सादेपणाचो अर्थ

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

नीस रित्सोस (1909-1990) हो फकत एक म्हान ग्रीक कवीच न्हय तर ताचें पुराय जिवीत शूर आनी धाडसी घडणुकांनी भरिल्लें. ताचो आवाज आर्विल्ल्या ग्रीस देशाच्या राश्ट्रीय धिराचें मूर्त रूप, ताचें मन अथक परिश्रम आनी जिद्द हांचें प्रतीक. “रित्सोसाच्यो कविता आपल्या प्रत्यक्षपणान आनी आपले वेदनेचे भावनेन, वाचप्याक अस्वस्थ करतात आनी आत्म्याचे धिटायेची गवाय दितात,” अशें फिलीप शेरार्ड ह्या नामनेच्या समिक्षकान वॉशिंग्टन पोस्ट बूक वर्ल्डांत नोंद केल्लें. 1975 आनी 1986 अशें दोन फावटीं नोबेल पुरस्काराक नामांकन मेळिल्ल्या रित्सोसाक तो कम्युनिस्ट आशिल्ल्यान तें फाव जालें ना अशें बऱ्याच जाणांचें मत. आदल्या सोव्हिएत युनियनांतलो सगळ्यांत व्हडलो साहित्यीक भोवमान आशिल्लो लेनिन शांतताय पुरस्कार, तशेंच 1990 वर्सा ताच्या मरणा पयलीं उदेंत युरोपभरांतल्यान जायतीं साहित्यीक इनामां ताका मेळ्ळीं.
रित्सोसाच्या सुरवेच्या जिवितांतल्या कश्टांचो आनी दुर्भाग्याचो ताच्या उपरांतच्या सगळ्या बरपावळींनी व्हड वांटो आशिल्लो. ताच्या गिरेस्त कुटुंबाचो ताच्या भुरगेपणांत अर्थीक नाश जालो आनी रोखडोच ताचो बापूय आनी भयण पिशीं जालीं. टी.बी.क लागून ताचे आवयक आनी व्हडल्या भावाक मरण आयलें आनी उपरांत रित्सोसाक टी. बी. जाल्ल्यान जायतीं वर्सां अॅथेन्सांतल्या सॅनॅटोरियमांत दवरलो. 1934 वर्सा रित्सोसान ‘रिझोस्पॅस्टीस’ ह्या दिसाळ्या खातीर लेख बरोवंक सुरवात केली आनी ‘सोस्टीर’ (ताच्या आडनांवाचो ‘अॅनाग्राम’, म्हणल्यार अक्षरांचो क्रम बदलून घडयिल्लें उतर) ह्या टोपण नांवान ‘ट्रॅक्टर’ हो आपलो पयलो कविता संग्रह उजवाडायलो. हातूंत रित्सोसान गांवगिऱ्या जिवितांतल्या संघर्शाचेर संशोधन करून उद्देगिकीकरणाचो पारंपारीक जिणे पद्दतीचेर आनी कामगार वर्गचेर जाल्लो परिणाम दाखयलो. ह्या संग्रहान ताच्या उपरांतच्या चडशा वावराक स्वर तयार केलो, जातूंत चड करून समाजीक-राजकी प्रस्न आनी मनशाचे स्थितीचेर खोलायेन भर दिल्लो. त्याच वर्सा तो ग्रीक कम्युनिस्ट पक्षाचो वांगडी जालो आनी मरणा मेरेन निश्ठावान उरलो. 1935 वर्सा ताणें ‘पिरामिड’ नांवाचो दुसरो काव्यसंग्रह उजवाडायलो आनी गोवोस्टीस पब्लिकेशन्सांत ताका मजकूर संपादक म्हणून कामार घेतलो. कविता आनी ग्रीक
कम्युनिस्ट चळवळ ताच्या जिवितांत तिगून उरपी शक्ती जाल्यो.
रित्सोसाचे राजकी आनी वैयक्तीक कवितेंत पुर्विल्ल्या ग्रीक मिथकांतल्या पात्रांचो उपेग मेळटा. ताचो एक व्हड ग्रंथ आनी जायत्या अणकारांचो विशय आशिल्लो ‘द फोर्थ डायमेंशन’ हो सतरा एकांकीका-नाटकांचो संग्रह, जातूंत पुर्विल्लो राजा अगामेम्नॉन आनी हावस ऑफ अॅट्रियस हांचो आस्पाव जाता. तशेंच पर्सेफोन, ओरेस्टेस, अजाक्स, फेड्रा आनी ट्रॉय ची हॅलन सारक्यो पौराणीक व्यक्ती आशिल्लें एक फामाद नाटक ‘द फोर्थ डायमॅन्शन’ हें मोग आनी दुस्वास आनी भावंडांची झगडीं जाल्यार कितें जाता हाचें वर्णन करता.
