सैमाचो इश्ट

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

परक्या आक्रमणांनी ह्या समाजाचे बरेंच लुकसाण केलें. तांणी वसणूक केल्ले गांव तांचे कडल्यान काडून घेतले.

गोंय मुक्त जावन साठ वर्सां जावन गेलीं. ह्या वर्सांनी गोंयच्या नीज वसणूक आशिल्ल्या गावडो, कुणबी, वेळीप आनी धनगर समाजाचो कितलो उद्धार जालो ते विशयींचो नियाळ. सैमाच्या गोपांत आशिल्ल्या गोंयांत तरतराच्यो वसणुको आयल्यो. थीर जाल्यो. कोणाचे इतिहास मेळटात तर कोणाचे मेळनात. संशोधकांनी, इतिहासकारांनी, तशेंच समाजीक आपवावुरप्यांनी त्या इतिहासाचेर उजवाड घालपाचो यत्न केलो. पूण तो पुरायपणान खरो आसा असो कोणूच दाव्यान सांगपाक शकनात. कांय संशोधका परमाण गावडो, कुणबी, वेळीप आनी धनगर हे छोटा नागपूर ह्या मध्यप्रदेशांतल्या एका वाठारांतल्यान गोंयांत आयले. तांच्या उत्पत्तीची मुळां ‘प्रोटो-ऍस्ट्रॉयड’ ह्या गटांत मेळटात. 

इतिहास

ह्या समाजाचो इतिहास खंयच बरोवन दवरिल्लो नाशिल्ल्यान तांची मुळां, इतिहास, संस्कृती आनी हेर तासां मेळप कठीण. तांची संस्कृती वा तांचो इतिहास तोंडी आसा. तांच्या शिगम्याच्या, धालांच्या पदांनी वो फुगड्यांच्या ओवयांनी तांची संस्कृती, रीत, जीण, तांच्या शिटूक उतरांची कळा दिश्टी पडटा. पिळगी दर पिळगी ह्या पदांतल्यान आपलो इतिहास, संस्कृती आनी जिणेंत उपकारी तत्वां शिकतात. लोकपदांचो आलाशिरो घेवन कांय संशोधकांनी तांच्या वट्ट जिणेचेर उजवाड घाला. तांच्या पदां प्रमाण हो समाज शेतां, गाय गोरवां, रानवटी जनावरांक मनशाळून आपल्या शेतां, घराखातीर तांचो वापर करून घेवपाक आपली शिटूक बुद्द वापरतालो. कदीम काळा सावन तांणी गोंयचे भुंयेर शेतां- भाटां फुलयलीं. गाय, गोरवांची, बोकड्यो, कुकडांची पसवण केली. दोंगर, दोंगुल्ल्‍यो कापून थंय शेतां, कामतां केलीं. कांय संशोधकांच्या परमाणें ते आयले तेन्ना हांगा फकत अटंग रान आशिल्लें, ताणीं तांच्या वांगडा हाडिल्ले बी बियोड्क ह्या जमनीत पिकयलें. तांची समाज व्यवस्था बरी आशिल्ली, तांचो मांड आसतालो, जाका न्याय करपाची बुद्द चड, तो बुदवंत जातालो आनी समाजांतल्या केस्तांवाची फोडणिशी करून कायदे करतालो. गांवांत कितेंय करपाचें आसत तर ह्या बुदवंताक पाचारताले. तांकां परक्या आक्रमणांनी बाटायलो, इबाडलो, तांच्या शेतां- जमनीचेर कब्जो केलो आनी तांचे कमोवपाचे साधन काडून घेतलें. पुर्तुगेज जेन्ना गोंयांत आयले तेन्ना तांणी तांचे जमनीर कब्जो करून त्यो तांकां मजत करतल्यांच्या हातांन दिल्यो.   

समाजीक जीण

गावडा, कुणबी, वेळीप आनी धनगर हांचे समाजीक जापसालदारकी तांच्या वसणुकेंत मेळटा. उदकाच्या लागीं, दोंगराच्या पांया कडेन, न्हंयेचे देगेर, अटंग्या रानांनी तांची वस्ती पळोवपाक मेळटा. विशिश्ट पद्दतीचो लुगटाचो कपडो बायलो वापरतात, आज संवसारभर ताका कुणबी साडी म्हणून नामना मेळ्ळ्या. तांच्या न्हेसणाक देंठली म्हणटात तर तांचे दादले खांदार कांबळ, काश्टी आनी वेल्यान वालो बांदतात. तांच्या बायलांच्या गळ्यांनी काळ्या पिड्डूंकाच्यो कितल्योशोच सरी आसतात. आंग मेहनतीचे काम करपाक ते फाटी-फुडें पळयनात. ताचे लागून तांची कुड घटमूट आसता. नव्या सोदांचे पेंव तांचे वसणुकेंत पावला, तांणी आपली संस्कृती, परंपरा सोडून नवे सुदारीत जिणें आपणायलां. पयलीं तांकां शिकपाक एक तर चलत वच्चें पडटाले, शाळाय खूब पयस आसताल्यो, नव्या मुक्त गोंयांत तांकां मुखार हाडपाचो यत्न जालो ना.

