द्रौपदी – महाभारतांतली खर स्त्रीवादी घटक

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

महाभारतांतल्या मुखेल पात्रां इतलेंच द्रौपदीचें पात्रय प्रभावी आसा. कारण द्रौपदी ही महाभारतांतली म्हत्वाची ज्वलंत नायिका थारता.

अाद्यकवी वाल्मिकी लिखीत महाभारत हो भारतीय इतिहासांतलो सगळ्यांत व्हडलो आनी बुन्यादी ग्रंथ म्हणून वळखतात. ग्रंथांत सुमार एक लाख श्लोक आसात. हो फकत ग्रंथच न्ही, तर भारतीय कला, साहित्य, तत्वगिज्ञानाच्या संस्कृतायेची बुन्याद हे नदरेंतल्यान ताचे कडेन पळयतात. ताचें व्हडपण परदेशांनी लेगीत मानलां. देशी, विदेशी अभ्यासकां खातीर लेगीत हो ग्रंथ उमळशिकेचो विशय थारला.
महाभारत हें महाकाव्य दूरदर्शन माळे वरवीं भारतांतल्या घरांघरांत पावोवपाचें श्रेय बी आर चोप्रा – रवी चोप्रा हांकां वता. कुरुक्षेत्र युद्धभूमीचेर श्रीकृष्णान अर्जुनाक विश्लेशणपूर्वक सांगिल्ल्या भगवद्गीतेचोय हातूंत उल्लेख आशिल्ल्यान ताचें व्हडपण अदीकच वाडलें.
शकूनीच्या कपटान पांडवांक सिंहासनापासून पयस रावपाची वनवासरुपी ख्यास्त भोगची पडिल्ली. युधीश्टिराक परिणामाची कल्पना आशिल्ली आनी द्रौपदीन काकुळटेक येवन समजावन लेगीत सांगिल्लें. पूण “महाराज धृतराष्ट्राचो आदेश आनी आपूण एक क्षत्रिय आशिल्ल्यान द्यूत क्रीडेचें आपोवणें न्हंयकारूंक शकना” अशें म्हणून युधीश्ठीरान आपल्या कुटुंबाचेर अरिश्ट ओडून घेतिल्लें.
महाभारत म्हणटकच आमकां कांय वेंचीक प्रसंग खबर आसात. देखीक भीष्म प्रतिज्ञा, द्रोणाचार्य आनी एकलव्य, पांच पांडवांची बायल द्रौपदी आनी वस्त्रहरण, धनुर्धर अर्जुन, बळिश्ट भीम, दुश्ट दुर्योधन दुःशासन, कपटी शकूनी. दूरदर्शनाचेर ही मालिका सुरू जाली, तेन्ना आमी महाभारतांतले क्रमवार घडणुको पळयल्यो. पूण तरी लेगीत मुखेल प्रसंगच याद उरले.
महाभारतांतल्या मुखेल पात्रां इतलेंच द्रौपदीचें पात्रय प्रभावी आसा. कारण द्रौपदी ही महाभारतांतली म्हत्वाची ज्वलंत नायिका थारता. एक आक्रमक उत्प्रेरक वा प्रेरक घटक म्हणूं येता. उन्मत्त अन्यायी क्षत्रियांच्या नाशाक जापसालदार थारपा खातीर तिचो जल्म जाला अशी आकाशवाणी जाल्ली खंय. महाभारतांत खासा करून महायुद्धा वेळार तिची भुमिका अपमानाक लागून सूडभावनेन पेटून उठिल्ली.
