कोंकणींतलीं रामायणां : एक चिंतन

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

रामायणाची सगल्यांत पयलीं वळखूंक येवपी लेखीव कोंकणी पुनर्कथन सोळाव्या शेंकड्याचे सुरवातेक आसून, ताचो संबंद ….

कोंकणी भास उलोवपी जगांत कितलेशेच शेंकड्या सावन रामाची कथा लोकप्रीय जाल्या आनी तातूंत भाशेंतल्या सगल्यांत पोरण्या कथात्मक परंपरेंतली एक परंपरेचो आस्पाव जाता. कठीण इतिहासीक परिस्थितींत कोंकणी साहित्याची उदरगत जाली तरी लेखीव ग्रंथांत आनी तोंडी कथन परंपरेंत लेगीत रामायणाची सतत उपस्थिती उरली. येवरोपीय अभिलेखागारांत नोंद जाल्ल्या सोळाव्या शेंकड्यांतल्या सुरवे- सुरवेच्या कथनां सावन गोंय, कर्नाटक, महाराष्ट्र आनी केरळांत कोंकणी समाजा भितर तयार जाल्ल्या आर्विल्ल्या काव्यात्मक आनी अनुसर्जीत आवृत्त्यां मेरेन वेगवेगळ्या कोंकणी रामायणांतल्यान कोंकणी उलोवपी समाजांच्या इतिहासीक प्रवासाचें पडबिंब दिसता.
कोंकणींतले हे ग्रंथ फकत संस्कृत म्हाकाव्याचे अणकार न्हय तर प्रादेशीक संस्कृताय, भक्तीप्रथा, लोकवेद, लोक- काणयो आनी कोंकणीचेच भाशीक उत्क्रांतीन आकार दिल्ले साहित्यीक रुपांतर.
तोंडी परंपरा
आदली कोंकणी रामायण परंपरा चड करून तोंडी आशिल्ली. सोळाव्या शेंकड्यांत बरयल्ल्या कोंकणी साहित्याचो उदय जावचे पयलीं वेगवेगळ्या कोंकणी उलोवपी समाजां मदीं गीत, पद्य, कथाकथन परंपरेंतल्यान रामायण आख्यानांचो प्रसार जाल्लो. असलीं कथनां लेखीव साहित्यीक नोंदी पयलीं लेगीत अस्तित्वांत आशिल्लीं अशें पुराव्यां वयल्यान दिसून येता. हें तोंडी रूप वाल्मिकीच्या संस्कृत रामायण म्हाकाव्याचें एक सारकें पुनर्कथन न्हय तर थळावें आनी सामाजीक रुपांतर आशिल्लें. केरळ आनी दर्यादेगेवेल्या कर्नाटकांत कोंकणी समाजा भितर ‘गोड्डे रामायण’, ‘सीता सुद्दी’, ‘सीता कल्याण’ अशे परंपरागत तोंडी खंडकाव्य अजुनूय प्रशस्त आसात. देवळाच्या उत्सवांत वा विधी-विधाना वेळार असले गीत/ पद्य गायताले आनी चड करून अजुनूय गायतात. पुराय म्हाकाव्याचें कथन करचे परस विशिश्ट प्रसंगांचेर (ज्या प्रसंगांनी मौलीक विचार मांडूं येता त्या प्रसंगाचेर), खास करून रामाचो जल्म, सीतेचें लग्न, वनवास, रावणालो वध वा सीतेची शुद्धताय आनी अग्नीपरीक्षा हांचेर भर दितात. तेच प्रमाण गोंयच्या काणकोण सारक्या वांठारांनी ‘रामायण रणमालें’ सरश्या परंपरेन म्हाकाव्यांतल्या प्रसंगांचें नाटकीय संदर्भांत सादरीकरण केल्लें दिसता. हें तोंडी रामायण द्रवरूपी आशिल्ल्यान, सुटसुटीतपण आनी प्रादेशीक पुनरार्थ करपाक वा लोकवेदांतल्यो काणयो रामायण कथनांभितर हाडपाक सोंपे माध्यम जाले. हे बाबतींत, कोंकणी रामायण ए. के. रामानुजन हांणी फामादपणान सांगिल्ल्या ‘अनेक रामायणां’ ह्या सिद्धांता कडेन जुळटा, जंय थळावीकरण फकत मूळ कथांच्यो प्रती तयार करिनासताना रचणुकेच्या नदरेन स्वतंत्र अशीं आख्यानां निर्माण करता. कोंकणी संदर्भांत, हें चडपण स्पश्ट दिसता, कारण उपरांतच्या साहित्यान तोंडी परंपरेक आपल्या भितर आस्पावन घेवंक ना, तर तीं दोनूय वांगडाच विंगड-विंगड रावन तिगून उरलीं.
