देशभक्त संन्यासी – स्वामी विवेकानंद

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

जशें सोद लागचे आदीं गुरूत्वाकर्शण आशिल्लें आनी आमी जरी विसरले तरी तें फुडारांत आसतलें, तशेंच आत्म्या-आत्म्यां मदले आनी आत्मे आनी परमात्म्या मदले आध्यात्मिक संबंद आदीं सावन आशिल्ले आनी आमकां तांचो विसर पडलो जाल्यारूय ते भविश्यांत आसतले.

आयज स्वामी विवेकानंदांची जयंती. 12 जानेर 1863 दिसा जल्मल्ल्या ह्या देशभक्त संत-संन्याश्यान आपले 39 वर्सांचे अल्पशे जिणेंत योग जाणकार, वेदांती, तत्वज्ञ, लेखक, प्रभावशाली वक्तो अशी नामना मेळयली. 1893 वर्सा तीस वर्स पिरायेच्या ह्या तरूण संन्याश्यान संवसारीक धर्म परिशदे मुखार हिंदू धर्म, भारतीय तत्वज्ञान, संस्कृती, परंपरा हांची जगाक वळख करून दिली आनी जगभरचे तत्वज्ञानी, पंडित, विद्वान, प्राध्यापक, लेखक, बुदवंत नकाशाचेर भारत देश सोदपाक लागले.  नेहरू, गांधी, मोदी हे उपरांतचे.  

विवेकानंदांच्या व्यक्तिमत्वांतली खोलमेरेन रूजिल्ली शांतताय तांच्या दोळ्यांत प्रतिबिंबीत जाल्ली दिसताली. “बाबारे तुजे दोळे योग्या भशेन आसात तेन्ना देव सोदत हांगा थंय भोवनाका, ध्यान करपाक लाग, देव आपशीच मेळटलो” अशे तांचे दोळे पळोवन ब्राह्मो समाज फुडारी महर्शी देवेंद्रनाथ ठाकूर हांणी तांकां सांगिल्लें. 

जगभर नामना जोडली तरी आयज बाबा, योगी अशी लेबलां दसोवन वावुरप्यांत दिसपी गर्व, अभिमान, घमंड, अहंमन्यतेचो बाधिकार स्वामींक जालो ना.  आयचे धर्मगुरू, पंथगुरूंचे शिश्यसमुदाय, अनुयायी आसतात, पूण  ते स्वता कोणाचेय इश्ट आसनात वा इतर कोणाचेय श्रेष्ठत्व स्विकारनात. रामकृष्ण परमहंसांचे पट्टशिश्य विवेकानंद मात वाराणशींतले वेदांत विद्वान प्रमदा दासाक आपलो मित्र मानताले तर गाझियाबादेंत संन्याश्याचे जीवन जगपी पावाहारी बाबाक संत मानताले. दोगांयच्या भेटी खातीर स्वता आतुर आसताले.     

आपल्या संपर्कात आयिल्ल्यांक तांणी समान नजरेन पळयल्यात, मागीर तो अमेरिकेंत तांचे भेटीक आयिल्लो गिरेस्त रॉकफेलर जांव अथवा आमच्या देशांत आपणे  भेट दिल्लो रस्त्याबाजूचो सफाई कामगार.  दादले, महिला, भुरगीं असो पक्षपात स्वामीन केलो ना. वेदांत, तत्वज्ञानाचेर भाश्य, भासाभास करतना स्वामींचे धगधगपी पौरूशत्व दिसतालें तर महिलांच्या सहवासांत नारिसहज सौम्य, शितलता, सहनशीलताय झळकताली. रांदप हो स्वामींचो एक छंद. ते रांदचे कुडींत मन लावन रांदताले. भुरग्यांच्या सहवासांत स्वामीतली निरागस मस्ती, मस्करीपणा, आडांगीपणा दिसतालो. तांका आयसक्रीम खावपाक आवडटालें. 

अमेरिकेंत जागतिक परिशदेंत भाग घेवपाक गेल्ले स्वामी थंय 6 सप्ताह आदीं पाविल्ले. तांचे विवेकानंद अशें नामकरण करपी खेत्रीच्या अजितसिंह राजान दिल्ली दुडवांची मजत 6 सप्तकां हॉटेलाचे भाडे दिवपा इतली नाशिल्ली तेन्ना शिकागोंत तांकां लेखिका मारी लुइस बुर्के, उपरांत प्राध्यापक कॅथरीन सॅनबोर्न हांचे कडेन आलाशिरो घेवचो पडलो. विवेकानंदाच्या सहवासांत वेदांत, तत्वज्ञानाचेर जाल्ल्या चर्चेचो मसुदो बुर्के लिखित पुस्तकांच्या 6 खंडांनी सांपडटा.     