नवे पिळगेन भायर सरून आपल्या पोटाचो आनी हेर गरजेचो प्रस्न सोडयलो, ताका लागून तांच्या जाण्टेल्यांनी पदांतल्यान हाडिल्ली परंपरा तांकां मुखार व्हरपाक लज दिसपाक लागली. इतर समाजान तांकां जाय तितलो तेंको दिलो ना. तांका सदांच तांच्या दिसपावेल्यान, न्हेसणावेल्यान, भाशे वेल्यान फकांडां आयकून घेवची पडलीं. साद्या, शांत सभावाच्या ह्या समाजान कसल्याच प्रकाराचो प्रतिकार केलो ना. बुदवंत फकत तांच्या समाजां पुरतेच उरले, थंय तांकां न्याय मेळलो ना. समाजीक जापसालदारकेंतल्यान कांय आपवावुरपी पंगडांनी तांच्या उदरगती खातीर तरेकवार कार्यावळी घडोवन हाडपाचे यत्न केले. आयच्या नव्या काळांतूय तांच्या समाजीक वसणुकेर वायट नदर दवरून राजकी सुवार्था खातीर तांकां इबाडप चालूच आसा. कांय समाजीक संस्थांनी थळाव्या लोकां बरोबर मेळून लोकशिक्षण केलें. तांचे भितर शिकपाची किट पेटयली. तांका तांच्या घरांतल्यान भायर हाडलें, तांची कला संवसारीक केली. वसणुकेंत भायल्यांक हाडून तांच्या संस्कृतायेचें दर्शन घडयलें.     

राजकारण

हो समाज राजकारणा पासून सदांच पयस रावलो. गोंय मुक्त जावन हेर समाजांची उदरगत जायत गेली. ह्या समाजाक आपलो मुखेली उबो करपाक कोणेंच मजत करूंक ना. परक्या आक्रमणाक भियेवन अटंग्या रानांत वसणूक करून राविल्ले ते थंयच उरले. तांच्या समाजाचे फुडारी मुखार तयार जाले, पूण तांकां फावो तसो सरकारांत तेंको मेळ्ळो ना. जांकां तेंको मेळ्ळो ते आपल्या समाजा पसून पयस गेले. तांणी सुवार्थ पळयलो, आपली उदरगत केली. तन्न्या रगताचे कितलेशेच मुखेली तयार जाले, पूण तांच्या उतराक कोणेंच म्हत्व दिलें ना. आज नव्या विचारांचे, नवे फुडारी ह्या समाजांत तयार जाल्यात. ते तरे तरेच्या मळार तांच्या समाजाचें प्रतिनिधित्व करतात. आपलें म्हणणें मांडटात. शिक्षणांतल्यान उदरगत जावची म्हणून समाजाच्या तरणाट्यांक माचयो उपलब्ध करून दिल्यात. तांच्या पुर्विल्ल्या काळांत तांचे बुदवंत जे गांवपण वा गांवकी करताले आनी समाज हित जपताले ते आतांच्या फुडार्‍यांक ना. तांणी आपल्या गांव आपल्या गांवपणांतल्यान उबो केलो तशी तांक आतांच्या फुडार्‍यांक ना. तांका एक खर, समाज भान आशिल्लो, आपली संस्कृताय आनी परंपरा जाणा आशिल्लो, खंयच्याय प्रसंगार आपल्या समाजा फाटल्यान उबो रावपी फुडार्‍याची गरज आसा, जाका आपलें उतर खंय आनी कशें तेंकवन धरप हें खबर आसा असो फुडारी. जाका ताच्या समाजांत मान आसा, उतराक वालोर आसा असो फुडारी. आपल्याच्या पयलीं ताणें ताच्या समाजाच्या उदरगतीचो विचार करपाक जाय. होच समाज वेंचणुके वेळार ताच्या फाटल्यान उबो रावता.   