पयलें लेखी पुनर्कथन गोंयांत
रामायणाची सगल्यांत पयलीं वळखूंक येवपी लेखीव कोंकणी पुनर्कथन सोळाव्या शेंकड्याचे सुरवातेक आसून, ताचो संबंद कोंकणी साहित्यांतलो सगल्यांत आदलो लेखक म्हूण सगले कडेन मानतात, त्या लेखक कृष्णदास शमा हांचे कडेन आसा. शामा गोंयांतल्या केळशीं (सांप्रतच्या मुरगांव तालुक्यांत) गांवांत रावतालो (घडये तो केळशीं गांवाचो गांवकारूय आशिल्लो) आनी क्रिस्तोपरांत 1526 च्या सुमाराक ताणें आपली कोंकणी बरपावळ सुरू केली आसुंये. ताणें रामायण आनी महाभारत ह्या सारक्या मुखेल हिंदू म्हाकाव्यांचेर आदारिल्ले कथनात्मक कोंकणी ग्रंथ रचले. हे ग्रंथ कोंकणी भाशेंतल्या साहित्य रचनेचे आदले तिगून उरिल्ले पुरावे दाखयतात.
कृष्णदास शमालो मूळ रामायण ग्रंथ (चड करून समकालीन नागरी लिपींत बरयल्लो आसुंये) जरी उरलो ना तरी सतराव्या शेंकड्याचे सुरवातेक एका मिशनऱ्यान (चड करून फादर थॉमस स्टीफन्सान) कोंकणी शिकपाचे हेतून, त्या काळा वयली रोमी लिपींत ह्यो कथा लिपीबद्ध केल्यो (कोणें तरी कृष्णदास शामाल्यो त्यो रामायण कथा मिशनऱ्याक वाचून दाखयल्यो जायत आनी मिशनऱ्यान त्यो कथा आयकून रोमींत उतरायल्यो), ताचीं हातबरपां पुर्तुगालांतल्या मिञु विद्यापिठांत मेळटात. दोतोर ओलिविञु गोमिश हांणी पुराय हातबरपाची रोमी लिपींतल्यान देवनागरी लिपींत पुनर्बांदणी केल्ली आनी ती गोंय विद्यापिठान 1996 वर्सा उजवाडायली. ताच्या संदर्भा वयल्यान शमान फकत संस्कृत म्हाकाव्याचो अणकार केल्लो ना अशें दिसता, बगर ताणें कोंकणी उलोवपी प्रेक्षकां कडेन कथा अनुकूल करतना कथात्मक सादपण तिगोवन दवरून सुगम गद्यांत रुपांतर केलें. ह्या रामायणांत रामाच्या भुरगेपणांतलीं 6 आड-कथा सोडून फकत 26 मुखेल कथांनी रामायणाचो पुराय कथानक सांगला. रामाच्या भुरगेपणांतल्या 6 आड-कथांची एक मनोरंजक गजाल म्हणल्यार रामाक एक राक्षस अयोध्याच्यान अपहरून गोंयांत हाडटा आनी ताका वाचोवपाक अयोध्येचो कुलगुरू वसिष्ठ गोंयां येता. त्या कथांनी माजोर्डेकाराचो (माजोर्डेचो गांवकार, माजोर्डें म्हणल्यार सांप्रतचें माजोर्डें गांव) उल्लेख मेळटा (जो राक्षस आयला म्हूण आयकून लिपून बसता) आनी गोंयच्या कांय गांवांचोय उल्लेख मेळटा जें गांव आयज लेगीत त्याच नांवान अस्तित्वांत आसात.
