संवसारीक भिरांत

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

एदुआर्द गालिआनो (1940- 2015) हो उरुग्वेचो पत्रकार, लेखक आनी कादंबरीकार, ताका लॅटीन अमेरिकेंतलो एक नामनेचो साहित्यीक म्हणून सगळे कडेन मानतात. लॅटीन अमेरिकेचो इतिहास, राजकारण आनी समाजीक प्रस्न हांचो अभ्यास करपी ग्रंथां खातीर गालिआनो चड नामना आसा. ताचे बरपावळींत पत्रकारिता, कल्पना साहित्य, कविता आनी राजकी टिप्पणी हांचो आस्पाव जाता. ताच्या कृतींचो जायत्या भाशांनी अणकार जावन त्यो संवसारीक प्रेक्षकां मेरेन पावल्यात.
म्हजी गालिआनो कडेन सगळ्यांत पयली वळख जाली ती हांव 1990 च्या दसकाचे सुरवेक गोवा विद्यापीठांत लॅटिन अमेरिकन स्टडीज विशयांत एम. ए. करतना. ताचें ‘ओपन व्हेन्स ऑफ लॅटिन अमेरिका’ (Las venas abiertas de América Latina) हें पुस्तक म्हज्या हातांत पडलें आनी हांव तें वाचून पुराय झपाटून गेलों. अभिजात ग्रंथ मानिल्ल्या गालिआनोच्या ह्या पुस्तकांत एका खंडाच्या लुटमारीच्या पांच शेंकड्यांचें विश्लेशण करून लॅटीन अमेरिकेचो उपेग युरोपीय आक्रमकांनी आनी उपरांत अमेरिकेच्या भौराश्ट्रीय कंपन्यांनी निर्दयपणान करून थंयच्या लोकांक गरीब कशे केले हाचें विस्तारान विश्लेशण केलां. हें पुस्तक फकत अर्थीक इतिहास न्हय, तर गालिआनोच्या फुडल्या पुस्तकांची नांदी. कोलंबसा उपरांतचे पांच शेंकडे भरपूर सैमीक संपत्तीन आशीर्वादित खंडांतल्यान भांगर, रुपें, कलय, तांबें, तेल, नायट्रेट, मँगनीज आनी रबर पद्दतशीरपणान कशें लुटून व्हेलें हाचें विच्छेदन करतना वंशघात, शोशणात्मक वेपारी करार आनी हालींच्या काळांत अमेरिकेच्या आदारान हजारांनी लोकांचे खून करपी हुकूमशायांच्या काळ्या कर्तूपांचेर ताणें उजवाड घाला. हे पुस्तक व्हेनेझुएलाचो माजी राश्ट्राध्यक्ष ह्युगो शावेझ हाणें बराक ओबामाक भेटयल्लें, जाणें तें आदींच वाचिल्लें. जायत्या लॅटीन अमेरिकन देशांतल्या विद्यार्थ्यां खातीर तें एक अभ्यासाचें पुस्तक. चिलींतले हुकूमशायेच्या राजवटीक लागून थंय सावन पळून वतना 1973 वर्सा इसाबेल आयेंदेन ताची एक प्रत वांगडा व्हेली.
मॉन्टेव्हिडियोंत वेल्स, स्पॅनिश, जर्मन आनी इटालियन रगत आशिल्ल्या उरुग्वेंतल्या अभिजात वर्गांतल्या एका कुटुंबांत जल्मल्ल्या एदुआर्द गालिआनोन 1960 च्या दसकांत पत्रकार म्हणून काम करपाक सुरवात केली आनी लॅटीन अमेरिकेंतल्या ‘मार्चा’ ह्या एका मुखेल राजकी -संस्कृतीक सप्तकी नेमाळ्यांचें संपादन केलें. 1973 त उरुग्वेंत लश्करी बंड जाले उपरांत ताका बंदखणींत दवरलो. ताच्या ‘द ओपन व्हेन्स ऑफ लॅटीन अमेरिका’ चेर उरुग्वेंतल्या लश्करी सरकारान बंदी घाली. ताका आर्जेन्टिनाक पळून वचचें पडलें. थंय ताणें ‘क्रायसिस’ हें संस्कृतीक नेमाळें स्थापन केलें. 1976 वर्सा आर्जेन्टिनांतय लश्करी बंड जालें आनी दावे विचारसरणेच्या विचारवंतांआड आनी वावुरप्यांआड सरकारान केल्ल्या ‘हळशीकावण्या झुजा’च्या क्रूर काळांत गालिआनोची हत्या जावच्या आदीं तो स्पेनाक पळून गेलो. थंय ताणें आपली ‘द मॅमरी ऑफ फायर’ (Memoria del fuego) ही ट्रायोलॉजि बरयली. तातूंत ‘जेनेसिस’, ‘फेस अँड मास्क्स’, ‘सेंच्युरी ऑफ द विंड’ (Los nacimientos, Las caras y las mascaras, El siglo del viento) ह्या तीन खंडांचो आस्पाव आसा. तिचें वर्णन ‘अमेरिकेंतल्या वसाहतवादाचेर सगळ्यांत बळिश्ट साहित्यीक आरोपपत्र’ अशें जाता.
गालिआनो उतरांचो जादूगार आशिल्लो. साहित्य म्हळ्यार ‘गोबराक पेटवपी आनी उज्याची ऊर्जा निर्माण करपी शक्ती’ अशें ताणें म्हळां. मुदयेर थीक कशीं उतरां, वाचप्याक आपलीच दिसपी भाशा हीं ताचीं खाशेलपणां. एक वैचारिक लेखक म्हणून चड लक्षांत उरलो तरी तो खंयच्याय विशयाचेर कुशळटायेन बरयतालो. फुटबॉलाचेर ताणें बरयिल्ल्या ‘सॉकर सन अ‍ॅण्ड शॅडो’ या पुस्तकाविशीं दिएगो माराडॉनान ताका ‘तुवें आमकां फुटबॉल ‘वाचूंक’ शिकयलें’ अशी दाद दिली. पूण माराडॉनाचेर ड्रग्ज घेवपाचो आरोप जालो तेन्ना ताका ‘चुको करपी देव’ अशें पाचारून कोणाकूच देव मानपांत अर्थ ना हें गालिआनोन स्पश्ट केलें.
