सोद- वावरांतल्यान लोक- नाट्याचो दस्तावेज निर्माण करपी – क्रिस्तांवांचो जागोर

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

क्रिस्तांवांचो जागोर ह्या पुस्तकाची देख दोळ्यां मुखार दवरून कोंकणींतले बरोवपी, भासमोगी आनी अभ्यासक हाणीं फुडें सरूंक जाय आनी राज्य पांवड्यार वावर करपी सगळ्या संस्थांनी तांकां प्रोत्साहन दिवंक जाय.

जागोर म्हळ्यार एक अखंड लोक- नाट्यप्रकार. पेरणी जमातीच्या जागरा थावन ताची वळख मेळटा. रुपडीं घालप आनी संगीताच्या तालार नाचून संवादांनी आपल्यो भावना व्यक्त करप, हो ताचे फाटलो हेतू. हिंदू लोका बराबर क्रिस्तांव लोकाचोय जागोर आसा हें दाखोवपा खातीर आनी क्रिस्तांवांच्या जागराची गरज तशी लिखीत रुपान वळख नाशिल्ले खातीर कोंकणी बरोवपी आनी पत्रकार मार्कुस गोन्साल्वीस हाणें एक धाडशी पावल मारून ‘क्रिस्तांवांचो जागोर’ हें सोद- वावर पुस्तक निर्माण करूंक थारायलें. दाल्गादो कोंकणी अकादेमीचें फाटबळ घेवन ताणें आपलो वावर पुराय केलो आनी एक सोबीत पुस्तक कोंकणी सरस्पतींत जोडटना, जागराच्या इतिहासांतूय भर घाली. पुस्तक लोकमान्य प्रोसॅस हाणीं छापलां आनी ताचें मुखेल कव्हर बरोप्यानूच चित्रायलां.  भितर फोटू आसात ते सगूण गावडे, अरविंद टेंगसे, सावियो डायस, ज्योगोवायुके, हर्ष कामत आनी जॉयल डी सौजा हाणीं काडल्यात.  कव्हराच्या भितरल्या फ्लॅपाचेर बरोवप्याची वळख आसा जाल्यार फाटल्या फ्लॅपाचेर दाल्गादो कोंकणी अकादेमीन उजवाडायल्ल्या पुस्तकांची वळेरी आसा. ह्या पुस्तका खातीर मार्कुस गोन्साल्वीसाक परबीं आनी शाबासकी.   

फाटभूंय

गोंयच्या गावडा समाजाक मूळ गोंयकार म्हण वळखतात.  ह्या समाजा मदें हिंदू आनी क्रिस्तांव लोक आसात.  गोंयच्या वेग-वेगळ्या भागांनी वस्ती करून आशिल्ल्या ह्या समाजांतल्या संस्कृतीक दायजाचें दस्तावेजीकरण खंय तरी आनी कोणें तरी करूंक जाय आसलें.  हिंदू जागरा विशीं जायतें बरयल्लें मेळटा पूण क्रिस्तांवांच्या जागरा विशीं सोद-वावर जावंक नाशिल्ल्यान ताचें अस्तित्व तिगोवन दवरूंक मार्कुसान हें पावल घालें.  ताणें फक्त इतिहासाचेर भर न्हय तर तातूंत गायतलीं शेनां (जागरांतलीं गितां) हांचेंय दर्शन घडवपाचो हेतू बाळगिलो.  एक खाशेली गजाल, मूळ हिंदू परंपरा चलोवपी गावडा आनी धर्मांतर केल्ले गावडा जेन्ना एके रातयांत बदल्ले आनी त्या बदलिल्ल्या चाली-रितींचें, दायजाचें आनी संस्कृताये बराबर क्रिस्तांवांच्या जागराचें रूप बदल्लें, ताचीय झलक ताका दिवपाची आसली. म्हणून ह्या पुस्तकान जल्म घेतलो.

पुस्तकाचो गाभो

पुस्तकाची सुरवात जागराची परिभाशा दिवन जाल्या.  बरोवपी म्हणटा, “ ‘जागोर’ म्हळ्यार सगळी रात- जागरण. जागरण करप.  तशेंच देवाक प्रसन्न वो खोशी करप. हांसत- नाचत सवंगां करप.   एका काळार खंय जागोर सांजे सुरू जातालो तो दुसरे फांतोडेर सोंपतालो.”  जागराचे तीन वांटे बरोवप्यान दाखयल्यात – पयलो नमन, मागीर देवाची माया आनी तातूंतलीं सवंगां आनी तिसरो आख्ख्यान (भावार्थाचें सांगणें). जागोर करपाचो काळ आनी सुवातो सांगतना थोडो इतिहासूय मुखार आयला.  जागराचे चार प्रकार आनी तांचें विश्लेशणूय दिलां. गावडा समाज हो सैम- देवांक मानपी.  सैम- निर्मीत दर एके वस्तूक देवारुपान पुजपी.  म्हणून मांड आनी गाराणीं आयलीं, नाच आनी सैम-वस्तुंचो वापर आयलो. हो लोक पुर्तुगेज गोंयांत आयले उपरांत वांटून गेलो.  म्हणून ह्या पुस्तकांत हिंदू आनी क्रिस्तांव समाजाचो जायते कडें उल्लेख दिसता. हे विशीं ‘क्रिस्तांवाच्या जागराची दायजीक आनी इतिहासीक फाटभूंय’ ह्या भागांत चडूच उल्लेख जाला.  जागर खंय- खंय पावलो आनी तो कसो फुल्लो, तो सुरू जावंचे आदीं कितें करतात ते विशींय बरोवप्यान बरी म्हायती दिल्या.  जागोर सुरू जातच लोकाची कर्मणूक, राग, फोग भायर सरतकच कितें जाता, अस्तुऱ्यांक ह्या जागरांतल्यान कितें भोगता, हे विशींय भावना वाचूंक मेळटात.  पुस्तकांत दिल्लीं सुमार वीस शेनां वाचले उपरांत एक वेगळोच अणभव येता. निमाण्या पानांनी जागरा संबंधीत रंगीत फोटू घाल्यात.