द्रौपदीक पांचाली म्हणटाले. कृष्णवर्णीय रंगाक लागून कृश्णी हेंय नांव पडिल्लें. यज्ञसेनी अशेंय पाचारताले. वस्त्रहरणा उपरांत जेन्ना तिणें जापसालदार आशिल्ल्यांक शाप दिंवंक तोंड उगडलें, तेन्ना गांधारीन तिका पांय पडून आडावन सांगलें, ” शाप दिनाका. दुर्योधन दुःशासन कशेंय जांव. ते म्हजे. ते तुजे. म्हणून तांकां माफ कर. ” वस्त्रहरणा वेळार मुकाट्यान पळोवपी रथी महारथी, तिचे पूत, भाव, कर्ण आनीं धृतराष्ट्राक उद्देशून कुंतीन म्हळें, ” आर्यपुत्र तुका दिश्टी पडना. पूण तुका आयकूंक तरी येता? तूं विचार तरी करूं शकता ? स्रापाचो तुका इल्लोय भंय दिसलो ना? तिच्या स्रापाक भियात. कारण द्रौपदीन सांगत जाल्यार सूर्य तुमकां वत, जमीन तुमकां धान्य, चंद्र तुमकां चान्नें, न्हंय तुमकां उदक दिवपाक न्हंयकार दितली. तुगेलें विशाळ सैन्य सुद्धां ह्या सतीच्या स्रापाक आडावंक शकचें ना. “हाचे वयल्यान द्रौपदीची महाभारतांतली सुवात लक्षांत येता. द्रौपदीच्या जल्माची काणीबी चमत्कारिक आसा. पांचाल नरेश द्रुपद आनी आचार्य द्रोण इश्ट आशिल्ले. द्रोणाचार्य द्रुपदा कडेन आपलो पूत अश्वत्थामा खातीर एक गाय मागूंक गेल्लो. द्रुपदान ताका म्हळें, “भुरगेपणांतली इश्टागत विसर. तेन्ना आमी समान आशिल्ले. आज हांव राजा आसा. तूं एक ब्राह्मण म्हणून माग. हांव तुका निराश करचो ना. एकच कित्याक. शंभर गायो दितां.”
द्रोणाचार्य या अपमानाचो बदलो घेंवंक संद सोदतालो. पांडव आनीं कौरव कुमारांचें शिक्षण पुराय जातकच द्रोणाचार्यान तांकां दक्षिणा म्हणून द्रुपदाक बंदी करून हाडूं सांगलें. कौरव कुमार अयशस्वी थरले. पांडव कुमार अर्जुनान द्रुपदाक बंदी करून द्रोणाचार्याचे स्वादीन केलें.
द्रोणाचार्यान द्रुपदाक म्हळें, ” आज तूं म्हज्या शिश्यांच्या बरोबरीचो लेगीत ना. तुवें इश्टागतीक पाळो दिलो ना. पूण मानव तशें करूंक शकना. तुगेले गोशाळेंतल्यो अर्द्यो गायो तुज्यो आनी अर्द्यो म्हज्यो. तुज्या वाट्यांतली एक गाय आनी तुजें अर्दें राज्य हांव दवरतां. म्हज्या वाट्याचें अर्दें राज्य तुका परत दितां. आतां आमी समान जाले. “
द्रोणाचार्यान केल्ल्या अपमानाचो बदलो घेवंक द्रुपद उपाय सोदतालो. एक दीस तो एका ऋषी कडेन गेलो आनी आपल्याक एका पुत्रप्राप्तीचो आशिर्वाद मागलो. ऋषीन म्हणलें, “नरेश, हांव जाणां. तूं द्रोणाचार्याचो वध करपाक पुत्र मागता. तूं आशिर्वादाच्या रूपान शाप मागता. सूडभावना विसर. जिवीत खूब मोलादीक आसता. आपूण अशुभ कार्य करना. पूण तुवें आशिर्वाद मागला म्हणटकच आशिर्वादाच्या रुपान तुका मार्ग दाखयतां. म्हजो व्हडलो भाव ज्याझ ऋषी हाचे कडेन चल. तो शूभ अशूभ मानना. तोच तुजें कार्य सफळ करतलो. “
द्रुपद ज्याझ ऋषी कडेन गेलो आनीं ताचे कडेन तोच आशिर्वाद मागलो. ऋषीन म्हळें, “हांव विधी लिखितांत हस्तक्षेप करूंक शकना. पूण जर हें घडपाचेंच आसा, जाल्यार तें जरूर घडटलें.” ताणें यज्ञाक आरंभ केलो. यज्ञांतल्यान तेजस्वी प्रौढ युवक प्रकट जालो. आनी एक चमत्कार घडलो. यज्ञांतल्यान तेजःपुंज प्रौढ युवती प्रकटली. ऋषी आनी राजा अजाप जाले. अशे तरेन धृष्टद्युम्न आनी द्रौपदीचो प्रकट जल्म जालो.
