भांगरभूंय | प्रतिनिधी
अाज कितें मेळ्ळें? वा आज कितें खालें? असो प्रस्न एकाद्रो गोंयकार तुमकां करीत जाल्यार ताचो अर्थ आज बाजारांतल्यान तुमी कसलें नुस्तें हाडलें वा खालें असो जाता. तुमी साखरभात जांव बासुंदीपुरी खाल्या आसत, पूण ती जाप हांगा लागू जायना. ताचे नदरेन सगळ्यांत व्हडलें पक्वान्न म्हणल्यार नुस्तें! नुस्त्या शिवाय जेवण म्हणल्यार भाजीपालो. सामको शिवराक! (श्रावक वयल्यान). कितेंच जमनाशिल्ल्या वा अजागळ मनशाक तो “बाप्पा शिवराक” म्हणटा. हाचे वयल्यान निव्वळ शिवराक मनशाची ताचे लेखी पत कितें हें तुमी मतींत घेवचें.
नुस्तें संवसारांत सगळे कडेन खातात. पूण देवाच्या ह्या पयल्या अवताराची “षोडशोपचार” पुजा इतल्या भक्तीभावान गोंया इतली दुसरे कडेन खंयच जायना आसतली. नुस्त्याक देवाच्या पयल्या अवताराची प्रतिश्ठा ही गोंयकारांच्या खूब फ़ुडलें चिंतपी पुर्वजान दिल्ली आसतली. तशें नाशिल्लें जाल्यार जे गजालीक हजारांनी वर्सां जावन गेलीं आसतनाय आमी ताची प्रतिश्ठा आयज मेरेन इतले बारीकसाणेन तिगोवन दवरचेच नासले.
पोरण्या संस्कृत साहित्यांत सरस्वती न्हंयची व्हडपण सांगपी जितलीं स्तोत्रां आसात तितलीं आनी खंयचेय दुसरे न्हंयचीं नात. गंगेची खूब आसात पूण तीं सरस्वती न्हंय गुप्त जाल्या उपरांतचीं. जिचे तडीर एका काळार खूब व्हडली सारस्वत संस्कृताय जल्माक आयली, ती अकस्मात गुप्त कशी जाली हाचो सोद आदल्या रुशीमुनीक आनी नव्या शास्त्रज्ञाक आजून लागूंक ना. पूण म्हजो असो समज आसा की तिच्या दोनूय तडीर आशिल्ल्या सारस्वतांनी तिच्या पोटांतलें सगळें नुस्तें खावन सोंपयिल्ल्या कारणान, आतां जगपांत कसलोय अर्थ उरूंक ना अशी भावना जाल्ल्यान ती गुप्त जाली आसपाक जाय. तिच्या सांगाताक नुस्तें मेळपाची आस्तय सोंपिल्ल्यान तिचे तडी वयल्या नुस्त्याचेर अवलंबून आशिल्ल्या सारस्वतांची कशी अवतिकाय जाल्ली आसूं येता आनी नुस्तें सोदपाक तो बारा दिकांनी कसो फाफशिलो आसत हाची स्पश्ट कल्पना हांव करूंक शकतां.
कित्याक तर आजूय खरो गोंयकार नुस्त्या विणें कसो तळमळटा आनी केदेय व्हडल्या सिर्विसेचेर खोंट मारून तो गोंयांत कसो परतता हाच्यो खूब देखी म्हज्या मुखार आसात. न्हंय केन्नाय आटूंक शकता हाचो अणभव आमच्या पुर्वजांक आदीं आयिल्लो आशिल्ल्या कारणान, हाचे फुडें दर्या देगेरच आपलो राबितो करचो अशें तांणी थारायिल्लें आसूंक जाय. कोंकण आनी चड करून गोंय हांगा ताचो वंश वाडिल्लो दिसता तो ह्याच कारणा खातीर असो म्हजो समज आसा.
आमच्या गोंयांत “सकाळीं फुडें नुस्त्या दर्शन” ही सगळ्यांक घालून दिल्ली देख. गांवांत आयिल्लें सगळ्यांत व्हडलें नुस्तें सांगता तें मोल दिवन विकतें घेवप हें सगळयांत व्हडलें कर्तूब अशें तो समजता. तेच खातीर तें नुस्तें झेलयत तो घरा हाडटा आनी वाटेंत ताचेर ज्यो लक्तुबायेच्यो वा दुस्वासाच्यो नदरो ताचेर वतात ताणें तो सुखावता. असलें नुस्तें ताणें हाडिल्लें पळयतगीर घरांतल्या बायलां मदीं ताची पत आनिकूय वाडटा. हाडिल्ल्या नुस्त्याचे विंगड-विंगड नग रांदपा खातीर दरेक बायलेंत बारा भुजांचें बळगें येता.