ह्यो गद्य कथा कोंकणींतल्या कथात्मक गद्याची सुरवात थारतात. पूण, गोंयांतल्या पुर्तुगेज राजवटींतल्या इतिहासीक विस्कळटणेक लागून ही लिखीत गद्य परंपरा खंडीत जाली, जाका लागून सुरवातीच्या कोंकणी साहित्याचो एक व्हड वांटो आमीं व्हगडायलो. देखुनूच, कोंकणी रामायण परंपरेंत हेर भारतीय भाशांच्या वरी अखंडित पाठ्य सातत्य आनी पाठन शैली दिसना.
स्थलांतराक लागून नवीं रुपां
पुर्तुगेज राजवटीक लागून कोंकणी उलयतल्या समाजाचें गोंया भायर स्थलांतर जाल्लें, चड करून दर्यादेगेच्या कर्नाटक आनी केरळ वाठारांक. हाका लागून रामायण परंपरेक नवी रुपां आनी दिका मेळ्ळी. ह्या वाठारांनी, ही म्हाकाव्य परंपरा भौशीक सादरीकरणाच्या माध्यमांतल्यान तिगून उरलीच, पूण एकोणिसाव्या शेंकड्यासावन ती लेखीव रुपानूय परतून मुखार येवपाक लागली. हो काळ म्हणल्यार आधुनीक साहित्यीक भास म्हूण कोंकणी ल्हवल्हव घट जावपाचो काळ आशिल्लो आनी त्या वांगडाच अभिजात संस्कृत ग्रंथांचे अणकार आनी रुपांतरां सयत व्हड कथात्मक साहित्य निर्माण करपाच्या यत्नांचो काळ आशिल्लो.
ह्या आधुनीक काळांत (म्हणल्यार एकुणिसाव्या आनी विसाव्या शेंकड्यासावन), कोंकणी रामायण साहित्याक आकार दिवपांत कांय कृतींक खाशेले म्हत्व आसा वा आशिल्ली. तातूंतलें एक म्हणल्यार नरहरी विठ्ठल प्रभू हांचें होवीबद्ध ‘रामायणामृतसार’ (पयली आवृत्ती 1979 वर्सांत), जें नांवा प्रमाणूच ह्या म्हाकाव्याच्या कथनाचो अमृतसार मांडटा. ही कृती एका वेगळ्या प्रकारच्या सहभागाचें देख थारता- जंय पुराय अणकारूय ना आनी फकत घडणुकांचें वर्णनात्मक पुनर्कथनूय ना, तर एक वेंचून घडयल्लें संक्षिप्त रूप जें भक्ती आनी नैतीक आंगांक मुखार हाडटा. हांगा भर कथेच्या पूर्णतायेचेर उणो आनी ताच्या अर्थाच्या आनी तत्त्वाचे मांडणेचेर चड आसा अशी दिश्टी पडटा. रामायणांतलो जो ‘अमृत’ मानतात तो काडून, प्रभून संक्षिप्त आनी नव्यान मांडणपाच्या एका पोरण्या भारतीय परंपरेंत वांटो घेतला. तांणी ह्या म्हाकाव्याक एका

खाशेल्या प्रेक्षकां खातीर वा भक्तीच्या संदर्भा खातीर नवें रूप दिलां अशें खेरीतपणान म्हणूंक जाता.
कमलम्माळ हांचें रघुरामायण
आनीक एक म्हत्वाचें योगदान म्हणल्यार कमलम्माळ हांचें कोंकणी ‘रघुरामायण’ (पयली आवृत्ती 1981 वर्सांत), जें एक पद्यमय पुनर्कथन आसून एका रचिल्ल्या काव्य चौकटींत म्हाकाव्य मांडपाच्या प्रयत्ना खातीर वेगळें थारता. पयलींच्या मौखीक वा गद्य काणया परस वेगळी, ही कृती काव्य रुपा कडेन जाणीवपूर्वक केल्लो एक संबंद दाखयता, जो अभिजात छंद परंपरेची वळख आनी कोंकणीक सलग म्हाकाव्य रचपाचें एक माध्यम म्हणून वयर काडपाचो प्रयत्न सुचयता. कमलम्माळ हांची ही रचना फकत एक पुनर्कथन म्हणून न्हय, तर हे कृतीक एक साहित्यीक हस्तक्षेप म्हणून म्हत्व आसा. ही रचना दाखयता की कोंकणी, जिचे कडेन चड करून अभिजात म्हाकाव्याचो उणाव आसा अशें मानतात, ती औपचारीक शिस्ती आनी छंदाचे बांदावळे वांगडा विस्तारिल्लें कथनात्मक काव्य सांबाळपाक समर्थ आसा.