द्रौपदी राज्यशास्त्राचें गिन्यान आशिल्ली हुशार, प्रगल्भ, स्त्रीवादी आशिल्ली. तिच्या वस्त्रहरणा वेळार तिणें उपस्थीत केल्ल्या आनी सम्राट युधीश्टीर धृतराष्ट्र पितामह भीष्म आचार्य द्रोण कृपाचार्य हांकां विचारिल्ल्या प्रस्नांवयल्यान तिचो कडक स्त्रीवाद आनी तिची तत्वज्ञानाची जाण दिसून येता.
अर्जुनान द्रौपदीच्या स्वयंवरांत मत्स्यभेद केलो. द्रौपदीन ताच्या गळ्यांत माळ घाली. अर्जुन द्रौपदीक घेवन आवय कुंती कडेन आयलो. भायल्यान उलो करून म्हळें, ” माते ही पळय आज आमी कितली भिक्षा हाडल्या. “कुंतीन भायर पळय नासतनाच म्हळें, “सगळे भाव वाटून घेयात.” आवयचें उतर म्हळ्यार आदेश मानपी पांच पांडवांची द्रौपदी पत्नी जाली. द्रौपदीक हें मान्य नाशिल्लें.
इतल्यांत श्रीकृष्ण थंय पावलो. कुंतीन ताका विचित्र घडणुकेची अडचण सांगली. ताणें म्हळें, ” आवयन पळयनासतना सांगप हें साप्प चुकीचें. जें कितें घडलां तें विधीलिखीतच म्हणचें पडटलें. हाका द्रौपदीच जापसालदार आसा. कारण आदल्या जल्मांत तिणें देवा कडेन वर मागिल्लो. फुडल्या जल्मांत आपणाक धर्मपालक, बलवान, धनुर्धर, संयमी, शांत स्वभावाचो पती मेळचो.”
श्रीकृष्णान म्हळें, ” हे सगळे गूण आंगांत आशिल्लो पती मेळप शक्य ना. म्हणटकच तुका धर्मपालक युधीश्ठीर, बलवान भीम, धनुर्धर अर्जुन, संयमी नकुल आनी शांत स्वभावाच्या रुपांत सहदेव पती म्हणून मेळ्ळा. हें तूं स्विकार कर. पांच पांडवांची पत्नी आसप ही तुजे खातीर तपश्चर्या आनी प्रायश्चितबी आसतलें.”
खरें म्हळ्यार कर्णा कडेन हे पांचय गूण आशिल्ले आनीं तो द्रौपदीचें स्वयंवर जिखपाचो आशिल्लो. पूण “म्हजें स्वयंवर सूतपुत्रा खातीर ना” अशें म्हणून द्रौपदीन ताचो अपमान करून ताका वाटो घेवंक मनाय केली.
पळोवंक गेल्यार वस्त्रहरणाचो वा महायुद्धाचो प्रसंग घडपाक द्रौपदीच कारणीभूत आशिल्ली. सम्राट युधीश्टीराची मयसभा पळयत भोंवतना दुर्योधनाची फजिती जाली. दासीन सांगून लेगीत ताणें सपणा सकयल रांगोळी म्हणून पांय दवरलो. पूण तो तलाव आशिल्लो. म्हणटकच तो उदकांत पडलो. तेन्ना वयल्यान पळयतना द्रौपदीन ताका बॉट दाखोवन हांसत म्हणिल्लें, ” कुड्ड्या बापायचो पूत कुड्डो ! “
हें एक वाक्य तिकाच न्ही, तर खुद्द शूरवीर पांडवांक लेगीत मारक थारलें. महायुद्ध जावपाक लेगीत हें वाक्य कारण थारलें. तिच्या वस्त्रहरणाक तर हेंच वाक्य कारणीभूत थारिल्लें.
