भांगरभूंय | प्रतिनिधी
गों य सयत महाराष्ट्रांतल्या जायत्या वाठारांनी उदकाचो उणाव हो एक गंभीर प्रस्न जावपाक लागला. पावसाच्या दिसांनी खूब पावस पडटा, व्हड प्रमाणांत पावसाचें उदक व्हांवत वचून दर्यांत मेळटा. देखून पावसाचे उदक सांठोवन दवरून तें जमनींत जिरोवन दवरप ही काळाची गरज. “उदक आडयात, उदक जिरयात” ही संकल्पना मतींत घेवन तयार केल्या. उदका संवर्धना खातीर वसंत बंधाराे हो एक प्रभावी उपाय मानतात. हाचे वरवीं उदकाचें योग्य वेवस्थापन केल्यार शेतवडी, पर्यावरण आनी गांवगिरे अर्थवेवस्थेक व्हड फायदो जाता.
वसंत धरणाची फाटभूंय म्हळ्यार महाराष्ट्रांतल्या जायत्या वाठारांनी दर वर्सा उदकाचो दुकळ पडटालो. पावसाच्या दिसांनी व्हड प्रमाणांत पावस रकतालो. उदक मात बेगीन व्हांवन वतालें आनी गिमाच्या दिसांनी उदकाचो व्हड प्रमाणात उणाव जाणवतालो. ह्या प्रस्नाचेर उपाय म्हणून ल्हान धरणां बांदपाची कल्पना मांडली. थळाव्या स्वरुपांत उण्या खर्चांत बांदिल्लें आनी व्हाळ वा ल्हान न्हंयांचेर सादें तंत्रगिन्यान वापरून बांदिल्लें हें धरण उदकाचें संवर्धन करपा खातीर उपेगी थारलें. गांवगिऱ्या वाठारांतल्या लोकांचो सहभाग आनी सरकाराचें प्रोत्साहन ही संकल्पना चड प्रभावीपणान चालीक लागपाक लागली.
ह्या धरणांक “वसंत बंधारा” अशें नांव दिवपा फाटल्यान इतिहासीक संदर्भूय आसा. ह्या प्रकारच्या धरणांक महाराष्ट्रांतल्या उदका संवर्धन आनी गांवगिऱ्या उदरगती खातीर वावुरपी समाजसेवक वसंतदादा पाटील हांच्या वावरांतल्यान प्रोत्साहन मेळ्ळें. ताच्या नांवा वयल्यान अशा ल्हान उदक संवर्धन प्रकल्पांक “वसंत बंधारा ” अशें म्हणपाक लागले. गांवगिऱ्या वाठारांनी पियेपाच्या उदकाचो उणाव उणो करपा खातीर आनी शेतवडी खातीर उदक मेळोवपा खातीर अशे बंधारे व्हड प्रमाणांत बांदले. देखून उदका संवर्धन चळवळींत वसंत ल्हान धरणांक खाशेलें म्हत्व मेळ्ळें.
वसंत बंधारो म्हळ्यार ल्हान न्हंय, व्हाळ वा न्हंयेच्या फांट्यार बांदिल्लो कमी उंचायेचो घट बंधारो. असले बंधारे मुखेलपणान पावसाळ्या उपरांत लेगीत उदक सांठोवपा खातीर बांदतात. ताका बांद म्हणटात. पावसाच्या दिसांनी न्हंयेक हुंवार येवन उदकाचो लोट नेटान व्हांवता तेन्ना हो बंधारो उदक आडायता. आडखळिल्लें उदक ल्हवू ल्हवू जमनींत रिगता आनी भोंवतणच्या वाठारांतल्या भुंयगत उदकाची पातळी वाडटा. हाका लागून बांय, बोरवेल आनी शेतांतल्या तळ्यांत उदकाची उपलब्धताय वाडटा.
“पाणी अडवा, पाणी जिरवा” पावसाचे उदक थळाव्या स्वरुपांत सांठोवन दवरप आनी तें जमनींत जिरोवप हो हे संकल्पने फाटलो मुखेल हेत वसंत बंधाऱ्याक लागून हें काम सोंपें जाता. बंधाऱ्यांत उदक सांठोवन उरिल्ल्यान जमनींत रिगपाक फावो तो वेळ मेळटा. ताका लागून जमनींतली उदकाची पातळी वाडटा आनी गिमाच्या दिसांनी लेगीत उदकाचो उणाव कमी जाता.