त्या दोगांनीय स्वामींची विद्वत्ता वळखून तांची भौशीक व्याख्यानां घडोवन हाडिल्ले कारणान भारतीय तत्वज्ञानी संन्याशी अशी तांची वळख जागतिक परिशदे आदींच त्या भागांत जाल्ली. औपचारिक दस्तावेज नाशिल्ले कारणान जागतिक धर्म परिशदेच्या आयोजकांनी स्वामींचो प्रतिनिधी म्हूण आस्पाव करपाक न्हयकार दिल्लो. उपरांत वांटेकार जावपाची संद  कॅथरीन सॅनबर्नानाच्या यत्नांतल्यान मेळ्ळी हें खूबशा जाणांक खबर नासतलें. सॅनबर्नान स्वामींची वळख हारवर्ड विश्वविद्यालयाचे ग्रीक अध्ययन विभागाचे प्राध्यापक जॉन हॅनरी हांचे वांगडा करून दिल्ली. स्वामींचें व्यक्तिमत्व आनी विचारांच्या खोलायेन प्रभावित जाल्ल्या हॅनरीन स्वामींक आपल्या घरा रावपा खातीर आमंत्रित केलो. स्वामीवांगडा अनेक दीस जाल्ली संभाशणां आनी भासाभाशे उपरांत हॅन्रीन परिशदेक बरयलें-  “ताच्या ज्ञानाच्या मुखार आमच्या सगळ्या प्राध्यापकांचें ज्ञान एकठांय केल्यारूय उणें पडटलें. ताचेलागीं दस्तावेजांची मागणी करप म्हणल्यार प्रत्यक्ष सूर्या कडेन धगधगता ताचो पुरावो मागिल्लेवरी.” प्रख्यात प्रॉफेसराच्या शिफारसी उपरांत हिंदू धर्माचो प्रतिनिधी म्हूण स्वामींचो रोखडोच आस्पाव जालो. 

शिकागो परिशदेंत वांटो घेवपाक आयिल्लो स्वामी कफल्लक जाल्लो. खाड वाडिल्ले परिस्थितीत उक्तडार न्हिदपी स्वामींक दारादोर वचून माधुकरी मागची पडली. तेन्ना इलेन जॉर्ज हिणें तांकां वळखून आलाशिरो दिलो, जेवणा- खाणाची वेवस्था केली. तिणेच तांकां परिशदेंत पावयले. सारा चॅपमन बुल, रॉक्सी ब्लॉडजील्ट, जॉझेफीन मॅकलिओड, ख्रिस्तीन ग्रीन्सटीडेल ह्या महिलांनी स्वामींच्या कार्यांत, लेखनांत तांकां आधार दिला. 

आयरीश नागरिक मार्गारेट एलिझाबेथ नोबल- भगिनी निवेदिता- ही स्वामींची शिश्या जाल्ली. महिलांक आत्मसम्मान, प्रसिश्ठा मेळची आनी  स्वतंत्रपणे आपल्या प्रस्नांचे निरसन करपाचो हक्क तांकां फावो जावचो हे खातीर स्वामी आग्रही आशिल्ले.    

स्वामीन धर्म परिशदेंत 11 सप्टेंबर 1893 दिसा आपल्या भाशणाची सुरवात ‘माय डीयर सिस्टर्स अँड ब्रदर्स ऑफ अमेरिका’ अशे तरेन केले उपरांत ताळयांचो गडगड तीन मिनटां मेरेन चल्लो हेंच लोकांचे यादींत उरलां. तांच्या भाशणांतल्या उद्देश- विचारांचो विसर पडत चल्ला.   

“जगाक सहनशिलता आनी स्विकार करपाची भावना शिकोवपी अशा म्हज्या धर्माचो म्हाका अभिमान आसा. आमी वैश्विक सहनशिलतेचो फकत स्विकारच करनात, तर सगळ्या धर्मांची सत्यताय मानतात. जगांतल्या सगळ्या धर्मांतल्या ,देशांतल्या उपेक्षित, प्रताडीतांक आपणावपी आणी तांका शरण दिवपी म्हज्या देशा विशीं म्हाका अभिमान आसा.”

