भांगरभूंय | प्रतिनिधी
ही एक तरेन तसलीच प्रक्रिया जी पुरातन काळांतल्यान चालू आसा. आमकां मनशांक प्रमाणपत्रां लागू जाता आनी सुविधा मेळटा, जाल्यार जिवसृश्टीतल्या हेर घटकांक..?
खंयच्याय विशयाचेर केल्लो अभ्यास सामान्य लोकां कडेन सुटसुटीत पद्दतीन पावना, तो मेरेन वावर पुराय जालो अशें म्हणप सारकें न्हय. माथाळ्यांतलो विशय हातांत घेयत सावन,आमकां तरी हें तत्व पटलें. म्हणुनच, हातूंत कामाची मोख थारायतना, एक गजाल मतींत दवरिल्ली ती म्हणल्यार, जिवसृश्ट संवर्धन (Conservation) आनी पर्यावरणीय समतोल (Ecosystem balance) सांबाळपाक ज्या भागधारकांचो हातभार लागप म्हत्वाचो आसा, तांच्या खातीर वावर पटपा लायक जावपाक जाय, म्हण्टकच एकवेळ गजाली लक्षांतूय उरतल्यो आनी संबंदीत कार्यांत केन्ना तरी पावलांय उखलतलीं.
सुर्य जसो सद्दां उदेंता, तसो ताका मावळचोय पडटा. तेंच तरेन खंयच्याय बऱ्या कामाची एक काळखी बाजूय आसता. हे बाबतींत, आस्वादक (Hobbyist & Voluntary) स्वरुपांतल्या आमच्या अभ्यासांत थोड्यो आडखळी जाणवल्यो. गोंय- व्यापक कार्य आशिल्ल्यान त्यो सांगच्यो पडटा, घडये कसल्योय बऱ्यो सुचोवण्यो येत म्हूण.
हातूंत पयली गजाल आसा ती थळाव्या ‘नांवां’ची. मनशांचें दिश्टीकोनांतल्यान, झाडां- पेडां- फुलपाखे वा हेर जिवावळींच्या नांवांचें म्हत्व समजावपाचें जाल्यार, जेन्ना नवीं भुरगीं जल्माक येतकूच आमी तांचो बारसो करता आनी तांकां आपलेपणाचें प्रतीक म्हूण नांवां दवरतात, ही एक तरेन तसलीच प्रक्रिया जी पुरातन काळांतल्यान चालू आसा. आमकां मनशांक प्रमाणपत्रां लागू जाता आनी सुविधा मेळटा, जाल्यार जिवसृश्टीतल्या हेर घटकांक..?
फुलां, झाडां हांच्या नांवां संबंदीत वाचनालयांत किरकोळ पद्दतीन सांपडिल्ले वा थोड्या जाणकारांनी सुचयिल्ले दस्तावेज, पुस्तकां तपासली, पूण जाय ते संदर्भ मेळूंकना म्हूण, प्रत्यक्षांत गोंयच्या वेगवेगळ्या प्रांतांनी भोवून, (फक्त फुलपाख्या-संबंदीत) झाडां-पेडांक आशिल्ली कोंकणी नांवां, गुण सोदपाचो यत्न केलो. हें सगळें करतना अशें दिसून आयलें की, थोड्या झाडांची नांवां ही प्रांता प्रमाण आनी तांचो प्रामुख्यान थंय जावपी वापर हाचेवयल्यान बदलल्यांत, तशेंच, आतां खंयच उपेग जायना म्हूण, थोडी नांवां तर जाण्टेले लेगीत विसरल्यात. हातूंत थोडी विचित्र उदारणांय सांपडल्यात (फोटवांच्या कॅप्शनांत सांगल्यांत). फुलपाख्यांक तर व्यापक पद्दतीन नांवांच दिल्लीं ना (हे विशीं भाग 3 नांत विस्तारान).
