वाचन संस्कृती अजून जिती आसा!

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

पुस्तकां घेयात पुस्तकां, सवाय घेयात पुस्तकां. वेगवेगळ्या साहित्याची, बारीक मोट्या आकाराचीं. साठ शंबर पानांचीं, नाटक, कथा, कवितेचीं घेयात पुस्तकां सवाय घेयात पुस्तकां.” अश्यो आड्ड्यो मारीत सत्तर पंचातर वर्सांचो एक जाण्टो आपल्या हातांत पुस्तकांचो एक गठ्ठो घेवन रस्त्याचे कुशीकच्यान चलत वतालो. रत्यान येता-वताले लोक ताका पळोवन हांसताले, पुस्तकां विकूंक भोंवता पळयात हो जाण्टेलो अशें म्हणून ताची फकांडां करताले, कशीं दिल्या रे पुस्तकां अशें म्हणून ताका चाळयताले. पूण विकत घेवपाक कोण पळयनासले. कांय वेळ चलत वचून तो जाण्टो मनीस थकलो. एका मोठ्या झाडा पोंदाक वचून ताणें आपल्या हातांतलो पुस्तकांचो गठ्ठो सकयल दवरलो आनी कुशीकूच बसून म्हणूंक लागलो. बायांनो येयात, बाबांनो येयात, सवाय म्हजीं पुस्तकां विकत घेयात, वगवेगळ्या भाशांचीं, वेगवेगळ्या देशांचीं, भुरग्याक दिवपी संस्काराचीं, नेण्ट्यांक दिवपी गिन्यानाचीं, जाण्ट्यांक दिवपी आदाराचीं पुस्तकां विकत घेयात!” अशें रावून रावून तो जाण्टो व्हडल्यान उलयतालो. आवाज सगल्यांक आयकूंक येतालो, पूण चडशे जाण कान साबूत आसुनूय आडनदर करताले, ताका पळोवन ना पळयल्ल्या भशेन करताले.
कांय वेळांत एक धा, बारा वर्सांचो भुरगो स्कूल सुटून त्या वटेन पासार जातना ताची नदर त्या जाण्ट्याचेर पडली. ‘ हें आनी कितें नविनूचशें ‘ पळोवन तो अजापलो! अशीं पुस्तकां विकपी ताणें केन्ना पळोवंक नाशिल्लो. ताणेंच कित्याक? अजून तरी कोणेंच पळोवंक ना जायत आयचे पयलीं. चार धेपां फुडें मारून तो भुरगो ताच्या म्हऱ्यांत आयलो आनी ताणें त्या जाण्ट्याक विचारलें.
“आरे आजोबा तुमी अशे कशे ह्या झाडा पोंदांक बसून पुस्तकां विकतात, तुमकां हांगां कशें गिरायक जातलें..?
“गिरायकूच नारे पुता, आतां बरोच वेळ जालो हांव आसा हांगां… पुस्तकां विकत घेयात, पुस्तका विकत घेयात म्हूण गिरायकांक आपयतां. पूण कोण घेवपाक तयार ना. म्हाका पयशाची चड गरज आसा म्हणून हांव हीं पुस्तकां विकतां अशें न्हय! वाचन संस्कृती तिगोवन उरची म्हणून हांव तीं विकतां. भुरग्यां मदीं जावं नेण्ट्यां मदीं पुस्तकां विकत घेवन वाचपाची आवड निर्माण जावची म्हणून हांव ती अशे पद्दतीन विकता. नातर कोण आतां दुकानांत वचून पुस्तकां विकत घेता? म्हाका दिसता वाचनाची आवडूच मरून गेल्या आसतली सगल्याची.” जाण्टेल्यान निर्शेवन म्हणलें.
