भांगरभूंय | प्रतिनिधी
मानवजातीचो इतिहास म्हणल्यार काळोखांतल्यान उजवाडा वटेन जाल्ली वाटचाल. केन्ना भंयाच्या सावळ्यांनी वेटाळून उरिल्लो, तर केन्ना अजाप शक्तींच्या कल्पनांनी घुस्पल्लो मनीस आयज विज्ञानाच्या उजवाडांत न्हावन भायर सरला. तरीय पूण, ह्या उजवाडाच्या प्रवासांत अंधश्रद्धेचें धुकट सांवट अजूनय कांय सुवातींनी दाट दिसता. विज्ञानाच्या चकचकीत किरणां वांगडा तिचो सतत संघर्ष सुरू आसा. सरकारान कायदे करूनय हें जाता.
“कित्याक?” आनी “कसो?” ह्या दोन साद्या प्रस्नांनी संवसार बदललो. ह्या प्रस्नांच्या आदारान मनशान मळबांतले तारे मेजले, दर्याची खोलाय मेळयली, अणूचें गुपीत उगडलें. पूण जंय प्रस्न विचारप थांबता, थंय अंधश्रद्धा जल्म घेता.
अंधश्रद्धा ही अज्ञान, भंय आनी असुरक्षीततायेच्या मुळांतल्यान आयिल्ली वेल आसा. गडगड जालो की देव रागार जाला, तिडकला अशें मानपी मनीस, आयज विजे फाटल्या वैज्ञानिक कारणांक वळखता. गिराण लागलें की संकश्ट येतलें अशी भिरांत बाळगूंक पाविल्लो समाज, आयज खगोलशास्त्राच्या आदारान ते घडणुकेचें स्पश्टीकरण दिता.
तरीपूण काळें माजर आडवें गेलें की थांबपी पांय, घरा भायर सरतना शिंक आयली तर काम इबाडतलें अशी धास्ती, झाडफुंक करून रोग बरो जातलो अशी अपेक्षा — ह्यो सगळ्यो गजाली आयजय समाजाच्या कांय कोनशांनी दिसतात.
विज्ञान म्हणल्यार फकत प्रयोगशाळेंतलीं उपकरणां, विज्ञान म्हणल्यार विचारांची पद्दत. तर्क, निरिक्षण, प्रयोग आनी निष्कर्ष ह्या चार खांब्यांचेर उबें आशिल्लें विज्ञान आमकां सत्याचो सोद घेवपाक शिकयता. नामनेचे शास्त्रज्ञ डाॅ. सी. व्ही. रामन हांणी उजवाडाच्या विखुरपाचो (Scattering of light) सोद लायलो आनी त्या सोदाक लागून आमच्या भारताचें नांव पुराय संवसारांत गाजलें. तांच्या कार्याचो उगडास म्हणून दर वर्सा भारतांत फेब्रुवारीचे 28 तारखेक ‘राष्ट्रीय विज्ञान दीस’ दबाज्यान मनयतात. हो दीस एका वैज्ञानिकाचो गौरव आनी वैज्ञानिक नदरेचो (Scientific temperament) उत्सव आसा.
शाळांनी विज्ञान दीस खूप जिज्ञासेन, आवडीन मनयतात. विज्ञान दिसाचें खरें म्हत्व तेन्ना जाणवता, जेन्ना तो शाळेच्या आंगणांत मनोवप जाता. कारण थंयंच फुडारांतले शास्त्रज्ञ, संशोधक आनी तर्कशील नागरिक तयार जातात.
प्राथमिक शाळांतलें विज्ञानाचे प्रयोग जेन्हा ही माणकुली भुरगीं करतात तेव्हा तांच्या मदीं लिपिल्लो एक फुडाराचो वैज्ञानिक दिसता. भुरग्यांच्या दोळ्यांत प्रश्नांचीं नखेंत्रां लकाकत आसतात. “आकाश निळें कित्याक?”, “पावस कसो पडटा?”, “इंद्रधनुश्य कशें तयार जाता?” ह्या प्रश्नांची जाप सोदपाची प्रक्रिया म्हणल्यार विज्ञानाचें पयलें पावल.
प्राथमिक शाळांनी विज्ञान दिसा निमतान ल्हान प्रयोगांचें प्रदर्शन आयोजीत करतात. उदकांत मीठ विरघळटा, पूण रेंव कित्याक विरघळना? चुंबक लोखणाक कित्याक दसता वा लागीं ओडून येता? फुगो घासल्यार केंस कित्याक उबे जातात? अशा ल्हान- ल्हान प्रयोगांतल्यान भुरग्यांच्या मनांत वैज्ञानिक नदर (दृष्टिकोन) रुजता. चित्रकला सर्त, विज्ञानाचेर आदारिल्ल्यो काणयो सांगप, ल्हान प्रकल्पांचे सादरीकरण ह्या उपक्रमांक लागून भुरग्यांचो आत्मविस्वास खूब वाडटा. पालकांनी ते खातीर जाणूनबुजून सदांच यत्न करपाक जाय. तांकां विज्ञान केंद्रांनी, प्रदर्शनांनी व्हरपाक जाय.
