प्रमाण ह्या बदलाचें वर्णन ‘कर्मचारी’ नेम पाळपी कार्यकर्तो सावन ‘कर्मयोगी’ म्हणल्यार उद्देश, सेवा आनी उत्कृश्टतायेन प्रेरीत जाल्लो लोकसेवक असो केला.
पांच वर्सां उपरांत, ही आंकडेवारी प्रबोधन करपी आसा. आय-जीओटी प्लॅटफॉर्माचेर आतां 15 दशलक्षा परस चड सरकारी अधिकारी सक्रीय शिकपी म्हणून वांटेकार जाल्यात. हो आंकडो सुरवेक अकल्पनीय दिसतालो. ह्या अधिकाऱ्यांनी 4,600 परस चड कुशळटाय आदारीत कार्यावळींनी 83 लाखां वयर अभ्यासक्रम पुराय केल्यात. फकत फाटल्या ‘राष्ट्रीय शिक्षण सप्तकांत’ वांटो घेतल्यार 4.5 दशलक्ष वरां अभ्यासक्रमाची नोंदणी जाली आनी 3.8 दशलक्ष वरां प्रत्यक्ष शिक्षण मेळ्ळें. ही फकत काल्पनीक म्हायती न्हय. नोंद केल्लो दर एक वर भारतांत खंय तरी लोकसेवकाचें प्रतिनिधित्व करता – मागीर तो छत्तीसगडांतलो महसूल निरिक्षक आसूं, पुण्यांतल्या नगरपालिकेच्या थळाव्या संस्थेचो अधिकारी आसूं वा मणिपूरांतलो भलायकी कर्मचारी आसूं आपल्या वांगड्यांक बरे तरेन सेवा दिवपा खातीर स्वताच्या क्षमतांच्या विकासांत गुंतवणूक करता.
म्हाका पळोवपाक मेळ्ळें की प्लॅटफॉर्माक खऱ्या अर्थान परिवर्तनशील करपी गजाल फकत ताची व्याप्ती न्हय, तर ताची ‘एक्सेसिबिलिटी डिझायन’ तितलीच म्हत्वाची आसा. ती खंयच्याय वेळार आनी खंयच्याय सुवातेर, स्मार्टफोन वा डेस्कटॉपाचेर वेगवेगळ्या भाशांनी आनी शिकप्याच्या वैयक्तीक वेवसायीक प्रोफायला प्रमाण उपलब्ध आसा. प्रशासकी कामांत कृत्रीम बुध्दीमत्ता साधनांचो वापर करप वा नव्या अर्थीक नेमांक पाळो दिवप हाची जतनाय घेवन ताचेवयले अभ्यासक्रम दर स म्हयन्यांनी अद्ययावत जातात. दुसऱ्या उतरांनी सांगचें जाल्यार, हो प्लॅटफॉर्म धुळीन भरिल्लो पोरणो डिजिटल लायब्ररी न्हय – उरफाटें तें एक जिवीत आनी अनुकूल शिक्षण परिसंस्था आसा. आदिवासी बहुल जिल्ह्यांतल्या एका कनिश्ठ अंगणवाडी कार्यकर्त्याचो दृश्टीकोन पळयात, जाका भुरग्यांच्या पोशणाचें मुल्यांकन करपा खातीर अद्ययावत मार्गदर्शक तत्वां विशीं स्वताचे भाशेंत एक मोड्युल मेळटा. आतां तिका तिच्या ब्लॉकांत ट्रेनर येवपाची वाट पळोवची पडना. ती शिकता, आनी ती अभिनय करता. भारताच्या लोकशायेक ही ही देणगी ह्या मिशनान दिल्या.
