संवेदनशील गायिका : सुमन कल्याणपूर

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

व्हड मनशांचे सावळेंत रावन आनी स्वताचे गुणवत्तेचेर विस्वास दवरून वेगळी सुवात निर्माण करूं येता हें तांच्या जिवितांतल्यान शिकपाक मेळटा.

कलाकार

भारतीय सिनेमाच्या भांगरायुगांत जायते गायक जल्माक आयले. तातूंतली एक सुमन कल्याणपूर. तिच्या आवाजांत शुद्धतायेचो आगळो मेळ जाणवता. तिणें गायिल्लीं गितां लोकप्रीय जालीं, पूण तितलींच सुमन प्रसिद्धी पसून पयस रावली. 

तिचो जल्म 28 जानेवारी 1937 चो. ब्रिटिश काळातल्या अस्तंत बंगालांतल्या ढाका शारांतलो. हेमाडी (कुंदापूर- उडुपी) गांवांतल्या चित्रापूर सारस्वत कुटुंबातलो. बापूय मूळशंकर राव हेमाडी. तो बँकेंत वरिश्ठ पदार आशिल्लो. देशभर बदली जाताली. बदली जाल्यान कुटुंबा सयत मुंबय आयलो. सुमनाक 4 भयणी आनी एक भाव. सुमन व्हडलें. ताका चित्रकला आनी संगीताची आवड आशिल्ली. मुंबयच्या सेंट कोलंबस हायस्कुलांतल्यान शिक्षण जातकच चित्रकलेच्या अभ्यासा खातीर तिका सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स कॉलेजीं प्रवेश मेळ्ळो. तेच बराबर प्रभात कंपनीचे संगीत दिग्दर्शक आनी कुटुंबाचे लागींचे इश्ट पं. केशवराव भोळे हांचे कडल्यान तिणें शास्त्रीय गायन शिकपाक सुरवात केली. सुमनाच्या मतान, सुरवेक गायन हो तिगेलो फक्त छंद आशिल्लो. पूण आवड वाडली आनी तिणें कारकिर्दी घडोवपाचे नदरेन उस्ताद खान अब्दुल रहमान खान आनी मास्टर नवरंग हांचे कडल्यान शास्त्रीय संगीताचे धडे घेतलें. सुमनाची धाकटी भयण श्यामा हीय गायिका आशिल्ली. तांची भाशा उडुपी कोंकणी.

1958 वर्सा सुमन हेमाडी हिचें लग्न मुंबयंतले वेपारी रामानंद कल्याणपूर हांचे कडेन जालें. तांची चारुल अग्नी ही चली अमेरिकेंत स्थायीक जाल्या. नात आयशानी अग्नी हिणें भारतांत येवन सुमन कल्याणपूर नांवान मुंबयंत एनजीओ सुरू केला. सुमनाच्या मता प्रमाण, ‘घरांत सगळ्यांक संगीताची आवड आसूनय भौशीक सादरीकरणाचेर खर बंदी आशिल्ली.’