वसंत धरणाचो सगल्यांत व्हडलो फायदो म्हळ्यार तातूंतल्यान शेतवडीक मेळपी फायदो. उदकाची उपलब्धताय वाडिल्ल्यान शेतकारांक वर्सभर विंगड विंगड पिकांची लागवड करपाक मेळटा. पयलीं शेतवड पावसाचेर आदारून आशिल्ल्या वाठारांनी आतां दोन-तीन पिकां काडप शक्य जाता. हाका लागून शेतकारांची येणावळ वाडटा आनी गांवगिऱ्या वाठारांतली अर्थीक स्थिती सुदारता. तशेंच उदकांतल्यान बागायती आनी हेर पुरक वेवसाय विकसीत जावंक शकतात.
वसंत बांधाऱ्याचो पर्यावरणाक व्हड फायदो जाता. जमनींत रिगपी उदकाक लागून झाडां आनी वनस्पतींची बरी वाड जाता. पाचवीचार झाडां वाडिल्ल्यान हवामानांतली उश्णताय उणी जाता आनी थळावें वातावरण चड संतुलीत उरता. तशेंच मातयेचो कटाव उणो जाता. व्हांवपी उदकान धुवन वचपी पिकाळ माती धरणाक लागून थांबता, आनी जमनीची पिकाळसाण तिगून उरता.
गांवगिरे उदरगतीचे नदरेनय वसंत धरणांक खूब म्हत्व आसा. धरण बांदतना योग्य नियोजन गरजेचें आसता. धरणाची उंचाय, उदक सांठोवप, उदकाचो प्रवाह हांचो अभ्यास करून बांदकाम करप गरजेचें. खासा करून धरण बांदतना भोंवतणचे गांव, शेत जमनी वा धर्मीक सुवातो उदकांत बुडून वच्चें न्हय हाची आदींच खात्री करप म्हत्वाचें.
अशा संवेदनात्मक गजालींचो खोलायेन विचार केलो ना जाल्यार समाजीक आनी संस्कृतीक समस्या निर्माण जावंक शकतात. देखून धरण बांदचे पयलीं योग्य सुवात थारावपा खातीर सर्वेक्षण करप, थळाव्या लोकां वांगडा चर्चा करप, धरणाचो आराखडो लोकांक दाखोवन तांगेले विचार आयकून तज्ञांचो सल्लो घेवप गरजेचें.
तशेंच धरणाची बांदावळ घटमूट आनी टिकावू आसूंक जाय. तशेंच पावसा उपरांत ताची नेमान देखरेख करप गरजेचें आसता. धरणांत गाळ जमलो जाल्यार तो वेळोवेळ काडपाची गरज आसता, नाजाल्यार उदक सांठोवपाची तांक उणी जावं येता. जर योग्य रितीन वेवस्थापन केल्यार वसंत बंधारो जायतीं वर्सां प्रभावीपणान काम करपाक शकता.
आयच्या काळांत हवामानांतल्या बदलाक लागून पावसाचें प्रमाण अनिश्चीत जालां. केन्ना व्हड पावस पडटा जाल्यार केन्ना दुकळ पडटा. अशे परिस्थितींत “उदक आडावप, उदक जिरोवप” ही संकल्पना चड म्हत्वाची थारता. वसंत बंधारो सारक्या ल्हान उदका संवर्धन प्रकल्पांक लागून थळाव्या पांवड्यार व्हड फरक पडूं येता. म्हूण सरकारान वेगळ्या येवजण्यां वरवीं अशा धरणांक प्रोत्साहन दिलां.
निमाणें म्हणूं येता की वसंत बंधराे हो फक्त उदक आडावपाचें स्रोत न्हय तर ग्रामीण उदरगतीचो म्हत्वाचो आदार. उदकाचें योग्य नियोजन केल्यार शेती, पर्यावरण आनी समाज ह्या तिनूय क्षेत्रांत सकारात्मक बदल घडोवन हाडूंक शकतात. “उदक आडयात , उदक जिरयात ” हो फक्त नारो न्हय, तर उदरगतीची दिका. दरेक गांव आनी दरेका नागरिकान हे संकल्पनेक तेंको दीत जाल्यार फुडारांत उदकाचे प्रस्न कांय प्रमाणांत उणें जावंक शकतात.
सुदिन वि. कुर्डीकार.
8275425404
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