क्षमता निर्माण आयोग हो ह्या पर्यावरणाचो रणनिती राखणदार आसा आनी त्याच वेळार वास्तुविशारद आनी संचालक अशी दोट्टी भुमिका करता. राष्ट्रीय शेतकी धोरण तयार करपी सचीव ते ही गजाल चालीक लावपी पंचायतींतल्या कर्मचाऱ्यां मेरेनच्या भौशीक भुमिकेच्या व्हड विस्तारांत खंयच्या क्षमतांची गरज आसा हें तें थारायता. एनएससीएसटीआय 2.0 म्हणल्यार राष्ट्रीय सेवा प्रशिक्षण संस्थेच्या आराखड्या वरवीं हो आयोग देशभरांतल्या प्रशिक्षण संस्थां खातीर दर्जेदार मानके थारायता. हाचे खाला देशभरांतल्या 200 परस चड प्रशिक्षण संस्थांक पयलींच प्राधान्य दिलां. आतां सगलीं 30 राज्यां आनी केंद्रशासीत प्रदेशांनी औपचारीक सामंजस्य करारा वरवीं वांटो घेतला, जाका लागून कर्मचाऱ्यांची कुशळटाय संस्थात्मक उद्दिश्टां कडेन जुळोवन दिवपी खाशेल्यो क्षमता-निर्माण कार्यावळी विकसीत करपाक मेळटल्यो. आनी राष्ट्रीय कर्मयोगी जन सेवा कार्यावळी सारक्या इतिहासीक कार्यावळी वरवीं आयोगान वागणुकीचेर आदारीत प्रशिक्षण, म्हळ्यार दरेक नागरिकाक सगळ्यांत उंचेलो भागधारक मानपाची सूक्ष्म पूण अत्यंत म्हत्वाची कला – धा लाखां वयर प्रमाणीत अधिकाऱ्यां मेरेन पावयल्या. ह्या मिशनाच्या निमाण्या आंगाचेर खासा लक्ष दिवपाची गरज आसा, कारण ती अशा गजालीकडेन संबंदीत आसा जी काम पुराय जाल्ल्याच्या प्रमाणपत्रां वरवीं वा नोंद केल्ल्या वरां वरवीं सहजासहजी मेजूंक शकना.
मिशन कर्मयोगीचो एक खूब म्हत्वाचो घटक म्हळ्यार दृश्टीकोन बदलप – राज्य संस्था आनी नागरीक हांचे मदल्या फकत वेव्हाराच्या संबंदांतल्यान ‘नागरीक देव म्हणून देव’ ह्या तत्वाचेर आदारीत संबंदांत बदलप. जंय नागरिकाक ‘देव’ मानतात – म्हळ्यार सर्वोच्च अधिकारी जाका राज्य संस्थेचो सेवक जापसालदार आसता. जेन्ना नागरिकां कडेन संवाद सादपी अधिकारी – रेल्वे आरक्षण काऊंटरांचेर आशिल्ले अधिकारी, महसूल कार्यालयांतले अधिकारी वा भलायकी केंद्रांनी काम करपी अधिकारी – हांकां ह्या तत्वगिन्यान प्रमाण प्रशिक्षण दितात. फकत कार्यक्षमतांतच न्हय तर तांणी दाखयिल्ल्या कळकळींत, तांच्या कर्तव्यभावनेंत, तशेंच तांच्या संवादांत दाखयिल्ल्या मनीसपणाच्या गुणांतूय तांणी दाखयलें. कृत्रीम बुध्दीमत्ता व्हड प्रमाणांत प्रशासकीय काम स्वयंचलीत करपाची शक्यताय निर्माण करीत आसतना थळाव्या पांवड्यार सहानुभूतीपूर्ण, संस्कृतीक जागृताय आशिल्लो आनी जोडिल्लो हो मनीसपण गरजे भायर न्हय, तर भारताच्या प्रशासकीय वेवस्थेची खरी शक्त आसा.