मागीर तो सेनापतीच्या नेटान, हाडिल्ल्या नुस्त्याचें कितें-कितें करपाचें हाची ओर्द सोडटा. घरांत मोटे उमेदीन कांतप – वांटप जाता. तातूंतय ताका समाधान मेळना. पंगतीक आपल्या मना सारको सोयरो आसल्या शिवाय ताका जेवणाची खरी रूच येना हें ताका खबर आसता आनी ते खातीर तो आपल्या आवडट्या सोयऱ्याक आपोवन घेता.
गोंयकारांचो नुस्त्या वयलो मोग सामकोच जगा भायलो!. एका आफ्रिकानिस्त अशिलाच्या कामा खातीर म्हजो बापोलयो पणजे गेल्लो. काम मना सारकें जालें म्हण अशिलान बापोलयाक धा पौन दिले. पौन म्हणल्यार पॉण्ड. बापोलयो वाग मारिल्ल्याच्या नेटान बोरये येवपाक भायर सल्लो.
त्या वेळा वयलो प्रवास वाफोराचो आसलो. वाफोर दुर्भाटा थांबलो तेन्ना धक्यार ताका शेंवटे, काळुदरां, चणकुलां असलें घोस्ताचें ताज्जें नुस्तें दिश्टी पडलें. पाकिटांत जाय तितली मोड ना म्हण कळटगीर ताणें अकरा रुपयांचो पौन धा रुपयांक विकलो. वाफोर सुटपाचे तयारेंत आनी बोल्सांतल्या लेंसांत नुस्तें जावचे ना म्हण रोखडोच ताणें बंद गळ्याचो कोट काडलो आनी भितरलें बानयान काडून तातूंत तें नुस्तें बांदून आपली हुस्को पयस केलो. आज त्या धा रुपयांचें मोल सहज देडशें रुपया आसतलें. जांगडा येदें चणाक ताणें सात रुपयांक घेतिल्ल्याची म्हाका याद जाता.
आमच्या पोरांची शाळेची फी तेन्ना स-आठ आणें आसताली. पूण ती वेळार केन्नाच आमच्या हातार पडली ना. “भारतकार” हेगडो देसाय हो ताचो आमीग. “केसरी” फाटोफाट ह्या “भारत” सातोळ्याची बापोलयाचे लेखी प्रतिश्ठा आसली. पूण ताची वर्साची वर्गणी बापोलया कडल्यान केन्नाच वेळार पावल्या अशें घडलें ना. बाबडे ‘‘भारत” कार वर्गणीच्या वसुले खातीर आपुणूच भायर सरताले.
आमगेर ते आयले की बापोलयाचे खोशयेक शीम- मेर उरना आसली. रासयचीं कालवां, लोटलेचे शेंवटे, गांवांतल्यो वागयो असलें नकसूद नुस्तें मुद्दाम मानायाक धाडून तो हाडून घेतालो. हो परामेस करपाक धा रुपया तरी खर्च जाताले. इतलें बरें नुस्तें पोटांत वतगीर वर्गणी मागपाचो धीर ‘‘भारत” काराक कसो जातलो? दोन दीस आग्रो करून केल्ली सरबराय जातगीर ते वचपाक भायर सरताले तेन्ना बापोलयो तांकां म्हणटालो “वर्गणी सुसेगाद धाडून दितां आं”. ती केन्नाच पावची ना हें “भारत” काराक जुस्त खबर आसलें.
बरें नुस्तें पोटांत गेल्ले खातीर “भारत” काराचीच जीब लुळी पडटाली अशें न्ही, तर ताजें नुस्तें म्हऱ्यांत आयलें की खंयचोय गोंयकार रोखडोच मोव पडटा. बापोलयो सामको कडक आनी कामाक रेक्त म्हण ताची नामना आसली पूण नुस्त्याची सागवाद आयली की तो लेगीत मोव पडटालो. तो लांच म्हणून हजार रुपया दिवप्याक दारांतल्यानच धांवडावपी, होच बापोलयो नुस्तें पळयतगीर सामको मोव पडटालो.