गीत रामायण अणकार
कोंकणी रामायण साहित्याच्या आधुनिक संग्रहांत, ग. दि. माडगूळकर हांच्या मराठींतलें ‘गीत रामायणा’चो बी. व्ही. बळिगा हांणी केल्लो अणकार (अणकाराची पयलीं आवृत्ती केरळ कोंकणी अकादेमी वरवीं 1986 वर्सांत उजवाडाक आयिल्ली) एक खाशेली म्हत्वची सुवात घेता. हें मूळ संस्कृत रामायणाचेर थेट आदारिल्लें नासून, विसाव्या शेंकड्यांतल्या एका भक्तीपर अभिजात कृतीचें तें एक ‘पुनर्सर्जन’ जावन आसा. मूळ माडगूळकरांची कृती प्रसारणा खातीर भावपूर्ण गीतांच्या वळींनी रचिल्ली आशिल्ल्यान, ती संक्षिप्तताय, भावूकताय आनी लयबद्धताय ह्या गुणांनी नटल्या; बळिगा हांणी हेच गूण कोंकणींत यशस्वीपणान हाडल्यात. कोंकणी उच्चारशास्त्र, नादशास्त्र आनी काव्य संकेतांक सादक अशे तरेन शब्दरचना आनी वृत्तांत बदल करून, तांणी मूळ गीतांचेर आदारिल्लें कथानक सांबाळ्ळां. तांचो हो अणकार मूळ कृतीकडेन प्रामाणीकपण आनी सर्जक अनुकूलन हांचो मेळ दाखयता, जाका लागून हो ग्रंथ फकत एक अणकार उरनासतना कोंकणी रामायण परंपरेंतलो, खास करून सादरीकरण आनी भक्ती साहित्याच्या मळार, एक सैमीक वांटो जावन उरला.
संक्षिप्त आवृत्ती
महाबळेश्वर सरदेसाय हांचें रामायण (पयली आवृत्ती 1990 वर्सांतली) कोंकणी साहित्य परंपरेंतल्या महाकाव्याचें एक आटोपशीर आनी सोंपें पुनर्कथन मांडटा, जें अभिजात अणकार आनी लयींतल्या रुपांतरां पसून वेगळें आसा. सरस्वती स्मृती प्रकाशनान उजवाडायिल्लें आनी तुलनेन ल्हान कथा स्वरुपांत आशिल्लें ही कृत्ती, रामायणाची एक संक्षिप्त आवृत्ती सादर करता अशें दिसता, जातूंत काव्यमय सोबाये परस (जरी ही कृत्ती काव्यबद्ध आसा तरीय) कथेची स्पश्टता आनी सातत्याक प्राधान्य दिलां. सरदेसाय हांचो हो दृष्टिकोन हें लिखाण एक शिकवण दिवपी आनी लोकप्रिय चौकटींत बसयता, जाका लागून रामाची कथा कोंकणी वाचकांखातीर सोंपी जाता आनी त्याच वांगडा तिचें गरजेचें भक्ती आनी नैतीक मोल राखून दवरता. कोंकणी रामायण साहित्याच्या व्हड मळार, तांचें हें काम फकत साहित्याक वा सादरीकरणाच्या संदर्भा परस चड करून चड वाचकांखातीर आशिल्ल्या गद्य-प्रधान वा सोंप्या पुनर्कथनाच्या परंपरेंत भर घालपी अशें मानूं येता.

