ताका पुरतें रामायण !

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कांय वर्सां आदीं ‘रामायणाचो आनी महाभारताचो म्हणी आनी वाक्प्रचारांचेर प्रभाव’ म्हण एक लेख वाचिल्लो. लेख मराठींत आसलो आनी तांतूत कांय म्हणी आनी वाक्प्रचार दिल्ले जांचो संदर्भ रामायण आनी महाभारतांत मेळटा. तांतूंत एक म्हण आसली ‘ताकापुरतें रामायण. ही म्हण आदीं हांवें म्हज्या आवयच्या तोंडांतल्यान आयकल्ली. कोंकणी, मराठी, आनी मालवणी कोंकणींतय ही म्हण घोळटा. ह्या म्हणी फ़ाटली काणी हांव सोदतालों.
एक दीस म्हज्या हातांत ‘महाराष्ट्र वाक्संप्रदाय कोश’ पडलो. दोन भागांतलो हो कोश जाचे संपादक आसात यशवंत रामकृष्ण दाते आनी चिंतामण गणेश कर्वे. ह्या कोशाचें खाशेलेंपण म्हळ्यार ह्या कोशांत खूब कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचार (गो) ह्या सदराखाला आयल्यात. ह्या कोशांत म्हाका ‘ताकापुरतें रामायण’ हाचे फ़ाटली काणी मेळ्ळी.
विमलाबाय आनी कमलाबाय हीं दोगांय शेजारी. दोगांय शेजरा रावतालीं पूण दोगांयच्यांत जमिन आस्मानाचो फ़रक आसलो. म्हणजे विमलाबाय श्रीमंत तर कमलाबाय मध्यमवर्गिय. विमलाबायचें घर चार चौक्यांचें तर कमलाबायचें घर धाकटुलें. कमलाबाय सुख समाधानान रावताली.
विमलाबायक आपल्या श्रीमंतीचो खूब गर्व आसलो. ती भितरल्या भितर कमलाबाय गरीब आसून लेगीत सुखान जियेता हाची तिका कुन्नाटकाय आसली. पूण वयल्याचाराक मात ती कमलाबाय कडेन गोड गोड उलयताली.
एक दिस कमलाबायगेर जेवणाक सोयरे आयले. तेवूय बी सुनेल्या घरचे, बरेच आस्पतीचे. सोयरे जेवपाक बसले. कमलाबायन सादेंशें पूण सरबूस जेवण केल्लें. सोयरे जेवपाक बसले. मदींच सुनेक कितें तरी याद जालें. तिणें मांयक रांदचेकुडींत आपयली आनी सांगले कीं आपल्या काकाक फ़ाटल्या शितार ताक लागता म्हण. ताक! कमलाबाय नेर्वोज जाली. तांगेर कांय ताक नासलें. आतां कितें करपाचें? ताक वाडलें नाजाल्यार घराची लज वतली. सुनयबी नेर्वोज जाली. पूण कमलाबाय सामकी धिराची. तिणे सुनेक सांगलें तूं कांयच भियेनाका. तूं वाडपाक सुरवात कर. फ़ाटलें शित वाडपाचें जाता म्हळ्यार हांव ताक घेवन येतां.
एक ल्हानशें आयदन आपल्या पदरापोंदा लिपोवन कमलाबाय मागीलदारांतल्यान बेगीबेगीन भायर सल्ली आनी विमलाबायगेर आयली. “कितें जालें गो? मागीलदारांतल्यांनशें आयलां?” विमलाबयन आपलें मागीलदार उगडीत म्हळें.
“कांय ना गो! आमगेर जेवणाक सोयरे आयल्यात”. कमलाबायन म्हळें.
“मागीर परामेस बरो केला मगो सोयऱ्यांचो?” विमलाबायन तोमणो माल्लो.