खाशेलेंपण

ह्या पुस्तकान जागराच्या सोद- वावराचो पयलो पावंडो घाला.  बरोवप्यान स्वता आयचो जागोर पळेला आनी जागराच्या जाणकारांक मेळून तांचे कडल्यान म्हायती घेतल्या, जायतीं पुस्तकां चाळ्ळ्यांत आनी आपल्या वावराक सत्यताय हाडल्या.  जागोर संबंधीत फोटू वापरल्यात ते वास्तवीक आसात.  जागराचो बरोच इतिहास पुंजायला, जाचे वेल्यान मुखार खोलायेन अभ्यास करूंक वाट मेकळी दवरल्या.  शेन हें जागराचें मुखेल आंग, ताचे कांय नमुने आनी वाजंत्रांची म्हायती दिल्या.

जागराची वेगळी परिभाशा

पुस्तकाक प्रस्तावना बरयल्लो डॉ. पांडुरंग फळदेसाय आपल्या बरपांत म्हणटा, “जागोर’ ही लेगीत अशीच एक कला. आमच्या गोंयांत आज मेरेन अभ्यास केल्ले प्रमाणें तरेकवार जमाती जागोर सादर करतात. वर्सा- सणाच्यो विदी आनी भोगावळ म्हण हो जागोर जाता. जागराचो मूळ हेतू ताच्या नांवांतूच आसा. ‘जागोर’ म्हळ्यार जागोवप. जागें करप. घुस्पल्ल्या मनाक निकटो संदेश दिवप. ताका ताचे न्हिदेंतल्यान, भ्रमांतल्यान जागो करप. देखुनूच ताका जागरण हें उतर आसा. जागरण नांवाचें लोक-नाट्य भारताच्या खुबश्या वाठारांनी आसा. तांचो उद्देश लेगीत हांवें हांगा सांगला तोच. भौसाक संदेश दिवपाची ती रीत.  आमचो देस शेतकामत्यांचो. दीसभर गांवांतले लोक घोळतीक करतात आनी सांजे वेळार घरांत येवन विसव घेतात. देखून, मन-रिजवणे खातीर केल्ले चडशे कला-प्रकार रातचे जातात. न्हीद खळून तो कला-प्रकार आमी पळेतात. जागरण करून घांटयल्लो संदेश फुडले जिणेंत भोव बरो उपकारी थारता. देखून गोंयच्या आदीम लोक-नाट्याचें नांव ‘जागोर.’

जागराची सामुग्री

जागर चडसो मांड वा माचयेर जातालो. बरोवप्यान शेनांच्यो तरा, तांचे विशय, अर्थ आनी तांतूंतल्यान घडपी अनर्थ बरे तरेन मांडल्यात. मांड, शेन, जपाटी, घुमट, म्हादाळें, कांसाळें, न्हेसण, तोप, कामीज, निखणदारां सारकीं पात्रां, ताच्या हातांतली बडी, पाव, अस्तुऱ्यांचो भेस, अश्या तरेकवार सामुग्रींची बरी इस्कुटावणी दिल्या. 1980 थावन जागराचेर आयल्ली शेळ-मळाय आनी जागरा कडच्यान नवी पिळगी पयस वचत चलिल्ल्यान हे सामुग्री विशींय हुस्को प्रगट केला.

सोंपयतना…

कोंकणीच्या मळार सोद-वावर खूब कमी प्रमाणांत जाता, ताका प्रोत्साहन मेळूंक जाय. एके भाशेंत जितलो सोद-वावर जाता तितली भास प्रगत जाता. मार्कुसान लोक- नाट्याचेर सोद- वावर करून एक पावंडो घालून दिला, तरनाट्यांनी हातूंत लक्ष घालूंक जाय आनी इल्लो वेळ भाशे खातीर खर्चूंक जाय. आमचे कडें कितलेच विशय आसात, जांचेर सोद जावंक जाय आनी त्यो गजाली फुडले पिळगे खातीर जतन करून दवरूंक जाय. क्रिस्तांवांचो जागोर ह्या पुस्तकाची देख दोळ्यां मुखार दवरून कोंकणींतले बरोवपी, भासमोगी आनी अभ्यासक हाणीं फुडें सरूंक जाय आनी राज्य पांवड्यार वावर करपी सगळ्या संस्थांनी तांकां प्रोत्साहन दिवंक जाय. हीं पावलां नेटान पडलीं जाल्यार एक नवें पर्व सुरू जातलें.  परतून एक फावट ‘क्रिस्तांवांचो जागोर’ ह्या पुस्तका खातीर मार्कुस गोन्साल्वीसाची तुस्त-थोखणाय.

– विन्सी क्वाद्रूस, 

राय, साश्ट, गोंय

९८२२५८७४९८