हो गोंदळ फुडें आनीक वाडचो न्हय म्हूण थारायलें की, जें कितें मेळटा तें गरजे पुरतें verify करप आनी फुडे सरप. प्रत्यक्षांत वळख पट्टली जाल्यार आतां विज्ञानीक नांवांचोच चडसो वापर जाता. पूण अशी परिस्थिती आसून लेगीत, थळाव्या वा कोंकणी नांवांचें म्हत्व मातूय उणें जायना, हें चडशे कोंकणी लोक बेसबरे जाणां आसतले. हातूंत म्हज्या मतान तरी, जे उपचारीक तरेन कोंकणी वा प्राणी-वनस्पतीशास्त्र शिकयता – शिकता – बरयता तेच मानेस्त ह्या कार्यांत वांटो घेवपाक शकता अशें मातूय ना, तर जे कोंकणी आयकता-उलयता, संबंदीत विशयांचेर मजकूर वाचता – समजता, तेवूय कोंकणी मनीस ह्या नात्यांन, संद दिल्यार एकवेळ आवडीन जबाबदारी पाळीत.
कोंकणी खातीर वावुरपी खंयचेय संघटनेक वा संबंदीत सरकारी खात्याक गरज दिसल्यार, असल्या प्रकारचो Standardized Photo-documentation आनी जागृताय, असो निश्चितच एक Funded- project करूं येता. काम करतल्या मदीं शिकपी- शिकोवपी वा आवड आशिल्ले निसर्ग-आस्वादक जालेच, पूण सोंपेपणान चार- चवगांत उलोवपाचें धाडस नाशिल्ले (Introvert) वा वाचन- बरपांत रुच नाशिल्लेय मानेस्त म्हत्वाचें gap-filling करपाक शकतात. हो म्हजो तरी प्रत्यक्ष अणभव, कारण त्या introvert वर्गांत थोडो- भोव हांवूय आस्पावता.
फुलपाख्यां-संबंदीत तयार केल्ल्या आमच्या पुराय वळेरेतले हे थोडेच लक्ष घालपा सारके खिण.
(लेखांत छापून आयिल्ली फुलपाख्यांची कोंकणी नांवां आजून प्रमाणीत जावंक नात. तो वावर आपणावपा-लायक जावचो म्हूण यत्न चालू आसात… भाग तिनांत विस्तारला)
एका झाडाचें कोंकणी नांव 300+ रूपयांक?
इरसांग- (Thottea siliquosa) ही एक वखदी आनी खूब दुर्मीळ वनस्पत. भारतांतलो सगळ्यांत व्हडलो फुलपाखो ‘जटायू’ (Southern Birdwing) धरुन, सह्याद्रींच्या रानांतच सांपडपी आनीक एकटो प्रदेशनीश्ट (Malabar Rose) तर फक्त ताच्याच पानांचेर जगता म्हूण आजून पर्यंतच्यो नोंदी सांगतात. ताच्या कोंकणी नांवां खातीर, वळखीच्या खुबशा जाणकारां कडेन वासपूस केली, सत्तरी ते काणकोण फेरेय मारले, पूण शेवटाक एका गांवगिरे वाठारांत दिसवड्यार कामांक वचपी ‘कामेऱ्या’कडल्यान जाय ती म्हायती मेळ्ळी.
हातूंत एक ‘लजे’ची घडणूकय घडली ती म्हणल्यार, त्या गांवांत वचपाक, धबधबो- पर्यटना खाला आमकां (दोन मनशां फाटल्यान) रान-खात्याक गरजे भायर तिनशे रूपया फारीक करचे पडले. मुळ गोंयकार, तशेंच शिकपा- शिकोवपाचो उद्देश सांगून लेगीत कांयच फायदो जावंक ना. वेळ खर्च करप, ते भायर गाडयेचें पेत्रोल आनी आतां हेंवूय. हरशीं, वळखी दाखयल्यार तात्पुरतो प्रस्न सुट्टलो आसलो, पूण आयज आमचें आवडीचें कारण फाल्यां कोणाय शिकप्यांची गरज जावं येता, म्हण्टकच हाका शाश्वत उपाय नाका? आमचें गोंयांत, आतां गोंयकारूच पर्यटक जाला अशें दिसलें.
माणिक (Small Grass Jewel) – हो भारतातलो सगळ्यांत धाकटुलो फुलपाखो. गोंयांत फुलपाख्या-संबंदीत जें कितें खास वा दुर्मीळ मेळटा, तांच्यो अशा पद्दतीन centralised and publicly accessible नोंदी करपाचें आमी थारायलां. आर्थीक अडचण आनी सुचोवण्यां वयल्यान त्रुटी सुदारप चालू आसा.