ह्या उपक्रमान तंत्रीक इच्छुकांची पुरवण करपा वांगडाच भारताच्या बौद्धीक दायजाचो भोवमान करपाचो जाणीवपूर्वक यत्न केला. ‘इंडियन नॉलेज सिस्टीम कोर्स’ वरवीं – कम्युनिटी अॅडमिनिस्ट्रेशन ते शेतकी, अर्थीक आनी भलायकी ह्या सारक्या वेगवेगळ्या मळां मेरेन – पारंपारीक गिन्यान प्रशिक्षणाच्या आशयांत फकत भूतकाळाच्यो याद म्हणून न्हय तर जिवीत गिन्यान म्हणून विणपाक लागल्यात. अमृत नॉलेज रिपॉझिटरी संग्रह, जातूंत सुमार 70 पुराय केल्ल्या केस स्टडीजांचो आस्पाव आसा, भारतीय संदर्भ आनी भारतीय उपेगाचेर आदारीत प्रशासना संबंदीत गिन्यानाची एक घटमूट बुन्याद तयार करीत आसा. वसाहतवादी विचारांतल्यान प्रशासकीय विचारसरणी मुक्त करून – भारतीय लोकसेवकांक आधुनीक आव्हानांक तोंड दितना भारताच्या सांस्कृतीक आनी आध्यात्मिक दायजाकडेन आधुनीक प्रशासकीय कुशळटाय आत्मविश्वासान जोडपाक प्रोत्साहन दितात – ही प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी हांची एक मुखेल महत्वाकांक्षा आसा. आनी ‘मिशन कर्मयोगी’ वरवीं हीच संकल्पना वेव्हारांत चालीक लायल्या.
साधना सप्तक – देशांत 2 ते 8 एप्रील मेरेन राष्ट्रीय अभ्यास सप्तक मनयतात आनी तो ह्या प्रवासाचो पांचवो वर्धापन दीस मनोवपाचो आनी अपूर्ण वावराची बांधिलकी दाखोवपाचें प्रतीक आसा. ‘साधना’ हें उतर सामकें योग्य आसा. हाचो अर्थ फकत चमत्कारीक कृतींतल्यान न्हय, तर आपल्या कलेचेर सातत्यान भक्ती करून प्रभुत्व मेळोवपाची इत्सा आशिल्ल्या मनशान केल्लो एक समर्पीत अभ्यास, शिस्त आनी दिसपट्टो यत्न. ह्या सप्तकाची सुरवात सरकारी सेवा प्रशिक्षण संस्थांच्या राष्ट्रीय परिशदेन जाता, जातूंत सुमार 700 वरिश्ठ अधिकारी प्रत्यक्ष वांटो घेतात जाल्यार 3,000 व्हर्च्युअली वांटो घेतात. आमी फकत वर्धापन दीस मनयतात. फुडल्या पांच वर्सां खातीर आमी आमची दिशा निश्चीत करतात. दरेक पांवड्यार दरेक नागरी सेवक सातत्यान शिकपी आसतलो, नागरिकांच्या हिताचो खंबीर समर्थक आसतलो आनी भारताच्या आकांक्षांचो आत्मविस्वास आशिल्लो राखणदार आसतलो.
विकसीत भारत 2047 चें ध्येय – सार्वत्रिक भलायकी कव्हरेज ते निव्वळ शून्य कार्बन उत्सर्जना मेरेन, डिजिटल भौशीक मुळाव्या साधनसुविधां पसून ते उत्पादकतेंत जागतीक फुडारपण मेरेन – फकत धोरणां वरवीं साध्य जावंक शकना. लोकांचो सहभाग, उच्च अचूकतायेन येवजण्यो चालीक लावपाची कुशळटाय आशिल्ल्या जिल्हो जिल्होधिकार् यांचो सक्रीय सहभाग, ‘थळाव्या म्हायती साधनां’चो प्रभावीपणान वापर करपाक शकपी अशा शारी नियोजकांचो सक्रीय सहभाग. आनी फ्रंटलायन भलायकी कर्मचारी जे भौशीक भलायकेच्यो सुचोवण्यो आपल्या समाजाक अशे तरेन सांगतात की त्या समुदायांचो पुराय विस्वास मेळटलो. ‘मिशन कर्मयोगी’ फकत फाल्यां खातीर न्हय, तर फुडल्या कितल्याशाच दशकां खातीर असो सक्षम गट उबारता.
भारताच्या प्रशासकीय इतिहासाच्या दीर्घ आनी तेजस्वी प्रवाहांत, घडये ह्याच अध्यायांत राज्यान निमाणें शिकपाची कला आत्मसात केली.
(लेखक विज्ञान आनी तंत्रगिन्यान तशेंच भू विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) आसात.)
– डॉ जितेंद्र सिंह
011-2331676
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