माध्यमिक पांवड्यार प्रयोगांतल्यान उदरगत जाता. माध्यमिक शाळेत विज्ञान चड पद्धतशीरपणान शिकयतात. ह्या पांवड्यार विज्ञान दिसा निमतान विज्ञान प्रदर्शन, मॉडेल सर्त, उलोवपाची सर्त आनी विज्ञान क्विझ आयोजीत करतात. विद्यार्थी जलसंवर्धन, सौरऊर्जा, प्लास्टिक प्रदूषण, आरोग्यजागृती सारख्या विशयांचेर प्रकल्प सादर करतात. एखादें सादें उदक शुद्धीकरण मॉडेल वा सौरऊर्जेर चलपी ल्हान वाहन ह्या ल्हान प्रकल्पांतल्यान व्हड कल्पना जल्म घेतात. “ल्हान प्रकल्पांतल्यान व्हड भरारी” ही म्हण एक वास्तव आसा. खंयच्याय विद्यार्थ्यांन शाळेच्या विज्ञान प्रदर्शनांत केल्लें मॉडेल फुडें वचून व्हड संशोधनाचें बीं थारूंक शकता.
उच्च माध्यमिक आनी महाविद्यालयीन पांवड्यार विज्ञान दीस चड व्यापक पद्दतीन मनयतात. परिसंवाद, तज्ञांचीं व्याख्यानां, संशोधन पत्रांचें सादरीकरण, विज्ञानाचेर आदारिल्ले नाट्यप्रयोग, विज्ञान आनी अंधश्रद्धा हांचेर चर्चासत्रां अशे तरेचे विंगड- विंगड कार्यक्रम आयोजीत केल्ले आसतात. महाविद्यालयीन विद्यार्थी समाजांत वचून विज्ञान जागृताय मोहीम चालीक लायतात. अशा उपक्रमांक लागून विज्ञान फकत पुस्तकां पुरतें मर्यादित उरना तें समाजाच्या आंगणांत देंवता.
इतिहास साक्षी आसा की व्हड सोदांची सुरवात ल्हानशा प्रयोगांतल्यान जाल्या. एका साध्या प्रस्नांतल्यान जल्मल्लें संशोधन जग बदलता. भुरगेपणांत केल्लो एखादो विज्ञान प्रकल्प विद्यार्थ्याक संशोधनाची दिशा दिता. विज्ञान दिना निमितान सादर केल्लें मॉडेल ताच्या आयुष्याचो मार्ग थारोवंक शकता. जायत्या नामनेच्या वैज्ञानिकांनी आपल्या प्रवासाची सुरवात शालेय विज्ञान प्रदर्शनांतल्यानच केली. जिज्ञासेची ल्हान ठिणगीच फुडें वचून गिन्यानाची मशाल जाता, हें कोणे विसरूंक जायना.
वैज्ञानिक नदर (दृश्टीकोन) जोपासप काळाची गरज आसा. भुरग्यांच्या प्रस्नांची जाप पालकांनी दिवची, शिक्षकांनी प्रयोगांक उर्बा दिवची आनी माध्यमांनी तर्कशुद्ध म्हायतीचो प्रसार करचो. विज्ञान दीस हो फकत एका दिसाचो सुवाळो न्हय, तर तो आमच्या जिविताचो एक भाग जावंक जाय.
अंधश्रद्धा ही अज्ञानाची सांवळी आसा, तर विज्ञान हो गिन्यानाचा सूर्य आसा. सूर्य उदेंलो काय सांवळी आपशीच नश्ट जाता. तशेंच, वैज्ञानिक नदर रुजली काय अंधश्रद्धा पयस जाता. शाळेंतल्या ल्हान प्रयोगांतल्यान, प्रकल्पांतल्यान आनी ल्हान प्रस्नांतल्यान जल्मल्ली जिज्ञासा (खास जाणून घेवपाची इत्सा) फुडारांतल्या व्हड सोदांची आवय थरता.
विज्ञान मळ उजू विचारांची दिका आसा. ताचो लाव सगल्यांनी घेवंक जाय. तर्कशुद्धताय, प्रयोगशीलताय आनी नवकल्पना ह्या मुल्यांचीजोपासना दर एकान केली, जाल्यार समाज चड उदरगतीचो आनी घटमूट जातलो. विज्ञानाचो दिवो दर एकाच्या मनांत पेटत उरूं.
“ल्हान प्रकल्पांतल्यान व्हड भरारी” – हीच विज्ञानाची खरी प्रेरणा आसा.
प्रमिला प्रसाद फळदेसाय
9011834847
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
