अमृत काळाच्या हुंबऱ्यार भारतीय विदेश नीतीचें आकलन…
भांगरभूंय | प्रतिनिधी
भारत आनी चीनाच्या शक्तीच्या आकलनांत होच मुलभूत फरक आयज दिसून येवपाक लागला. ज्या लक्षणीय गतीन चीनान आपले लोकसंख्येक गरिबी रेशेच्या वयर काडल्या, ते गतीन भारत फाटीं पडत गेला.
हालींच भारतान आपलो अमृत महोत्सवी स्वतंत्रताय दीस व्हडा दबाज्यान मनयलो. फाटल्या 75 वर्सांचो देशाचे बांदावळीचे
प्रगतीचो नियाळ घेतना अमृत काळांत सुरक्षा आनी परराश्ट्र धोरणांत उब्या जाल्ल्यां कांय आव्हानांचो गंभीतायेन विचार जावंक जाय.
मुळांत ‘भारतीय नागरीक’ ही वळख स्वातंत्र्या उपरांत नागरिकांक मेळ्ळी. हो देश विवीध संस्थानां, जातीय, संप्रदाय, भाशा आनी भुगोलीक अस्मितेन विभागिल्लो. ताका एक संविधानान बांदप हें मोठें आव्हान आशिल्लें. देखून प्राप्त परिस्थितींत भारतीय राष्ट्र निर्माणाची चळवळ ही जागतीक राजकारणांत आदर्श थारली, हें म्हणपाक मजबूत बु्न्याद आसा. जागतीक सत्तेच्या प्रवाहांत भारतान कांय म्हत्वाच्यो गजाली जगाक नेम म्हूण दिले. तातूंत प्रामुख्यान गणना जाता ती संसदीय लोकशाय प्रणाली. अमेरिके सारकी बलाढ्य सत्ता वा संयुक्त राष्ट्रां संसदीय लोकशाय प्रणाली आदर्श मानता.
दुसरी जमेची बाजू म्हळ्यार संविधान. आयज लिखीत संविधानाक जागतीक नेमावळींत स्थान आसा. भारतीय संविधानाचें लेखन आनी बांदावळीचो अभ्यास आयज जागतिक सत्ता करपाक लागल्यात. तातूंत म्हत्वाचें म्हळ्यार नागरी- लश्करी अधिकाराचें विभाजन आनी गणराज्य वेवस्थेचे प्रयोग विकासशील राज्यां आपणावपाक लागल्यात. वसणुकेंतल्यान मुक्त जाल्ल्या चडशा राष्ट्रांनी लश्करी हस्तक्षेप वाडत वचून सत्तांतरां जाल्लीं. भारत हो ताका आडवाद थारला.
भारतान आपणायिल्ली सामाजीक न्याय प्रक्रिया आयज संयुक्त राष्ट्रांच्या राज्य निर्मांत येवपाक लागल्या. सामाज्याच्या वंचीत वर्गाक सबळ करूंक दिल्लीं समाजीक- शिक्षणीक संसाधनां आदर्श थारपाक लागल्यांत. ज्या संवेदनशीलतायेन त्या काळाच्या फुडाऱ्यांनी वादविवाद हाताळ्ळे. ज्या वैश्वीक आनी मानवी मुल्यांची बुन्याद ह्या देशाक घाली, त्या फुडाऱ्याक आयचे पिळगेन हात जोडून नमन करूंक जाय. जरीय भारताक 1947 वर्सा स्वातंत्र्य मेळ्ळें तरीय भारताच्या विदेश नितीं बाबतींत तेन्नाच्या स्वातंत्र चळवळींत खोल विचार चलतालो. आनी दुसऱ्या संवसारीक झुजाचे फाटभूंयेर विदेश नितीचे आंतरीक प्रवाह उफाळून आयिल्ले. प्रामुख्यान तीन विचार आशिल्ले –
- काँग्रेसीचो मुखेल मतप्रवाह आशिल्लो तो ब्रिटन, अमेरिका आनी सोविएतच्या वटेन झुकतालो. तांच्या मतां प्रमाण जपान आनी जर्मनीच्या फसिवादाच्या विरोधांत एकवटल्या शक्तीं बरोबर भारतान रावपाक जाय. ताचो परस्पर संबंध भारताच्या राश्ट्र निर्माणाचेर पडटलो. निधर्मी आनी सेक्युलर शक्तींच्या वटेन भारतान रावपाक जाय. ह्या मतप्रवाहांत फक्त काँग्रेस पक्ष न्हय तर आंबेडकरा सारके समतावादी आनी लोहीया सारके समाजवादीय आशिल्ले.
- हिन्दू आनी मुस्लीम राष्ट्रवादाची जुंवळीं बाळकां ह्या वातावरणांत आपलें राजकीय अस्तीत्व दाखयतालीं. तांची बांदीलकी ब्रिटीशां वटेन आशिल्लीं. ताचें कारण म्हळ्यार एकसंघ भारत उरप म्हळ्यार फुडाराक भुगोलीक नदरेंत तें आव्हान आशिल्लें. तातूंतल्या एका विचाराचें ध्येय पाकिस्तानाच्या रूपांत साद्य जालें.