कुरुक्षेत्र युद्ध पांडव कौरवांक खूब म्हारग पडलें. कर्ण दुर्योधन दुःशासन शकूनी भीष्म द्रोणाचार्य न्ही, तर शूरवीर रथी महारथी निष्पाप सैनिकांचो बळी गेलो.
सुदर्शनचक्राक लागून रगत व्हांवतल्या श्रीकृष्णाच्या बोटाक द्रौपदीन आपल्या भरजरी वस्त्राचो तीर बांदिल्लो. तिराच्या एक एक धाग्याचें रीण फारीक करतलों, अशें श्रीकृष्णान तेन्ना द्रौपदीक वचन दिल्लें. वचनाक जागून श्रीकृष्ण वस्त्रहरणा वेळार धांवून आयलो म्हणून अनर्थ घडूंक पावलो ना.
द्यूत क्रीडेंत तिका दावांक लावन हारिल्ल्या युधीश्टिराक द्रौपदीन आपले बायलेक दावाक लावपाच्या अधिकाराचेर विचारिल्ल्या प्रस्नांक तो जाप दिवंक शकलो ना. हे घडणुकेन द्रौपदीचें आक्रमक प्रखर रूप सगळ्यांक दिसून आयलें. वनवासांत आसतना जयंद्रथान द्रौपदीच्या अपहरणाचो प्रयत्न केलो. तेन्ना अर्जुनान तिची सुटका केल्ली. अज्ञातवासांत राजाच्या दरबारांत सेनापती कीचकान तिचो विनयभंग केल्लो. तेन्ना तिच्या सांगण्या वयल्यान भीमान ताचो वध केल्लो.
युद्ध सुरू जावचे आदीं आपलेच गुरू, पितामह, आचार्य द्रोण, कृपाचार्य आनी बापोलभाव हांचे विरोधात युद्ध करून तांचो वध करपाक अर्जुन तयार नाशिल्लो. धर्मपालक युधीश्ठीराकय हें मानवनाशिल्लें. पूण श्रीकृष्णान अर्जुनाक भगवद गीता सांगून, कर्तव्याची जाणीव करून, भूतकाळांतल्या घडणुकांची याद करून दिवन ताका युद्ध करूंक लायलें. द्रौपदीन भीम अर्जुनाक आपले मेकळे सोडिल्ले केस दाखोवन आनी परत परत आपल्या अपमानाची आनी प्रतिज्ञेची याद करुन दित दुःशासन शकूनी कर्णाचो वध करपाक प्रेरीत केल्लें.
कुरुक्षेत्र महायुद्धांत श्रीकृष्णाक लागून पांडवांक जैत मेळ्ळें हें जरी सत्य आसलें तरी पांडवांक युद्धा खातीर आनी युद्धांत परत परत अपमानाची याद करून तांकां राग हाडपी म्हणून द्रौपदीचोय तितलोच वांटो आशिल्लो.
भर दरबारात वस्त्रहरण करपी दुशासनाची छाती पिंजून ताच्या रगतान आपुण केस धूतली. तो मेरेन आपूण केस मेकळेच सोडटली, म्हणपाची द्रौपदीन भीशण प्रतिज्ञा केली, तेन्ना सगळे रती महारथी लेगीत कडकडले. आपल्याक दुर्योधन दुःशासन कर्ण आनी शकुनीचीं मडीं पळोवंक जाय म्हणून द्रौपदीन भीम अर्जुनाक ठणकावन सांगिल्लें. म्हणटकच चारय जाणांचो पांडवान वध केलो.
वस्त्रहरणावेळा ओगी राविल्ले म्हणून तशेंच कौरवां वांगडा युद्धांत सहभागी जाल्ले बद्दल आनी अधर्माचे वटेन युद्ध करतात म्हणून भीष्म आनी द्रोणाचार्याकबी जीव वगडावचो पडलो. वस्त्रहरणांत कितें घडलां हें खबर असुन लेगीत धृतराष्ट्र ओगी रावलो म्हणून ताका शंभर पुतांच्या मरणाचेर रडचें पडलें. या भौतेक सगळ्या घडणुकांचो संबंद या ना त्या कारणान द्रौपदी कडेन येताच.

रंजन नायक
9823154336