“हय जेवपाक बसल्यात ते. पूण कितें सांगूं खंयच्यान तरी एक माजर आयलें आनी ताकाचो गाडगो ओतयलो. आतां फ़ाटल्या शितार ताक कशी वाडटलीं? सुनेच्या काकाक तर फ़ाटल्या शितार ताक जायच! म्हुणून तुजेक़डेन इल्लेंशें ताक मागपाक आयलां. फ़ाल्यां हाडून दितां”.
“अशें!” विमलाबायन म्हळें. तिका दिसलें आतां कमलाबाय बरी आपल्या तावडेंत सांपडली. खूप अभिमान आसा न्ही हिका आपल्या सुखी संवसाराचो! आतां जर हांवे सोयऱ्यांमुखार हीची लज काडली ना तर नांवाची विमलाबायच न्हय! माजरांन ताक ओतयलें? तुमेगेर दुद तरी हाडटात काय म्हण देव जाणा. तुमगेर ताक आनी खंयचें आसतलें?
“आगो! थंयच पळयत उबेंशें रावलां? मातशें बेगीन ताक दी न्ही!” कमलाबाय सामकी काकुळटेक आयली.
“ताक न्ही! दितां. पूण म्हजी एक अट आसा”.
“आतां आनी कसली अट? फ़ाल्यां हाडून दिता न्हय.”
“तें दीच तूं. पूण पयलीं म्हाका रामायण सांग”. विमलाबायन नेटान म्हळें.
“कितें रामायण?” कमलाबाय थंयच उसळ्ळी.
“हय! रामायण! रामायण सांग आनी खुशाल ताक घेवन वच. आपणें कमलाबायक आतां त्रासांत घालें म्हण विमलाबायचो चेरो सामको उमेदीन फ़ुल्लो.
कमलाबाय खिणभर घुटमळ्ळी. मागीर सवकासायेन तिणें चार ओळींचो शिळोक म्हळो.
“आदौ रामतपोवनाभिगमनम् हत्वा मृगं कांचनम्I वैदहीहरणं, जटायुमरणं, सुग्रीवसंभाशणम्I वालीनिर्दलन, समुद्रतरणं,लंकापुरीदाहनं Iपश्चात रावणकुंभकर्णहननम् एताद्धे रामायणम् II”
(ह्या संस्कृत शिळोकाचो अर्थ: ‘पयलीं रामाचें तपोवनांत वचप, कांचनमृगाक मारप;
सितेचें हरण, जटायुचें मरण, सुग्रिवा कडेन उलोवणें; वालीची हत्या, दर्या हुंपप, लंकेक उजो लावप; ताचे उप्रांत रावण, कुंभकर्णाक मारप हेंच रामायण.”)
“आतां दी बरें बेगीन ताक!” कमलाबायन ताकतीक केली.
“आगो! पूण रामायण?” विमलाबायन अजापान विचाल्लें.
“आतां सांगलां तें किदें? तेंच तें रामायण. ‘ताकापुरतें रामायण’. एदेश्या वाडगोभर ताकाच्या बदल्यांत कितें हांव वर भर रामायण सांगू? तशें पळयल्यार रामायण सांगतलें जाल्यार पुराय दीस पावचो ना. आपणें आपली जाय तितली गरज पळोवची न्ही गो विमलाबाय?”
विमलाबायन तोंड धांपून तिगेल्या आयदनांत ताक ओतलें. कमलाबाय फ़ाटल्या दारांतल्यान परत आपल्या घरांत गेली तेन्ना सून फ़ाटलें शित वाडपाक वताली. कमलाबाय तिच्या फ़ाटोफ़ाट ताक वाडपाक गेली.
ह्याच आशयाच्यो कांय म्हणी कोंकणी भाशेंत घोळटात. वाचप्यांक आनीकुय खबर आसूं येतात.
1) ताका पुरतें रामायण, नायका पुरती कडी
2) दुडू तितलें भरीप
3) जितलो कोको तितलें मेमें
अश्यो ह्यो म्हणी फ़ाटल्यो काणयो ज्यो आमकां म्हणी आनी वाक्प्रचाराफ़ाटली इतिहासीक आनी सामाजीक फ़ाटभूंय समजूपाक आनी तांचो सारको अर्थ कळपाक मजत करतात.
आनीकूय अशोच कांय काणयो फ़ुडल्या अंकांत.

सखाराम शेणवी बोरकार

9923306751