“तशें म्हणूं नाका आज्या! वाचनाची आवड केन्नाच मरूंक शकना, कमी जाल्या जायत, पूण वाचन संस्कृती अजून जिती आसा! विस्वास दवर म्हजेर खूबशे जाण येतले… वाचनाची आवड आशिल्ले खूबशे जाण येतले पुस्तकां विकत घेवंक. चल आतां हांवूंय मजत करतां तुमकां गिन्यान विकपाक, खोशी वाटपाक!” अशें म्हणून भुरगो आपले फाटीर आशिल्लो बोटवो कुशीक दवरून आरडूंक लागलो.
“पुस्तकां घेयात बाय पुस्तकां, सवाय घेयात पुस्तकां! काका येयात, मामा येयात, येयात रे म्हज्या इश्टांनो. पुस्तकां विकत घेवन वाचुया मोगाळ भावा भयणींनो. पुस्तकां म्हणल्यार गिन्यानाचो दर्या, पुस्तकां वाचून आमकां नवें नवें कितें शिकूंक मेळटा, आमचें गिन्यान वाडटात आनी आमचें व्येक्तीमत्व विकसीत करता. हांगां मेळटात कथा, कविता, कादंबरी, आत्मकथा, इतिहास, विज्ञान, अशा साबार तराची पुस्तकां.” अशें तो भुरगो जशें की पुस्तकाचेर व्याख्यानूच दितालो.
त्या भुरग्याची ती अलोकीक उतरां आयकून जाण्टो तर ताका पळयतूच उरलो. कांय वेळ पळयल्या उपरांत ताणें भुरग्याक विचारलें.
“शाण्या कोणालो भुरगो तूं, गिन्यानी आनी संस्कारी! वाचनाची खूब आवड आसतली तुका? हातूंतलें जाय तें पुस्तक तूं वाचूं येता हां. पूण तुका उशीर जातलो न्हय? घरची वाट पळयतली तुजी! तूं वच हांव पळयता कितें करचें ते ह्या पुस्तकाचें! आनी देव बरें करूं तुका म्हाका मजत केली देखून! ” तांणी भुरग्याचे उपकार मानले आनी ताका वचूक सांगलें, पूण भुरगो वचपाक तयार ना! उरफाटें भुरग्यानूच ताका बसून सुशेग घे म्हणून सांगले. भुरग्याची ती जिद्द आनी पुस्तकां विशींची आवड पळोवन तो अजाप जालो आनी आनीक चड उलयनासतना मात्सो मुखार वचून झाडा पोंदाक बरलो. इतल्यान एक पन्नाशेक वसाचो मनीस थंय आयलो. पुस्तकां विकपी भुरग्यान ताका पळयलो, ताका पळयताच भुरग्याक तो एक कवी आसल्याचें जाणवलें. ताणें म्हणलें.
“कवीराज तुमकां तरी खबर आसतलीच पुस्तकाची मिरास, तुमी तरी घेश्यात विकत कांय पुस्तकां?” भुरग्यान शांतपणान विचारलें.
“हय, पुस्तका विकत घेवंक कांयच हरकत ना. खरें म्हणल्यार पुस्तकां ही विकत घेवनूच वाचपाची आसता. जाका आवड आसा वाचनाची तांणी पुस्तकां विकत घेवन वाचची हें म्हजें मत. पूण तूं हीं पुस्तकां अशे तरेन विकता कित्याक? हें म्हाका समजूंक ना!”
“कविराज, पयलीं तुमी म्हाका सांगात, तुमी कवी न्हय?” भुरग्यान हट्टान प्रस्न विचारलो.
“हय हांव एक कवी, तुवेंन बरोबर पारखिलो! पूण तुका तें कशें शक्य जालें?” कविराजाची जाप आनी जापेर वयर प्रस्न.
“तुमी कवी सारखेच कपडे न्हेंसला, कविसारकोच खांदार बोटवो घेतला, कवीक आसता तशीच तुमची खाड-मिशी. हें सगलें पळोवन हांवें तुमची तुळा कवी कडेन करूंक ना! म्हाका तुमच्यांत कवी दिसलो. तुमच्या ह्या नम्रपणांत, तुमच्या स्वभावांत, तुमी उलयल्ल्या उतरांनी एक व्हड कवी लिपिल्लो आसा आनी तें हांव पळोवक शकता.”