हजार रुपया मोडून लेगीत सरकारी ऑफिसांत जीं कामां वर्सां संकीनी जायनात तीं कामां नुस्त्याचे एके साग्वादीन रोखडींच जातालीं. मनार घेतलें की केदेंय कठीण काम नुस्त्या वरवीं कशें रोखडेंच जाता ताचें साग्रसंगीत वर्णन करपी “पांडव प्रतापा” सारखो “मत्स्यप्रताप” ग्रंथ हांव काय न्ही करून बरोवंक शकतां. नुस्त्याची साग्वाद ही लांच ह्या प्रकारांत बसुंकूच शकना.
ह्या साग्वादी वयल्यान याद जाली. म्हजो आजो सामको देवभक्त. मुकुंदरायाच्या “विवेकसिंधू” चें तो सद्दां पठन करतालो. संताचीं भजनां तल्लीन जावन वरांचीं वरां गायतालो. पूण नुस्तें नाशिल्लीं व्रतां तांकां मानवना आसलीं. घराच्या मनशांचो मान राखपा खातीर फकत चवथ आनी शिवरात्र हे दीस तो जिवार येवन पाळटालो.
पूण एकदां शिवरात्रेचो दीस उजवाडपाक फिगरेदीन बरो व्हडलो रांवस साग्वाद म्हण तांकां धाडून दिलो. मानायाक सुरती रुपयाचें बक्षीस दिवन तो रांवस घेवन ते घरांत आयले आनी घरच्या बायलांचे सुवादीन करून म्हणपाक लागले, “दुसऱ्या पंचांगांत शिवरात्र फाल्यां आसतलीच”! मनांत कांयच धरिनासतना तांणी तो रांवस तळून रांदून भरपूर खालो आनी दुसऱ्या दिसा शिवरात्र पाळ्ळी. ताचें हें तर्कट खंयच्याय गोंयकाराक पट्टलें. कित्याक तर शिवरात्र दुसऱ्या दीस येवंक शकता पूण असलो रांवस फाल्यां मेळटलो हाची खात्री देव लेगीत दिवंक शकना.
आज्याचो हो नुस्त्या मोग बापोलयांत भरपूर आयिल्लो. चालंत परंपरे प्रमाण आपल्या बापायच्या स्राध्दा दिसा ताका सामके शिवराक जेवचें पडटालें. ताचें म्हणणें आसलें, जाका नुस्त्या शिवाय एकूय उंडी ताळ्या सकयल वचनाशिल्ली ताच्या स्राध्दा दिसा खरें म्हणल्यार नुस्त्याचें जेवण आसपाक जाय आसलें, पूण परंपरा आड येताली म्हण ताचें कांयच चलना आसलें.
चवथीची परब फकत देड दिसाची. तरीय ती निभायता म्हणल्यार बापोलयाक नाकापुरो जातालें. पयल्यो बांगडुल्यो ज्युस्त ह्याच दिसांनी येताल्यो. आमच्या घरांत गणपती पुजतात म्हण घरांत नुस्तें हाडूंक मेळनासलें. पूण बापोलयाच्या शेजाराक आशिल्ल्या एका घरांत आमचो एक मुंडकार त्यो बांगडुल्यो रांदून दवरतालो. मागीर दीस केन्ना सोंपता आनी गणपती केन्ना पावयता अशें बापोलयाक जातालें. फुडल्या दारांतल्यान गणपती विसर्जना खातीर भायर सल्लो की फाटल्या दारांतल्यान बांगडुल्यो भितर येताल्यो.
नुस्त्याचो हो मोग खंयच्या थराक पावंक येता हाची सारकी देख दिवपाक एक घडणूक सांगपा सारकी आसा. एक दीस बापोलयाक पयशांची गरज जाली म्हण भर दनपारा ताणें म्हाका ताचे माड सूर काडपाक रेंदाक दिल्ल्या बोस्त्यांव रेंदेरागेर वचून रेंदाचे पयशे घेवन येवपाक सांगलें. आनी पयशे घेतल्या शिवाय घरांत येवं नाका अशी शिटकावणी दिली.
