बुद्दी, कला, चातुर्याची देवी – सरस्वती

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

सरस्वती पुजन हो सण देशांतल्या कांय राज्यां सयत गोंयांत व्हडा उमेदीन नवरात्रांच्या निमण्या तीन दिसांनी मनयता. भारतीय संस्कृतीत सरस्वती ही त्रिदेवीं मदली एक. काली आनी महालक्ष्मी ह्यो उरिल्ल्यो दोन. शारदा, वाग्देवता भारती, मेघा ह्या नांवा शिवाय ललित कलांची ‘अधिष्ठाती’ हे नांव तिका फावो जालां. तिका 64 कलांची देवता मानल्या. बुद्धी, मती, कला- कौशल्य, संगीत तशेच हेर कलांची ती देवता. देखून विद्यार्थी, उच्चशिक्षित, गायक, कलाकारां मदीं तिका मानाची सुवात आसा. तिका प्रसन्न करून घेवपाक तिची आराधना कलाकार लोक करतात.
आश्विनांत शुक्ल पक्षांतली सप्तम, अष्टम आनीक नम हे सरस्वती पूजनाचे तीन म्हत्वाचे दीस. सप्तमीक आवाहन, अष्टम आनी नमीक पूजन, दसऱ्याक विसर्जन करपाची प्रथा दक्षीण भारत, महाराष्ट्र तशेंच गोंयांत आसा. हिंदू शास्त्रा नुसार शारदीय नवरात्री सणांतल्या सप्तमीक मूळ नखेत्राच्या म्हूर्तार तिचें पूजन करुन दशमीक श्रवण नखेत्र पळोवन सरस्वती देवीच्या मूर्तीचें विधीवत विसर्जन करचें.
अंदूं सरस्वती पुजनाचो सण 2 ते 5 ऑक्टोबर असो चार दीस मनयतले. अध्यात्मिक अर्थान ती निष्क्रीय ब्रह्माचे सक्रीय रूप आसा. तिका ब्रह्मा, विष्णू, महेश हांकां गती दिवपी शक्ती देवता मानल्या. सरस्वती ही विष्णूची तिसरी बायल, ताणें ब्रह्माक दिली, गंगा शंकराक दिली आनीक लक्ष्मी आपल्या कडेन दवरली. ऋग्वेदांत तिका न्हंयेचें रुप मानलां. उपनिषदांत तिची वाणी कडेन (उलोवप) एकरुपता सांगल्या जाल्यार ऐतरेय, शतपथ, तैत्तिरीय ह्या ग्रंथांनी तिका सरस्वती म्हटलां. पुराणांनी तिका मातृदेवता मानल्या. हे फाटभूंयेर माता, देवता, शारदा अशी तिची प्रतिमा तयार जावन निमणें तिका मानवी रूपांत मनयतात.
वेदकाळांत न्हंयेचें उदक शुद्ध करपी देवता अशें महत्व घेवपी सरस्वती बुद्दीची शुद्धी करून मनशांक विद्या, चतुरपणा, कला, साहित्य निर्मिती तांक दिता. वैदिक शास्त्रांत तिका आश्विनी कुमाराची बायल मानल्या. त्ताचे कडल्यान सरस्वती देवीन आयुर्वेदाचें ज्ञान मेळयलें. सरस्वती देवीन आपल्या चार हातांत कमळ, पुस्तक, कलश, वीणा धरल्या. ती हंस किंवा मोराचेर बशिल्ली दिसता.
कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू तशेंच गोंय आनी महाराष्ट्रांत शारदीय नवरात्री सणांतल्या आश्विन शुद्ध सप्तमी ते विजयादशमी मेरेन सरस्वती पुजनाचो उत्सव मनयता. सप्तमीक आवाहन, अष्टमी आनी नमीक पूजन, दशमीक विसर्जन करपाची प्रथा आसा. सप्तमीक सरस्वती शयनी व्रत करपाची प्रथा आसा. भुरग्यांक शिक्षणा खातीर प्रवेश घेवपाक हो बरो मूर्त मानतात. सप्तमीक श्रीसरस्वती देवीची मुर्ती हाडून मखरांत बसयतात. अष्टमी आनी नमीक धार्मिक पूजा, आराती, भजन, प्रसाद वांटप, सांजे संगीत, गायन, कीर्तन, प्रवचन आनीक सांस्कृतीक लोकनाच अशो तरेकवार कार्यावळी गोंयांतल्या शाळा आनी सरस्वती पुजा मंडळां वरवी जाता. विजयादशमीक सरस्वती देवीचें व्हांवत्या उदकांत विसर्जन करता.
बंगाल, बिहार, गुजरात, राजस्थान ह्या राज्यांनी हिंदू आनी जैन धर्मीय लोक कार्तिक शुद्ध पंचम आनी माघ शुद्ध पंचमीक पाटी- वह्यो- पुस्तकां हेर शैक्षणिक साहित्याची पूजा तशेंच श्रीसरस्वती देवीची पूजा करुन हो सण मनयतात. सरस्वती हे विद्यादेवीची देवळां श्रृंगेरी (णवो शेंकडो), गदग- कर्नाटक (इकरावो शेंकडो) आनीक कथनूर- तामीळनाडू (बारावो शेंकडो) ही प्राचीन काळा सावन फामाद जावन आसात.
दुर्गा सप्तशती ह्या देवी माहात्म्य ग्रंथांत भगवती म्हळ्यार सरस्वती देवीन ज्या- ज्या वेळार असुरांचा मनशांक त्रास वाडटालो तेन्ना तेन्ना ताचो नाश करपा खातीर आपूण ‘अवतार’ धारण करतलीं, अशें सांगलें. सरस्वतीक व्हड बुद्धी, कला आनी चातुर्याची आदी देवता मानल्या. सरस्वती देवीची पूजा, आराधना आनी प्रार्थना करपाची व्हड संध तिच्या भक्तांक नवरात्रांत जावपी सरस्वती उत्सवा निमितान मेळटा. तांतूतल्यान व्हडलो धडो शिकून घेवप आनी संस्कृताय, मनिसपण, सामाजिक जापसालदारकी, निभावपाक वावुरपाचें मनशान कृतींत हाडप गरजेचें जावन आसा.

रमेश सावयकार
9637748974