संस्कृताय, भेस, वखदां आनी खाणां

गावडो, कुणबी, वेळीप आनी धनगर हांची संस्कृती खुब गिरेस्त. सैमाच्या गोपान रावन, सैमाचे तरेकवार कोर घेवन तांणी शिगमो, धालो, फुगडी रंगयली. त्या रंगयाळे संस्कृतीचो तांणी आपले जिणेक एक साज चडयलो. ह्याच सैमान तांका आपणायलें आनी आपल्या गर्भांतलें दिवन तांका गिरेस्त केलें. ह्या उत्सवाच्या पदांनी तांची संस्कृताय दिसता, समाजांत आशिल्लो एकचार दिसता. तांचो इतिहास ह्याच पदांनी जपला, ते कशे आयले, कशी वसणूक थापली. ते कितें घेवन आयले, तांचे कोणें वायट केलें, कोणे बरें केले. तांचे देव कोण, ते कोणाक पुजतात, सगलें त्या ओवयांनी मेळटा. तांच्या लुगटाक देंठली, कुणबी साडी अशें म्हणटात. गावडे, कुळंबी हांच्या न्हेसणांत खंय तरी सारकेपण दिसता. धनगर समाजान तकलेक एक वालो, कमराक वालो आनी खांद्यार कांबळ आसता. हो समाज आपल्यो बोकड्यो चरयत एका रानांतल्यान दुसर्‍या रानांत भोंवत आसता. ह्या समाजांत शेतां, कामतां करपा कडेन चड ओड आसा. हाली तेंपार दोंगरांनी पिकयल्ल्यो मिरसांगो, दुदी, भेणें, घोंसाळीं हांका चड मागणी आसा. पयलीं ही शाकभाजी ते एका पाट्यांनी घालून गांवांनी येताले, त्या भाजेच्या बदल्यांत नाल्ल, भात, सुपारी व्हरताले. 

सुदारीत रान कायद्यान तांचे हात बांदले. जे रानवटी जनावरांक दुखयनासतना तांच्या बरोबर मेळ मेकळे रावताले, तांका वन्य संरक्षण कायदो काडून तांचेच जमनीर परके केले. ह्याच समाजान आमकां रानवटी वखदांची वळख करून दिली. आजूनय ह्या समाजाच्या वाठारांनी गांवठी वखदां दितात. कांय वाठारांनी कामीण, सर्पदंश, हुरहूरें, ल्हान भुरग्यांची दुयेंसा, हांचेर वखदां दितात. तातलें कांय वैज फाटल्या कितल्याश्या पिळग्यांतल्यान हें काम करत आयल्यात. हजारांनी दुयेंत लोक गोंयच्यान तशेंच गोंय भायल्यान वर्सान वर्स येतात. हे वैज हीं वखदां दोंगरार वचून सोदून हाडटात. कांय वैजांनी हाची शेतांय केल्यात. तांचो आहार हो सैमाचे एक अपरूप म्हणूंक येता. रानवटी भाज्यो, सान्ना, आमील, खीर आनी बरेच प्रकार, तांच्या भलायकी तुस्त तोखणाय करपा सारकी. उकड्या पेजेचो नीस आनी पेज जेवून ते कामाक वतात. तांच्या गोरवांक ते आपल्या घरच्या सारकी पसवण करतात. तांची रांदची कुड दर एकल्याक उकती आसना. संवसाराक त्या खाणाची चड गरज आसा, जाच्या लागून इबाड जाल्ली भलायकी जाग्यार येता.

गोंय मुक्ती संग्रामांत समाजाचो वांटो

परक्या आक्रमणांनी ह्या समाजाचे बरेंच लुकसाण केलें. तांणी वसणूक केल्ले गांव तांचे कडल्यान काडून घेतले. तांच्या गुजराणीचें साधन काडून घेतिल्ल्यान तांका अर्थीक आनी समाजीक फटको बसलो. तातूंतल्यान ते सांबाळपाक पावले नात. हाचो परिणाम असो जालो की भितरलो खतखतो उसळून भायर आयलो. तांणी सुटके झुजार्‍यांक मजत करपाक सुरवात केली. सुटके झुजार्‍यांक अटंग्या रानांत लिपून दवरप, रानांतल्यान वाटो दाखवप, एका वाठारांतली पत्रां दुसर्‍या वाठारांत पावोवप. सांपळे लावपाक मजत करप. कांय समाजाचे फुडारी सुटके झुजांत मुखार सरले, तांका बंदखणीची ख्यास्त जाली. पुर्तुगेजांचो मार सोंसलो. 

गावडो, कुणबी, वेळीप आनी धनगर ह्या समाजान गोंयचे भुंये खातीर खुब केलें, पूण त्यात्येकीत तांका आज मेरेन कोणूच परतून दिवपाक पावलो ना. तांची राखण, तांची उदरगत, शिक्षण, संस्कृताय, दायज, आनी इतिहास बरोवन दवरपाची खुप गरज आसा. तांच्या साहित्याक लोकां मुखार मांडप गरजेचे आसा. तांका एक खंबीर, समाजभान आशिल्लो फुडारी जाय. ह्या सैमाच्या इश्टाक आमी केन्ना न्याय मेळोवन दितले?

– सारंग अग्रासनी

99218 68202