“मानले तुमकां..!” कवीन हांसत म्हणलें.
“आमकां कोणाक…? भुरग्यान उत्सयकतायेन विचारलें.
“तुजी पारखी नदर आनी तुका, दोगांयकूय!” अशें म्हणून तो पुस्तकां चाळूंक लागलो. आतां हो कविराज पुस्तकां विकत घेतलो! हें येवजून खोशी जालो. कांय पुस्तकां चाळ्ळे उपरांत कविराजान ताका विचारलें.
“हीं पुस्तकां तुका खंय मेळ्ळीं पुता? असली ही भव्य दिव्य आनी प्राचीन काळांतलीं पुस्तकां तुजे कडेन कशीं?” हीं सगलीं पुस्तकां पळोवन कवीक आपल्या दोळ्यांचेर विस्वासूच बसना जालो.. तो बरोच वेळ आपल्या विचारांनी घुस्पून उरलो. इतल्यान ताच्या कानार त्या भुरग्याचो आवाज पडलो.
“हीं सगलीं पुस्तकां म्हजीं न्हय! तो आजो दिसता न्हय, थंय बशिल्लो? ताचीच पुस्तक ही सगली. हांव फकत तीं विकपाक ताका मजत करतां.” भुरगो इतलें सांगता म्हणल्यार तो जाण्टेलो थंय आयलो आनी म्हणलें.
“हय हीं सगलीं पुस्तकां म्हजीच म्हज्या पुर्वजांचीं पुरवण, म्हज्या आज्या पणज्याची पुज्जी, म्हज्या वांट्याक आयिल्लें हें धन, म्हज्या घराण्याची गिरेस्तकाय.” जाण्टेल्याचीं तीं मोलादीक उतरां आयकून कवीराजाक भान आयलें आनी अजापूय दिसलें. हो जाण्टो बाबा इतलो हुशार आनी तेजवंत कसो आसूंक शकता? हाच्या मुखातल्यान भायर सरिल्लीं हीं उतरां ताचीं स्वताचींच…? काय ताच्या रुपांत दुसरी कोण दिव्य शक्ती तर ना न्हय? अश्या कांय प्रस्नांनी तो परतून एक फावट घुस्पटलो. भुरगो आपूण पुस्तक वाचपांत मग्न आशिल्लो. कविराजान त्या जाण्ट्या बाबान जायते प्रस्न विचारले पूण एकाय प्रस्नाची पुरायेन जाप ताका मेळूंक नाशिल्ली आनी जी जाप मेळिल्ली तिवूय अध्यात्मीक स्वरुपाची अशिल्ली. देखून तो अदीक कल्पनविलास जालो.
“अशीं पुस्तकां तुमचे कडेन कितली आसात बाबा?” कविराजाचो परतून प्रस्न.
“हिशोबा भायर!”
“हीं सगलीं पुस्तका कशी आयली तुमचे कडेन, आनी ती तुमी अशे तरेन कित्याक विकता?”
“आमचे कडेन पुस्तकाचो मळो आसा, आमच्या पुस्तक मळ्यांत पुस्तका पिकता. कथा, कविता, नाटक, निबंद, बालसाहित्य, कादंबरी अशा साबार प्रकारचे साहित्य उत्पन्न जाता. म्हजो आजो, पणजो कवी, लेखक आशिल्लें. तिनशीं वर्सां फाटलीं पुस्तकां जीं म्हज्या पणज्यांनी बरयल्लीं अजून आसा आमच्या घरांत.” एक पुस्तक काडून.