- राष्ट्र ही संकल्पनांच अन्यायकारी देखून राज्य (राष्ट्र न्हय) निर्मांणाक सामाजीक- राजकीय तर्कां परस सामाजीक- आर्थीक आयाम म्हत्वाचो मानपी साम्यवादी वर्ग मोठ्या प्रमाणांत आशिल्लो आनी ते मावोवादी विचारसरणी कडें झुकताले. ब्रिटीश वचून तांचो जागो तत्कालीन भांडवलवादी घेतले, असो तांचो समज आशिल्लो.
ह्या तीन प्रमुख विचारां भायर आनी एक विचार आशिल्लो तो नेताजी सुभाष चंद्र बोसाचो. जो आंतराष्ट्रीय समीकरणां वरवीं भारतीय स्वातंत्र्याचो उद्देश प्राप्त करूंक सोदी. ब्रिटीशांच्या विरोधांत आशिल्या शक्तीं कडें एकरूप जावप आनी भारताक स्वातंत्र मेळोवप. जागतीक राजकारणांचो सरळ संबंध देशाच्या स्वतंत्र्या कडे आसा हें आमी विसरूंक फावना.
नेहरूच्या काळांत भारतान नॉन अलायन निती स्विकारली. जागतीक राजकारणांत भारताचें स्थान निर्माण करपांत हे नितीचो मोठो वांटो आसा. हे नितीचे अंतर्गत भारतान वसाहतवादा आड संघर्श करपी राष्ट्रवादी चळवळींक तेंको दिलो आनी भारतीय लोकशायेचें जागतिकीकरण जालें. जगाचे निर्णय प्रक्रियेंत भारताक मानाची सुवात मेळ्ळी. ‘मानवी हस्तक्षेप’ (Humaneterian Intervention) म्हळ्यार मानव अधिकार आनी लोकांचे राजकी अधिकारांच्या राखणें खातीर लश्करी हस्तक्षेप करप. जरूय ही नीती 1991 वर्सा इराक- कुवेट झुजा उपरांत प्रचलीत जाली. 1971 वर्सा पूर्व बंगालात लश्करी हस्तक्षेप करून भोवसंख्य मुसलमान प्रदेशांत निधर्मी राष्ट्र निर्माण करपाचो पराक्रम भारतान केलो. खरें म्हळ्यार शीत युद्धाच्या काळांत मानवी हस्तक्षेपाचें सिद्धांतीक बांदावळ भारतान जगाक घालून दिली.
75 वर्सां जाले उपरांत भारता मुखार आयज आव्हान आसा, तें म्हळ्यार भारतीय उपमहाद्वीपांत चलिल्लो गोंदळ. आनी हो राष्ट्रीय सुरक्षेचे नदरेंत आव्हानाचो थारता. श्रीलंकेंत आपत्काळ, बर्मांतली लश्करी राजवट आनी अफगाणिस्थानांत तालिबानान केल्लें सत्तांतर. एखादे शक्तीक प्रादेशीक वा जागतीक शक्तीची मान्यताय प्राप्त जाता जेन्ना ती शक्ती आपल्या बळांचे आकलन करून दाखयता. उपमहाद्वीपांत भारताची हस्तक्षेपकारी शक्तीची विश्वासार्हता आयज तितली उरूंक ना. ताचें एक म्हत्वाचें कारण म्हळ्यार भारतीय अर्थवेवस्था. भारतान सामाजीक, राजकीय वा प्रशासकीय मळाचेर आपणायिल्ल्यो नीती जगाच्या राजकारणांत प्रभावी थारल्यात. पूण अर्थीक नीती ताका आडवाद आसा. गुणात्मक पावंड्यार एकूय अर्थीक नीती आंतराष्ट्रीय राजकारणाच्या कसाक लागना. भारत आनी चीनाच्या शक्तीच्या आकलनांत होच मुलभूत फरक आयज दिसून येवपाक लागला. ज्या लक्षणीय गतीन चीनान आपले लोकसंख्येक गरिबी रेशेच्या वयर काडल्या, ते गतीन भारत फाटीं पडत गेला.
21 व्या शेकड्यांतलें राजकारण हें पुरायपणान आर्थीक समीकरणांचेर अवलंबून आसा. जर देशाची लोकसंख्या गरिबी रेशे वयर येना जाल्यार ती देशाची हस्तक्षेपकारी शक्ती उणी करतली आनी प्रगती अपंगूळ जातली. देखून आपणायल्ल्या अर्थीक सुधारांचो केन्द्रबिंदू बाजाराचो आंवाठ वाडोवप न्हय तर मनशाचो गुणात्मक विकास आसूंक जाय. 75 वर्सांच्या ह्या अमृताच्या पावसांत कांय विखारी व्हाळूय आमचे मदीं व्हावतात, ताचीय जाणीव आसूंक जाय.
( लेखक गोंय विद्यापीठांत आंतरराष्ट्रीय संबंदांचे सहाय्यक प्राध्यापक आसात.)
युगांक नायक
7507388596
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