म्हत्वाचो पांवडो
अशा पुनर्कथन ग्रंथांच्या विपरीत माणिकराव गावणेकारबाब हांणी संस्कृत वाल्मीकी रामायण म्हाकाव्याचो कोंकणींतल्यान केल्लो अणकार चड शास्त्रीय आनी ग्रंथप्रधान पद्दतीचें प्रतिनिधित्व करता. संस्कृत म्हाकाव्य कोंकणींत रुपांतरीत करपाचो तांणी केल्लो यत्न हे कोंकणी भाशेचे साहित्य उदरगतींत म्हत्वाचो पांवडो थारला आनी मुखारूय थारता. हातूंत आधुनीक मुद्रण संस्कृतायेचो प्रभाव आनी मजकुराची पूर्णताय तशेंच निश्ठा सादपाची ओड दिसून येता. गावणेकारांचो अणकार हो हेर भारतीय भाशांनी उपलब्ध आशिल्ल्या व्हड साहित्या सारकेंच कोंकणींतूय एक साहित्यीक भंडार निर्माण करपाच्या व्यापक चळवळीचो एक भाग म्हणूंक येता. त्याच वांगडा, अणकार करपाची ही प्रक्रियाच समानतेचेर प्रस्न उबे करता, खास करून अशा भाशेंत जिचें साहित्यीक प्रमाणीकरण हालीच्या काळांत जालां. संस्कृत उतरां, वाक्प्रचार आनी वाचनीयताय हांचे मदलो मेळ घालप अशा प्रकल्पां खातीर केंद्रबिंदू आसता, जाका लागून म्हाकाव्याच्या अणकारांतली भाशीक आनी शैलीगत आव्हानां उकतीं जातात. तशें आसलें तरी, गावणेकारबाबांची ही कृती कोंकणी साहित्याच्या सदांच वाडपी संवसाराक एक भोव मोलादीक भेट जावन आसतली अशी आस्त हांव बाळगितां आनी बाळगीत रावतलों.
[कोंकणींत रामायणाचीं आनीक जायतीं रुपांतरां, संक्षेप आनी पुनर्कथनां आसात आनी त्या सगल्यांची वळेरी हांगा दिवप शक्य ना, तरी पूण तीं सगलीं कोंकणी रामायण परंपरेच्या दर्यांत मोलादीक भर घालतात, हें हांव मना सावन मानतां. रामायणाची ही कोंकणींतली पुनर्कथनाची परंपरा (तोंडी आनी बरपाच्या माध्यमांतल्यान गद्यांतूय आनी पद्यांतूय) फुडल्या पिळग्यांनीय अशीच चालू उरची, अशी म्हजी मना सावन इत्सा आसा.]

पांच जाणांचें कार्य
ह्या विंगड-विंगड वावरांक, कमलम्माळ हांचें काव्यात्मक पुनर्कथन, प्रभू हांचें अर्थाविशीं केल्लें संक्षिप्त पुनर्कथन, बी. व्ही. बाळिगांचो गीतात्मक अणकार, महाबळेश्वर सरदेसाय हांचें काव्यात्मक संक्षिप्त रूप आनी गावणेकार हांचो संस्कृत म्हाकाव्याचो अणकार, एकठांय हाडपी गजाल म्हणल्यार साहित्यीक अभिव्यक्तीच्या एका सामाजीक प्रकल्पांतलो तांचो सहभाग. ह्या पांच लोकांनी, आप-आपल्या परीन, रामायणाक कोंकणींत हाडलें फकत एक दायज म्हणून न्हय, तर एक साहित्यीक मालमत्ताय म्हणून. तरीय पूण, परंपरेचे पयलींचे थर पुसून उडयनासतना ते हें करूंक पावले. तोंडी सादरीकरण, धर्मीक विधी आनी सामाजीक काणी सांगपाची पद्धत ह्या साहित्या वांगडाच तिगून आशिल्ल्यो तांच्यो कृती, जाका लागून कोंकणी रामायणांचो बहुस्तरीय संस्कृतीक मळ तयार जालो.