सपनांचो गालिचो विणपी कवीच न्हय तर त्या सपनांक प्रत्यक्षांत हाडूंक नेमान यत्न करपी तो एक ‘लेखक वावुरपी’. भूतकाळ, वर्तमान आनी भविश्य एकठांय हाडपी तो एक प्रज्ञावंत. संवसारीक शांतीचो उलो मारपी गालिआनोक झुजाचें अर्थकारण आनी संस्कृती ही भांडवली राजकारणाची आपत्ती हें बरे तरेन खबर आशिल्लें. भोंवतणच्या वातावरणांतल्या पुस्तकां, कार्यावळी, नाटक, सिनेमा हांचे पलतडीं संवसारभर अनेक खबर नाशिल्ल्या आवाजांमेरेन पावप हो संस्कृतीचो खरो अर्थ; मानवी आवाजांक कोणूच दामून दवरूंक शकना. ते खंयच्या तरी माध्यमांतल्यान व्यक्त जाय रावतात, अशें तो मानतालो:
उतरां आनी कृती
एकमेकांमदीं भरसुन रस्त्यार भोंवतात
पूण एकमेकांक हॅलो लेगीत म्हणनात
कारण तीं एकमेकांक वळखच नात.
जॉन बर्गर हो इंग्लिश कला समीक्षक, कादंबरीकार, चित्रकार आनी कवी बरयता, “एदुआर्द गालिआनो उजवाडवप म्हळ्यार दुस्मानाक उजवाडावप: फट, उदासीनताय आनी सगळ्यांत चड विसरपाचो तो दुस्मान. ताका लागून आमच्या गुन्यांवांची याद उरतली. ताची कोमलताय विध्वंसक, ताची सत्यताय रागान भरिल्ली.” गालिआनोन एके मुलाखतींत म्हळां, “म्हजो व्हडलो भंय म्हळ्यार आमी सगळे स्मृतीभ्रंशाचो त्रास सोंसतात. मनशाची इंद्रधोणूची याद परत मेळोवपा खातीर हांव बरयतां, जी विकृत जावपाचो धोको आसा.” ह्या विसरपाक कोण जापसालदार आसा अशें मुलाखतकार विचारता तेन्ना तो जाप दिता, “ती एक सत्तेची वेवस्था, जी सदांच मनीसपणाच्या नांवान थारायता, आमी कोणाचो उगडास करपाक फाव आनी कोणाक विसरपाक फाव.”
गालिआनोच्या बरपावळींनी कार्यकर्त्यांक, बुदवंत आनी कलाकारांच्या पिळग्यांक अन्याय आनी असमानतायेच्या प्रस्नांचेर विमर्शीकपणान वांटो घेवपाची प्रेरणा मेळ्ळ्या. न्यायपूर्ण आनी समतावादी संवसारा खातीर यत्न करपी समाजीक चळवळींचेर ताचें साहित्य परिणाम करीत आसा.
ताच्या गद्य कृतीं इतले ताचे काव्यसंग्रह चड नासले तरी तातूंत ताची गीतात्मक प्रतिभा आनी मनशाचे स्थितीविशीं तीक्ष्ण अंतर्दीश्टी दिसून येता. Los días siguientes (फुडले दीस)हो ताचो सुरवातीचो कविता संग्रह, जातूंत मोग, आशा आनी निराशा हांचे पडबिम्ब दाखवपी कवितांनी ताची भावनीक तीव्रताय आनी गीतात्मक भास दिसता. La canción de nosotros (आमचें गीत) संग्रहांत मोग, राजकारण आनी समाजीक बदल ह्या विशयांचेर संशोधन केलां. Mujeres(बायलो) काव्यसंग्रह वेगवेगळ्या थरांतल्या बायलांचें जिवीत आनी अणभव मनयता. El libro de los abrazos (आलिंगनाचें पुस्तक) हातूंत गद्य कविता, उतरांचें चित्रण आनी चिंतन हांची भरसण आसा. मोग, याद, राजकारण आनी मनशाचो संबंद ह्या विशयांचेर संशोधन आशिल्ल्या ह्या पुस्तकांत ताची भौमुखी प्रतिभा दिसता. Bocas del Tiempo (काळाचें तोंड) हातूंत इतिहास, यादी आनी काळ हांचेर चिंतन करपी कविता आसात.
ताच्यो अनेक कविता म्हाका चड प्रभावित करतात. El derecho al delirio (उन्मादाचो अधिकार) ही जुलूम आनी अन्याय हांचे मुखार सपन पळोवपाचो, कल्पना करपाचो, आशेचो हक्क आनी सशक्त घोशणा करपी कविता. दरेक मनशाचो बऱ्या संवसाराची कल्पना करपाचो आनी तांकां आडखळ हाडपाक वा ओगी करपाक सोदपी शक्तींक प्रतिकार करपाचो हक्क गालिआनो मनयता.
Los Nadies (कांयच नाशिल्ले)ही समाजांतल्या कुशीक काडिल्ल्या आनी अदृश्य वांगड्यांची दुर्दशा पितारता, जांचो आवाज बंद करतात वा तांचेकडेन दुर्लक्ष करतात. बेदखल आनी विसरून गेल्ल्यांक तो साद घालता आनी वाचप्याक तांचें मनीसपण आनी स्वाभिमान मान्य करपाक आव्हान दिता. समाजीक असमानतेचेर ती एक बळिश्ट टिका आनी न्याय आनी करुणे खातीर कृती करपाचो उलो.
‘हुलको स्वताक सुणो विकतें घेवपाचें सपन पळयतात आनी कोणूच गरिबींतल्यान सुटपाचें सपन पळयना: तांकां दिसता एक दिस चमत्कार जातलो. अचकीत नशीब तांचेर पावस घालतलें – बालद्यो भरून पावस पडटलो. पूण काल, आयज, फाल्यां, केन्नाच बऱ्या नशीबाचो पावस पडना. बऱ्या नशीबाच्या बारीक पावसाची शिरशिरी लेगीत ना.’ अशीं अस्वस्थ करपी उतरां मनांतल्यान कशींच पुसून वचनात.
ताची El miedo global (संवसारीक भिरांत) ही कविता वेगवेगळ्या समाजीक-राजकी आनी अर्थीक घटकांनी चालना दिल्ल्या समकालीन भंयाचे व्यापक भावनेचें पडबिम्ब. भंय मनशाच्या अणभवांतलें एक प्रबळ आंग आनी तो असुरक्षीतताय, अविश्वास अशा वेगवेगळ्या रुपांनी प्रगट जाता अशें गालिआनो सुचयता. मनशाच्या अस्तित्वाचें खाशेलपण आशिल्ली सुरक्षेची आनी विस्वासाची मुळावी भावना भंयान क्षीण केल्या असो हे कवितेचो अर्थ. आपले गीतात्मक भाशेंतल्यान आनी स्पश्ट विश्लेशणा वरवीं तो भंयाच्या स्रोतांक आनी परिणामांक तोंड दिवपी आर्विल्ल्या समाजांतल्या वाचप्यांक आशेचो आनी लवचीकपणाची संदेश दिता.