हांव आयलां हें कळटगीर बोस्त्यांवान मागिलदारांतल्यान कूस मारली. म्हाका रेकाद दवरलो की आपूण शेवाक म्हणल्यार सूर काडपाक गेला. ताच्या घरा सामकार न्हंयच्या उदकाचो पाट व्हांवतालो. हांव त्या पाटाचे तडीर बोस्त्यांवांची वाट पळयत कांय वेळ रावलों. वेळ वचपा खातीर पाटांतल्या उदकाचो लोट नियाळूंक लागलो. इतल्यान म्हाका नुस्त्याचें त्या नितळ उदकांतल्यान वता तें दिसलें.
हांवें ही खबर कुकारे घालून सगळ्यांक कळीत केली. त्याच बराबर माडार सूर काडपाक गेल्ले कांय रेंदेर झपाझप देंवले आनी हांवें दाखयल्या त्या जाग्यार ल्हान जाळें घालें. तातूंत शंबरा वयर अस्सल शेंवटे सांपडले. हे नुस्तें पागप्यांत बोस्त्यांवय आसलो. ताका हांव पयशे मागपाक आयलां हाचेंय भान उरलें ना. इतलें नुस्तें मेळ्ळां म्हणटगीर सगळ्यांनी खोशयेन म्हाका एक-एक शेंवटो दिलो. बोस्त्यांवान दोन दिले. ह्या शेंवट्यांची गांथन येदी जाली की ती जमनीक तेंकपाक लागली. मोटे हिकमतीन सांबाळीत ती गांथन घेवन घरा आयलो. मनांतल्या मनांत जेवणां जायना जाल्यार पुरो म्हण हांव देवा कडेन प्रार्थना करतालों.
घरा कडेन पावलों तेन्ना बापोलयो व्हरादांत पासयो मारतालो तो दिश्टी पडलो. हांवें ताका विचारलें, “जेवणां जावंक नात मूं?” बापोलयो म्हुणूंक लागलो “कसलें जेवण? बेठेंच तोंड उश्टायलां”. म्हज्या हातांतली ती लांबरुंद गांथन पळोवन म्हाका बोस्त्यांव रेंदेरागेर वचून पयशे घेवन येवपाक सांगिल्लें तें तो विसल्लो. घरांत परतीं वांटपां सुरू जालीं. जेवण जाय मेरेन सांजेचीं चार जाल्लीं.
कुंभारजुवेंचे कृष्णबाब हे बापोलयाचे मावशीभाव. तांगेर भर रातयां लेगीत नुस्तें आयलें जाल्यार जेवणां परतीं जातालीं. कुंभारजुवेंचें नुस्तें सामकें फामाद. पूण “मोल्द” नांवाच्या हुमणां खातीर तें चड फामाद. नाल्ल्लाच्या दोट्टी रोसांत तळिल्लो शेंवटो घालून करपाचें तें हुमण. असलें रुचीक हुमण तुमकां आनी खंयच मेळपाक ना.
दरेक नुस्त्याच्या सुवादा वयल्यान तें कशें तरेन तें रांदप हें आदारून आसता. तें हांव सगळेंच हांगा सांगूंक बसना. पूण सुक्या बांगड्यांचे किसमुरेचो विशय येवप हें हांव टाळूंक शकना. कारण तिच्याच जिवार गोंया भायर नोकरी धंदो करपी गोंयकार जगतात.
किसमुरेचो सगळ्या प्रकारांत सगळ्यांत फिशाल प्रकार म्हणल्यार धुवंरी दिल्ली किसमूर. किसमूर तयार जाली म्हणटगीर तिचे राशींत बुराक करून तातूंत पेट्टो कोळसो दवरपाचो आनी ताचेर घाण्याचें खोबरेल घालून किसमुरीन तो धांपपाचो. त्या बराबर जो तेलकट धुवर येता ताचे खातीर किसमुरीक एक वेगळीच रूच येता. आतां घराघरांत रांन्नी वचून गॅसाच्यो शेगड्यो आयिल्ल्यान ह्या रुचीक आमी पयसावल्यात हाचें म्हाका वायट दिसता.
सुक्या नुस्त्या भितर जें म्हत्व किसमुरीचें तेंच म्हत्व ताज्या नुस्त्यांत कळपुटीचें. कळपुटी म्हणल्यार ताज्या नुस्त्याच्या बोडकांची रांदिल्लें आंबटतीख सुकें. धोडीं, चणाक, विस्वण, पालू अश्या व्हडल्या नुस्त्यांच्याच बोडकांची कळपुटी करप आसता आनी ती लेगीत तांची मोवसार पोटकळां शिनून घालून. बोटांक नाजाल्यार गळ्याक कांटो लागूंक दिनासतना रुचीन ती खावप. नव्या खावप्यांक तें जमपाचें ना. हो चमत्कार जाका फिशालकायेन करूंक जमता तो जातीवंत नुस्तें खावपी. जाका सटयेची कृपा आसता ताकाच तें सादता.