“हांव एक हिंदू म्हजे ल्हानशे बांयंत बसलां आनी म्हाका दिसता हेंच म्हजें जग. तशेच क्रिस्तांव आनी मुस्लिम आपापल्या ल्हान बांयेंत बसून तेंच सगळे विश्व अशें चिंतता. आमकां हे धर्मा-धर्मांतले अडथळे मोडून काडप गरजेचे.”

“निरस, शुष्क अद्वैत दैनंदिन जीवना खातीर काव्यमय आनी रसाळ करपाची गरज आसा. किचकट पौराणिक कथांची जागा ठोस आनी नितीक रचनानी घेवपाची गरज आसा. गोंधळ घालपी योगीपणाच्या जाग्यार शास्त्रीय आनी प्रात्यक्षिक मानसशास्त्रान घेवपाची गरज आसा. सानुल्यांक बरे भशेन समजावपा खातीर हाची गरज आसा.”    

धर्मांत वैश्विक सहनशिलतेबाबत स्वामींचे विचार गंभीरतायेन समजून घेवप आयच्या काळाची गरज आसा. आपल्या धर्मा विशीं जणा एकल्याक अभिमान आसचोच आनी ताचे स्रेश्टत्व तरणाट्यांच्या मनार बिंबोवपाचें, पूण ताचो अर्थ इतर धर्मांक उणे लेखून तांच्या अनुयायां विशी द्वेश भावनांचो अपप्रचार करप असो जायना. समाजांत सुवेवस्था, शांतताय राखपाचें कर्तव्य पुलिस, अर्दसैनिक बळ, सैनिक हांचें. समाजांतल्या मध्यम वर्गीय आनी गरीब घरांतल्या भुरग्यांक धर्म रक्षणा खातीर शस्त्रां उबारपाचें सराव दिवन कायदे हातात घेवपाचे धडे दिवप हे तांकां आनी समाजाक महाघातक. बऱ्यांतलें शिक्षण, संस्कार दिवन तांची आनी अर्थात देशाची उदरगत साधपाची सोडून पौराणिक कथांचो आधार घेवन अमुक एका अवतारान ह्याच सुवातेर जल्म घेतिल्लो वा मुखारलो अवतार अमुक जाग्यार जल्म घेतलो अशी अशास्रीय, तर्कहीन म्हायती राजकी फायद्या खातीर भुरगे, अशिक्षित वर्गाक दिवप योग्य न्हय. त्या काळांत क्रिस्तांवांच्या घरांत रावन, जेवन, खावन स्वामी जाज्वलमान्य हिंदू उरले, हांगा अंधश्रद्धा आनी अज्ञानाक लागून मिशनऱ्यांनी घराचेर उडयिल्ल्या उंडो आनी मांसाच्या कुडक्या लागून लाखांनी हिंदू गरज नासतना आपलो धर्म बाटोवन बसले हें दुर्दैव. 

“धर्मांचे विश्व हे एका उद्देशा खातीर विंगड, विंगड परिस्थितींत पुरूश, महिलांनी केल्लो प्रवास थारता. क्रिस्तांव हिंदू वा बौद्ध जावचो ना आनी हिंदू वा बौद्ध क्रिस्तांव, तरीय आपली स्वतंत्रताय राखून तांणी एक-दुसऱ्याच्या विचारांशी समरस जावपाची गरज आसा. समान देव सगळ्यांचो प्रेरणास्त्रोत आसता. धर्मा संबंदीतचीं झगडीं वा वादविवाद हे मुळांत भुशा खातीर झगडल्यावरी.”

आयज धर्माचो इतिहास सोदपा खातीर सर्व्हे, उत्खनन करप्यांनी हाचेर विचार करपाची गरज आसा. इतिहासांतल्या घटनांची पुनरावृत्ती दोन धर्मां मदीं दुस्मानकाय वाडयतली. मारामारीत दोनूय धर्मीय नागरिकांचो जीव वतलो, दंगलींत राश्ट्रीय संपत्तीची नासाडी जातली. चीन स्वताच्या देशांतूच न्हय, तर परदेशांतूय वचून खणता. पूण ते देशांतल्या कारखानदारी, तंत्रविज्ञानाक लागपी तांबे, भांगर, बॉक्सायट आनी इतर खनीजांचे साठे मेळोवपा खातीर. 