21 भाशांनी ताचीं पुस्तकां अणकारीत जाल्यांत. मिकिस थियोडोराकीस ह्या नामनेच्या संगीतकारान ताच्या अनेक रचणुकांक संगीत दिलां आनी त्यो व्हड प्रमाणांत लोकप्रिय जाल्यात. ताच्या अणभवांचो आनी देशांतल्या समाजीक अशांततायेचो प्रभाव ताचे बरपावळींतल्यान स्पश्ट दिसता. विसाव्या शेंकड्यांचो पुराय इतिहास तातूंत वाचूंक मेळटा. दोन डझनां परस चड काव्यसंग्रह, निबंद आनी दिसपटी बरप हांचे खातीर ताका नामना मेळ्ळी, पूण ताच्या ग्रंथांनी मुखेलपणान कवितांचो आस्पाव जाता.
ताचें बरप चड करून राजकी स्वरुपाचें आशिल्ल्यान रित्सोसान आपल्या राजकी दुस्मानां कडल्यान बरोच काळ छळ सोंसले. ताचो एक नामनेचो ग्रंथ ‘एपिटाफियोस’ हो सॅलोनिका हांगाच्या व्हडल्या सादारण संपांत एका कामगाराचो खून जाल्ल्यान प्रेरीत जाल्लो विलाप, जो आयोआनिस मेटाक्सास हाचे हुकूमशायेच्या काळांत कायदो करून हेर पुस्तकां वांगडा झीयसाच्या देवळा मुखार 1936 त लासून उडयलो. दुसऱ्या म्हाझुजा उपरांत आनी ग्रीसांतले राश्ट्रीय प्रतिकार चळवळीचो नाश जाले उपरांत पांच वर्सांच्या यादवी झुजांत देशाचेर आपलो शेक गाजोवपाचो यत्न करपी कम्युनिस्ट गनिमी संघटणेचो वांगडी आशिल्ल्यान रित्सोसाक चार वर्सां मॅक्रोनिसोस, लेम्नोस आनी आयओस एफ्स्ट्रॅटिओस ह्या जुंव्यांचेर निर्वासीत जावन रावचो पडलो. 1954 मेरेन ताच्या पुस्तकांचेर बंदी घाली. 1967 वर्सा लश्करी कर्नलांनी बंड करून ग्रीस घेतलो तेन्ना रित्सोसाक 1970 मेरेन बंदखणींत दवरलो. ताच्या ग्रंथांचेर परतून बंदी घाली.
जायते समिक्षक रित्सोसाच्या राजकी आशय उणो आशिल्ल्या कवितांक एक वेगळ्या पावंड्यावयली निर्मणी अशें मानतात. जॉर्ज इकोनोमो न्यूयॉर्क टायम्स बुक रिव्ह्यूंत बरयता, “चडशा उक्तेपणान राजकी नाशिल्ल्या ल्हान कवितांनी रित्सोस अजापांनी भरिल्लो आसा. कांय वेळार तो गूढ, अविवेकी आनी जिविताची परब मनयतना अणभवाचे अदृश्य गूण दाखयता.” रित्सोसाच्या वावरांतल्या अतिवास्तववादीपणाचेर नदर मारल्यार तातूंतल्यान चडांत चड सादारण घटकां वरवीं असामान्य रचणूक करपाची तांक दिसता. रित्सोसाचो निमाणो पद्य खंड, ‘आर्गा पॉली आर्गा मेसा स्ती निक्ता’ (रातीं उसरां, खूब उसरां) हो ताच्या मरणा आदीं 1991 वर्सा मूळ ग्रीक भाशेंत उजवाडाक आयलो. ‘
सत्तर वर्सांचे ताच्या सृजनशील वावराचे कारकिर्दी भितर केल्लें हें काम म्हणल्यार कल्पनारम्य गतीशीलता, गितात्मक तिव्रताय आनी विस्मयकारक अर्द-अतिवास्तववादी अभिव्यक्ती,’ अशें ताचें वर्णन ‘वर्ल्ड लिटरेचर टुडे’चो समिक्षक एम. बायरन रायझीस हाणें केलां.
रित्सोसान चड करून लघुरूप आनी अप्रत्यक्षताय तशेंच प्रतिमा आनी सुचोवण्यांनी गिरेस्त केल्ल्या आपल्या अनेक कवितांक एक कथात्मक स्वरूप दिलां. अश्या कवितांनी तो एक स्वताक आस्पावन घेतिल्लो संवसार तयार करता. ‘परत येवप’ ही कविता ताची एक बरी देख. रॉबर्ट हल हाणें मूळ ग्रीक भाशेंतल्यान इंग्लिशींत अणकारीत केल्ली ही कविता:

परत येवप

पयलीं पुतळे गेले.
रोखडींच झाडांय,
लोक आनी जनावरांय.
जागो साप रितो जाल्लो.
एक वारें आयलें.
दिसाळीं रस्त्यार वेगान धांवलीं,
आनी कांट्यांच्यो ताळयो.
रातच्या वेळार लायटी
आपल्यापूण पेटल्यो.
स्वताच जावन
एक मनीस परत आयलो;
ताणें भोंवतणीं पळयलें,
एक चावी काडली,
आनी ती धर्तरेर दामली
जमनी पोंदा आशिल्ल्या
हाता मेरेन पावयल्ल्या वरी
वा झाड रोयिल्ल्या वरी.
उपरांत तो चडलो
संगमरवरी सोपणांचेर
आनी नदर मारली शाराचेर.
एक एक करून,
सादूर जायत,
पुतळे परत आयले.

व्यक्तीवादी कविता ताणें बरयल्योच पूण निमण्या स्वासा मेरेन समाजीक बांदिलकी आनी समाजीक न्याय ताच्या जिविताचें ध्येय आशिल्लें. एके सुवातेर तो बरयता, “पावाचें न्याय्य वांटप होच मुखेल न्याय अशें म्हाका दिसता.” ताची सर्जनशीलतायेची प्रक्रिया बंदखणींच्या वणटीं आड ताचेर जाल्ल्या अत्याचाराक शरण गेली ना. देखून समाजीक चळवळींक लागून सरकार आनी अत्याचारी सत्ताधारी वर्गा कडल्यान मानसीक, शारिरीक छळ आनी वेदना सहन केल्ल्या संवसारभरच्या सर्जनशील कवी-लेखक, कार्यकर्त्यां खातीर तो वादळी वातावरणांत पयस सावन दिसपी, एक आशा जागोवपी दिवो. कसलेय परिस्थितींत सर्जनशीलताय मरूंक उपकारना हें तो सांगता. देखून कविता ही एक अपरिहार्य अभिव्यक्ती. तो बरयता, ‘जायत्यो कविता दारां सारक्यो, सोडून गेल्ल्या घरांनी कुलूप लायिल्ल्या दारां सारक्यो.’
1946 त बरयिल्ली ‘सादेपणाचो अर्थ’ ही ताची कविता सादेपणाचे संकल्पनेचें आनी चड करून दुर्लक्षीत अर्थांचें पडबिंब. शिर्शक स्वताच कवितेचो स्वर थारायता. रित्सोस सादेपणाच्या भोवआयामी आंगांचें चिंतन करता. सादेपण हें अदमासाक येवपी न्हय अशी कल्पना रचणुकेंतल्यान दिसून येता. सादेपण म्हळ्यार फकत घुस्पागोंदळाचो उणाव न्हय तर जिणेचो अर्थ खोलायेन,चड खोलायेन समजून घेवप अशें तो सुचयता. सादेपण घुस्पागोंदळा वांगडा सहअस्तित्वांत आसूं येता, जाका लागून वाड आनी नुतनीकरण करपाक मेळटा. विरोधाभासी प्रतिमाप्रसंगांतल्यान तें दिसून येता. सादेपण सगळ्याच मुळाव्या घटकांनी मेळटा हाचेर तो भर दिता. कविता हेतून अस्पश्ट आसा, ताका लागून वेगवेगळे अर्थ लावंक मेळटात. ही अस्पश्टताय वाचप्यांक सादेपणाची स्वताची समजूत आनी ताचो कितें अर्थ लागता हाचेर चिंतन करपाचें उक्तें आपोवणें म्हणून पळोवं येता.

सादेपणाचो अर्थ

तुका हांव सांपडचो देखून
हांव लिपून रावतां
साद्या गजालीं फाटल्यान;
हांव मेळना जाल्यार,
गजाली मेळटल्यो,
तूं हात लायतलें तांकां
जांकां स्पर्श केला
म्हज्या हातान
आमच्या हातांचे छाप
जातले एकमेकांत विलीन.

ऑगस्टांतलो चंद्र लखलखता
रांदचे कुडींत
कलय लायिल्ल्या आयदना वरी
(हांव तुका सांगतां
देखून तें तशें जाता),
हाडटा उजवाड रित्या घरांत
आनी घरांत
दिमी मारून बशिल्लो मोनेळ –
मोनेळ सदांच दिमी मारून आसता.

दरेक उतर एक दार
मेळपाचें, जें चड करून
बंद जाल्लें आसता,
आनी एक उतर तेन्नाच खरें आसता:
जेन्ना तें मेळपाचो आग्रो धरता

शैलेंद्र मेहता
98206 54233