आमच्या गोंयांत सटयेची पुजा रातभर वाजयत गाजयत करतात आनी जेवणाक चडांत चड नुस्त्याच्यो पती रांदतात. हाचो फाटलो हेतू म्हणल्यार जल्माक आयिल्ल्या भुरग्याक जिवीतभर तरेतरेचें नुस्तें मेळचें आनी कळपुटी खावपाची फिशालकाय मेळची.
नुस्त्याचें आमकां इतलें अप्रूप की आमचीं गांवां लेगीत नुस्त्या खातीर फामाद आसात. कुंभारजुवेंच्यो तिसऱ्यो, पोंबुर्पेच्यो कुल्ल्यो, केगदी वेळेवेले शेंवटे, कायसूंवची कल्ली, मुरगांवचो विस्वण, हडफडची घोळशी अशीं नुस्त्यांचीं कितलीं म्हण नांवां सांगपाचीं? संध्येंतल्या चोवीस नांवा भशेन नुस्त्याचीं चोवीस नांवां दरेका गोंयकाराच्या मनांत आनी तोंडांत आसतात. आजून “मत्स्यसहस्त्रनाम” बरोवपी महाकवी गोंयांत कसो जल्मूंक ना हाचें म्हाका अजाप दिसता.
अस्तुरेच्या सोबीतकायेचें वर्णन लेगीत आमी नुस्त्या वयल्यान करतात. व्हंकल एकशिवडी आनी गोरीपिट्ट आसत तर आमी तिका वेल्ले सारकी म्हणटात. मातशी आंगान मोटी आनी तिकतिकीत आसत जाल्यार तिका मुड्डशे सारकी म्हणटात. नुस्त्याची आमकां इतली अपूरबाय की बांगडो पेडी वयलें लग्नाचें पद आयकल्ल्याचें म्हाका याद जाता. म्हजी आजी तें म्हणटाली.
“बांगडो न्हवरो। पेड व्हंकल । सुंगट कलवंत नाचे रे पालवा ।। सांगाळ्याच्यो केल्यो चार म्हेडी ।। लेपांची केलीं चुट्टां रे पालवा ।। बाळ्याचे केले दोरे ।। शेतूक करवली । भायर सरवली । मुड्डशी रागान गेली…”
बुद्ध धर्माचो प्रसार बाकीच्या भारत देशा वांगडा गोंयांत इल्लोय कमी जावंक नासलो तरी नुस्तें सोडून दिवपाचो विचार गोंयकार केन्नाच आफुडलो ना. ताचो हो निर्धार खूब शाणेपणाचो आसलो अशें म्हजें स्पश्ट मत आसा. नुस्त्यान आमकां रुचीची खरी जाणविकाय दिली आनी ताच्याच खातीर आमी सगळे इंद्रियभोग खरे रसिकतायेन घेवंक शकतात.
आयजकाल संतत कमी करात म्हण सांगतात. पूण ताचेर उपाय म्हण गोंयकार म्हणटलो नुस्त्याचें पीक वाडयात. जमनीचेर पिकपी वरव गोट्या परस आमी दर्यांत जावपी नुस्त्याचेर चड भिस्त दवरली तर खावपाचीं वाडटीं तोंडां आमी सहज भरूंक शकतात अशें ताचें रास्त म्हणणें आसा. भारत देशाच्या सगळ्या जाणकारांनी हाचेर खऱ्यांनीच विचार करचो.
न्हिदतना आमची सदचीच प्रार्थना आसता “तुका म्हणे गर्भवासी । सुके घालावे आम्हासी ।।” हांगा ‘सुके’ म्हणल्यार सुकें नुस्तें नाजाल्यार नुस्त्याचें सुकें. ही भारत देशाची भौशीक प्रार्थना जाली जाल्यार ताचे चडशे प्रस्न कांय न्ही करून सुट्टले अशें एक गोंयकार म्हण म्हाकाय दिसता.
अणकार
सखाराम गोविंद शेणवी बोरकार
9923306751
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