चीनान जगभर उत्खनना खातीर रू. 1.30 लाख कोटींची गुंतवणूक केल्या. चीन भविश्यांत आपली अर्थव्यवस्था जगांत पयल्या सुवातीचेर पावोवपा खातीर प्रयत्नशील तर आमचे देशवासी धर्माच्या इतिहासांत घुस्पटून पुलिस स्टेशन, न्यायालयां, टिवी, सोशल मीडियांचेर “धर्मयुध्दां”त रमल्यात.   

“स्वता कडेन एकनिश्ठ रावप हो खरो धर्म. तुमका शारिरीक, मानसिक आनी आध्यात्मिक दृश्टीन जें कमकुवत करता ताका विशावरी पयस दवरात.”

“तुमीच तुमचे शिक्षक. बाकीचे कोणीय तुमका शिकोवपाक शकना आनी अध्यात्मिक करपाक शकनात. वाडाय आनी अध्यात्मिक विकास भितरल्यान घडून येता. भायलो प्रभाव, प्रेरणा ही मर्यादित आसता. खरे परिवर्तन हे आत्मपरिक्षण आनी जागरूकतायेन घडटा.”

तुमका संवसारीक मोहपाशांतल्यान मुक्ती जाय जाल्यार तुमी म्हजो पोस्ट लायक करात आनी यू- ट्यूबाक सबस्क्रायब करात असो संदेश आपल्या डिझायनर उपदेशा वरवीं सोशल मीडियाचेर पातळावन दुडू जोडपाक बशिल्ल्या तशेंच इतर धर्मां आड दुस्वासाचें वीख ओकपी तथाकथित बाबांक, योगींक, सद्गुरूंक पयस दवरून स्वताशी एकनिश्ट रावप योग्य. 

“धर्मांधता, सांप्रदायिकता आनी कट्टरतेन ह्या सुंदर जगाचेर कितलेशा वर्सां सावन ताबो मेळयला. ताणी हे जग हिंसेन भरला, हांगा मानवी रगत व्हांवयला, सभ्यतांची नासाडी केल्या आनी देशांक देशोधडीक लायल्यात. हे कृर सैतान नाशिल्ले जाल्यार जग आयज आसा ताचेपरस चड विकसित दिसपाचे.”

सव्वाशें वर्सांआदीं स्वामीन दिल्लो उपदेश आयज समाजांतल्या वाडट्या अतिरेकी धर्मांधतेक आनी कट्टर सांप्रदायिकतेक लागू पडटा. सांप्रदायिक दंगलींत झुंडशाही कायदो हातांत घेवन रक्तखेव करता तें आमी पळयतात. सांप्रदायिक हिंसेत मे म्हयन्या सावन मणिपूरांत 250 मायत सोंपल्यात आनी हिंसाचार थांबिल्लो ना. हालीं उत्तर प्रदेशांत संभल जिल्हांतल्या धर्मसंबदीत हिंसाचारांत पांचजण सोंपल्यात. आयच्या युक्रेन- रशिया झुजांत 43000 युक्रेनी आनी 2 लाख रशियन सैनिक सोंपल्यात, दोनीय वटेचे वट्ट 9 लाख जखमी जाल्यात, इस्रायल- हमासच्या झुजांत 46,000 सोंपल्यात 1,10,000 जखमी जाल्यात. 

शांततायेन विस्तारीक जीण जगपाचो स्वामीन दिल्लो निस्वार्थी मोगाचो मंत्र झुजांच्या काळांत वैश्विक मनीसजातीन समजून घेवपाची गरज आसा तो असो – “जशे शोध लागचे आदी गुरूत्वाकर्शण आशिल्ले आनी आमी जरी विसरले तरी तें फुडारांत आसतलें तशेंच आत्म्या-आत्म्यां मदले आनी आत्मे आनी परमात्म्या मदले आध्यात्मिक संबंद आदी सावन आशिल्ले आनी आमका तांचो विसर पडलो जाल्यारूय ते भविश्यांत आसतले. 

विस्तार ही जीण, आकुंचन हे मरण. मोग म्हणल्यार विस्तार, स्वार्थ हे आकुंचन. तेन्ना मोग होच जीविताची सिद्धताय आनी नेम. मोग करता तो जगत आसता तर स्वार्थी मरत आसता. निस्वार्थी मोग आनी कर्म हेंच जगपाचें गुपित.”

दीपक लाड

पर्वरी