संवसारीक भिरांत

जे काम करतात तांकां आसा
नोकरी वचपाची भिरांत.
जे करिनात तांकां
ती केन्नाच मेळचीना हाची भिरांत.
जो भियेना भुकेक
ताका खावपाची भिरांत.
गाडयो चलोवप्यांक दिसता चलपाक भिरांत
आनी चलपी लोकांक
गाडयेपोंदा पडपाची भिरांत
लोकशाय भियेता याद काडूंक
आनी भास भियेता उलोवंक
नागरीक भियेतात लश्कराक
लश्कराक शस्त्रांच्या उणावाची भिरांत
शस्त्रांक झुजांचो उणाव जावपाची भिरांत.
हो काळ भिरांत दिसपाचो.
बायलांक हिंसक दादल्यांची भिरांत
आनी दादल्यांक
निर्भय बायलांचीं भिरांत
चोरांची भिरांत, पुलिसांची भिरांत.
कुलूप नाशिल्ल्या दारांची भिरांत,
घड्याळी नाशिल्ल्या वेळाची भिरांत,
भुरग्यांक टीव्ही नाशिल्ल्याची भिरांत;
न्हीदे गुळयो नासल्यार रातीची भिरांत
आनी दिसाक
गुळयां बगर जागो जावपाची भिरांत.
गर्देची भिरांत, एकसूरपणाची भिरांत,
कितें आशिल्लें
आनी कितें जावं येता हाची भिरांत
मरपाची भिरांत, जियेवपाची भिरांत

शैलेंद्र मेहता
9820654233