झाडां- पेडां थीर आसतात, पूण फुलपाखे सगळी कडेन भोंवतात हें जरी सत्य आसलें तरीय, सांत- इश्तेंव, जुंवेच्या किल्ल्यार (संकुचीत सुवातेर) ‘माणिक’ फुलपाख्यांचो स्थायीक रहिवास (permanent habitat) पळोवपाक मेळटा, ही म्हायती सांगपी तो तखटो. शिकप्यांक वा आस्वादकांक ताका प्रत्यक्ष पळोवपाची इत्सा जाली जाल्यार, असली म्हायती मोलाची थारूं येता.
अशें म्हणटात की, जायते जिवावळीं खातीर गोंयचो अस्तंत- घांट वाठार खूब संवेदनशील. जाणविकाय आनी वळख नाशिल्ल्यान, तातूंतल्यो कांय प्रजाती लुप्त जावपाचे वाटेर आसात. त्याच वर्गांतलें हें गोंय आनी दक्षीण सह्याद्रींतच मेळपी, एक वखदी गुण आशिल्लें फूल (वेल-झोप) Capparis rheedei.
हाका कोंकणी नांव सापडूंक ना. पूण ह्याच कुळांतल्या थोड्यांक कोंकणी/ मराठी नांवां आसात तीं अशीं – उरफाटी काठी, वाघाटी, गोविंद फळ… हरशीं सगळ्यांकच उरफाटें कांटे आसतात, म्हण्टकच सादारणपणान एकूच नांव सगळ्यांक लागू करपाक जाता? “हेडगो”, “फुलगें”, प्रकारचे फुलपाखे तांच्यांच पानांचेर तांतयां घालतात हें विशेश.
चाने, चानये (Utricularia malabarica) आनी दवबिंदू (म) (Drosera indica) – फुलपाख्यां बरोबर तरी हांचो थेट संबंद आमकां दिसूंक ना, पूण उमळशीक म्हूण खबर आसपाक जाय की, गोंयांत सांपडपी हीं (Carnivorous) ‘मांसाहारी’ प्रकाराची खास आनी दुर्मीळ फुलां, जी पावसाळ्यांत सड्यांचेर फुलतात. कोंकणीत तांचो नांवां सकट उल्लेख आमकां खंयच सापडूंक ना.
शिरस, शिरीष (Samanea saman) – कांपाल- पणजी (आनी हेर शारांतूय) जायते प्रमाणांत दिसपी हे आकर्शक विशाल रूख. मध्यम-वयोगटांचेर केल्ल्या बारीक प्रयोगांतल्यान अशें दिसून आयलें की, लोक एकतर ताका वळखच ना वा इंग्लिशींत ताका यादींत दवरला, The Rain Tree म्हूण.
उंदीर- मारो, साऱ्याचे (आड्याचे) झाड, “Glicidi”, “ABCD” – मेकळ्या सुवातेर खंयूय वाडपी हें भोवउपेगी झाड (Gliricidia sepium). उंदराक विख, झाडांक सारें, वंय वा आड्याक खूट अशा प्रकारचे ताच्या वापरा-वयल्यान ताका कोंकणी नांवां दिल्यात. चकीत करपी गजाल म्हणल्यार, जाण्टे धरुन, जायते लोकांनी आतां ताच्या विज्ञानीक नांवाचीं मोड-तोड करुन, तें सर्वसादारण वापरांत हाडलां.
भोवरूपी (Common Mormon) – चडशे करबिलाचेर दिसपी ह्या फुलपाख्यांचे किडीक, पानां खावन उडयता म्हूण थोडे लोक ब्लेड घेवन तांकां थेट कापतात.
हरशीं त्यो किडी फुलपाखे जातकच अश्यो दिसतात आनी खंयच्याय झाडाचीं पानां तोडून उडयल्यार, थोड्या वेळा उपरांत तांकां परती पानां येताच, म्हण्टकच एका बदला दोन- तीन झाडां लावप बरीं, कांय त्या सुंदर, नाजूक फुलपाख्यांक मारप बरें..?
–
(लेखक म्हायती तंत्रगिन्यान अभियांत्रिक आसा.)
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