“हें पळय कवितांचें पुस्तक! म्हज्या बापायन बरयिल्लें. जाय जाल्यार हाच्यांतल्यो कांय कविता वाचून पळय. आवडल्यार घे विकत हें पुस्तक. हेंच कित्याक? वेळ काडून खंयचेंय पुस्तक वाचून पळयल्यार जाता. म्हाका दिसना तुका असलीं पुस्तकां आनीक खंय मेळत शीं..! मोल पळयात ह्या पुस्तकाचें दोन ते चार रुपया परस चड असचेंना. आतांचें हे वाडते म्हारगायेंत, खंय मेळत तुका दोन, चार रुपयाक पुस्तक?” बाबान कविराजाक जायते कितें सांगलें.
“हय बाबा बरींच पोरणीं पुस्तकां हीं. असलीं पुस्तकां सगलीं एकाच जाग्यार मेळपाक कुस्तारूच, पूण तूं तीं अशे तरेन कित्याक विकता तेंच कळना म्हाका…! हो प्रस्न दोन तीन वेळा विचारलो हांवें, तरी म्हाका जाप मेळ्ळी ना. तुमचें पुस्तकाचें दुखान बी ना तर, वा खंयच्यो सरकारी वा बिगर सरकारी संस्था घेयनात तुमचीं पुस्तकां. आमचे कडेन कितलींशींच वाचनालयां आसात, त्या वाचनालयांत कित्याक दिनात तुमी हीं मौलीक पुस्तकां. ना तर प्रदर्शनाय भरून पुस्तकाची विक्री करूंक शकता. तशें कित्याक करिनात?” कविराजान प्रस्नार प्रस्न विचारलें पूण एकाय प्रस्नाची जाप मेळूंक ना.
“हाच्या फुडें अशीच बळजबरीन पुस्तकां विकचीं पडटलीं. जशें की शेतांत उत्पन्न केल्ली गांवटी भाजी जी बाजारांत कमी गांवार भोंवून चड विकली वता. भाजी घेयात भाजी!ताजी ताजी भाजी!! अशें म्हणून बरी आनी ताजी भाजी आसात अशें पटोवन दिवचें पडटा. आतां पुस्तकांय बी अशींच सांगून विकचीं पडटलीं… पुस्तकां घेयात बाय पुस्तकां! बरी देख दिवपी पुस्तकां!! भूरग्याचेर बरे संस्कार करपी बालसाहित्याचीं पुस्तकां, आमच्या भारत देशाचो इतिहास सांगपी इतिहासीक पुस्तकां, थोड्याच उतरांनी खुब्ब कितें सांगपी कविताचीं पुस्तकां घेयात… खंयच्या पुस्तकांत कितें आसा. खंयचें पुस्तक कशें आसा आतां वाचप्याक हें सांगचें पडटलें. वाचपी स्वताच पुस्तकां घेवपाक पुस्तकांच्या दुकानांत वा पुस्तक वाचनालयांत वचून पुस्तक विकत घेवन वाचपाक ना ताका बळजबरीन अशे तरेन पुस्तक घेवंक आनी ती वाचूंक उर्बा दिवची पडटली. तरूच आमची वाचन संस्कृती जिती उरतली.” इतलें उलोवन बाबा ओगी रावलो, कविराजूय कांय उलोयलो ना. भुरगो थंय पुस्तकां वाचपांत सामको बुडिल्लो. कविराजान ताका पळयलो आनी बाबाक दाखयत म्हणलें.
“तो पळयात भुरगो, कसो वाचनांत बुडला तो! आयचीच पिळगी न्हय ती? आयचे पिळगेन वाचनाचेर उजवाड घालूंक जाय! दरेकल्यान स्वताच आपणें वाचनाची आवड निर्माण करूंक जाय! वाचनांत जी खोशी आसा, जें गिन्यान आसा तें दुसऱ्यांत कित्याक ना हें पालकांनी आपल्या भुरग्यांक पटोवन दिवंक जाय! वाचन संस्कृती आजून जिती असा! तिका जिवंत दवरूंक जाय! फुडें चलता…

अविनाश कुंकळकार