कोंकणींत एकाच प्रमाणभूत रामायणाचो अभाव हो फकत इतिहासीक अपघात न्हय, तर परंपरेचें एक संरचनात्मक खाशेलपण. वेगवेगळ्या वाठारांनी कोंकणीभाशक समुदायांचें विखुरप, आनी त्या वांगडाच आश्रय आनी साक्षरतेच्या वेगवेगळ्या स्वरूपांक लागून एकठांय आयिल्ल्या एकाच साहित्यीक केंद्राचो आभावान कोंकणी रामायण परंपरेंत विविधताय हाडली. कोंकणीचीं जायतीं साहित्यीक केंद्रां तयार जालीं, आनी दर एका केंद्रान विकसीत जावपी ह्या साहित्यांत आपापल्या बदलांची भर घाली. कर्नाटकांत, ही परंपरा साहित्यीक एकत्रीकरणा वटेन मोडली, जंय लांब कथा आनी अणकाराचेर भर दिल्लो दिसता. केरळांत, सादरीकरण आनी धर्मीक विधींच्या रुपांक चड म्हत्व दिल्लो दिसता, जंय चड करून बरपावळी परस भक्तीच्या उकतावपाचेर भर आसा. तेच वांगडा, गोंय हें सुरूवातीच्या साहित्यीक उदयाचें आनी उपरांतच्या विच्छेदाचें थळ जाली, जंय आधुनीक काळांत तें सुदारपाचे आनी प्रमाणीकरणा कडचे प्रयत्न जाले.

परंपरेक नवे आयाम
आर्विल्ल्या काळांत कोंकणी रामायण परंपरेकूय नवे आयाम आयल्यात, तातूंत भुरग्यांचे रुपांतर, गद्य पुनर्कथन, प्रायोगीक साहित्यीक पुनर्व्याख्या हांचो आस्पाव जाता. आदल्या अणकारांपरस वा काव्य रचनांपरस चड महत्वाकांक्षी आशिल्लीं हीं ग्रंथां समकालीन वाचप्यांभितर कथन तिगोवन दवरपाक म्हत्वाची भुमिका साकारतात. तशेंच महाकाव्याकडेन बदलपी संलग्नतायेचे प्रकार तातूंत दिसून येतात, जंय सुलभताय आनी शिक्षणीक उपेग साहित्य स्वरुपा इतलीच म्हत्वाची जाता.
कोंकणी रामायण परंपरेचें एकूणच मूल्यांकन करतना एकाच, निश्चीत ग्रंथाच्या आदर्शा आड मेजपाची प्रलोभनाक प्रतिकार दिवप म्हत्वाचें. ताचें सारकें म्हत्व ताचे बहुलतायेंत आसा. म्हाकाव्याक थळाव्या संदर्भा कडेन जुळोवन घेवपी तोंडी कथनांसावन, ताका मजकूर करपाचो यत्न करपी सुरवातेच्या गद्य यत्नांतल्यान, ताचो वेगवेगळो अणकार, संक्षिप्त रुपां वा पुनर्कल्पना करपी आर्विल्ल्या ग्रंथांमेरेन, ही परंपरा संस्कृतीक वाटाघाटीची एक गतीशील प्रक्रिया दाखयता. कोंकणी रामायण हो एक थीर अस्तित्व आसपी प्रकरण न्हय तर भूतकाळ आनी वर्तमान हांचेमदीं, सादरीकरण आनी मजकूर हांचेमदीं आनी प्रादेशीक विशिश्टताय आनी अखिल भारतीय कथात्मक वारसा हांचेमदीं चालू संवाद.
अश्या नदरेक लागून कमलम्माळ, नरहरी विठ्ठल प्रभू, बी. व्ही. बाळिगा, महाबळेश्वर सरदेसाय आनी माणिकराव गावणेकार ह्या सारक्या व्यक्तींच्या योगदानाची मूल्यांकन करपाक मेळटा, त्यो एकसुऱ्यो साहित्यीक कृती म्हणून न्हय तर व्हडल्या सातत्या भितरले वांगडी म्हणून. तांच्यो कृती आदले परंपरेची सुवात घेनात पूण तातूंत नवे थर घालून रामायणा कडेन कोंकणी संलग्नतायेची टेपेस्ट्री समृद्ध करतात. ह्या अर्थान कोंकणी रामायण परंपरा एक आकर्शक देख दिता, एकूय शास्त्रीय महाकाव्य नाशिल्ली भास तरी लेगीत गिरेस्त आनी विंगड-विंगड म्हाकाव्य संस्कृताय कशी तिगोवन दवरूंक शकता, जी उक्ती आनी अनुकूल जावन आपल्या उलोवप्यांच्या जियेल्ल्या अणभवांत खोलायेन रुजल्या.

शशांक शणै
7022694191