फिल्म संगीतांत त्या दिसांनी खर सर्त आशिल्ली. लता मंगेशकर, आशा भोसले, गीता दत्त ह्या गायिकां मुखार ल्हानसो कोनसो पसून कोरांतून काडप सोंपें नाशिल्लें. पूण सुमन सर्तीच्या हेतान केन्नाच गायली ना. गायनाक सरस्वतीची सेवा मानून दरेका गीतांत प्रामाणीकपण ओंतताली. आवाजांतली मोवसाण, स्पश्ट उच्चार ह्या गुणाक लागून संगीतकार तिचें कडेन पावले. 1952 वर्सा ऑल इंडिया रेडिओ खातीर गावपाची ऑफर आयली. रेडिओ वयलें गायन आनी उपरांत 1953 तल्या ‘शुक्राची चांदणी’ ह्या मराठी फिल्मा खातीर गावपाची संद मेळ्ळी. तेंच तिचें पयलें भौशीक सादरीकरण. त्या वेळार शेख मुख्तार ‘मंगू’ हो चित्रपट तयार करतालो. संगीतकार मोहम्मद शफी. मुख्तार ‘शुक्राची चांदणी’ तलीं गितां आयकूनं इतलो प्रभावित जालो, की ताणें सुमनाक ‘मंगु’ खातीर 3 गितां गावपाची संद दिली. पूण कांय अज्ञात कारणांक लागून शफीच्या जाग्यार ओ. पी. नय्यर आयलो आनी 3 गितां बदला सुमनाक फकत “कोई पुकारे धीरे से तुझे” हें एकूच लोरी गीत गावपाक मेळ्ळें. अशे तरेन 1954 वर्सा पिरायेच्या 17 व्या वर्सा तिगेलो हिंदी सिनेमांत प्रवेश जालो. उपरांत सुमनान इस्मत चुगताईन तयार केल्ल्या आनी शाहिद लतीफान दिग्दर्शित केल्ल्या दरवाजा (1954) सिनेमा खातीर नौशाद हाच्या दिग्दर्शना खाला 5 गितां गायलीं, म्हूण ‘दरवाजा’ सुमनाचो पयलो हिंदी सिनेमा मानतात. त्याच वर्सा (1954) तिणें मोहम्मद रफी आनी गीता दत्त हांचे वांगडा ‘आर पार’ सिनेमा खातीर ओ. पी. नय्यर हाच्या “मोहब्बत कर लो जी भर लो अजी किसने रोका है” ह्या हिट एन्सेम्बल फिल्म आवृत्तीचीं गितां गायतना तिगेल्या वाट्याक एक दोन सोलो ओळीं आशिल्यो. तिचो चड वापर कोरस गायिका म्हणून केल्लो. सुमनाचें दरवाजा सिनेमात तलत महमूद वांगडा युगल गीत आशिल्लें. तेन्ना तलत तिच्या ताळ्याचेर प्रभावित जावन ताणें एचएमव्ही म्युझिक कंपनीक तिची शिफारस केली. एक नवी पार्श्वगायीका आसून लेगित जेन्ना तलतान तिचे वांगडा युगल गीत गावपाक मान्यताय दिल्यान फिल्म उद्देगान तिची दखल घेतली. 

‘दरवाजा’ सिनेमांतलें पार्श्वगायन आयकून सुरवेक लता मंगेशकार आनि तिगेल्या आवाजांत आशिल्या सारकेपणाक लागून तिका “दुसरी लता” म्हणपाक लागले. पूण ताचेर सुमनान केन्नाच तिडक उक्तायली ना. 1960 च्या दशकांत लता मंगेशकर आनी मुहम्मद रफी हांच्या अंतर्गत वादाक लागून सुमन कल्याणपूरक व्हडली संद मेळ्ळी. तिचें तिणें भांगर केलें. ‘आजकल तेरे मेरे प्यार के चर्चे’, ‘ना ना करते प्यार तुमीं से कर बैठे ’, ‘ठहिये जाईये’ आनी हेर हीट गितां रफीं वांगडा गावन तिणें रसिकांच्या काळजांत सुवात मेळयली.

तिगेली काम करपाची पद्दत शिस्तबद्ध. त्या वेळार डिजिटल रेकॉर्डिंग नाशिल्लें; 50- 60 संगीतकारांचो ताफो आनी ल्हानशे चुकीक लागून परतून रेकॉर्ड करचें पडटालें. लग्न जाले उपरांत लेगीत सुमनानन गायनाची कारकीर्द चालूच दवरली. तिणें लता, शमशाद बेगम, आशा भोसले ह्या नामनेच्या गायिकां मदीं मानाची सुवात मेळयली. 

सुमनान मराठी संगीतांतूय व्हड योगदान दिलां. “जिथे सागरा धरणी मिळते” अशें म्हणत मोगीची वाट पळोवपी मोगिका, “घाल घाल पिंगा वाऱ्या माझ्या परसात” असे म्हणपी सासुरवाशीण, “निंबोणीच्या झाडामागे चंद्र झोपला ग बाई” ही अंगाई, “कशी गवळण राधा बावरली” ही गवळण, “सांज आली दुरातुनी, क्षितीजाच्या गंधातुनी” हें विरहगीत, “नाविका रे वारा वाहे रे, “केतकीच्या बनी तेथे नाचला गं मोर” हें भावगीत, “केशवा माधवा, तुझ्या नामात रे गोडवा”, “जगी ज्यास कोणी नाहि त्यास देव आहे”, “देव माझा विठु सावळा, ओमकार प्रधान रुप गणेशाचे” सारकीं अज्रंवर भक्तीगीतां, “उठा उठा चिऊताई”, “या लाडक्या मुलांनो या” सारकीं बालगीतां अशा गोड मराठी पदांनी एक काळ गाजयिल्लो. आयज लेगीत त्या गितांची गोडसाण उणी जावंक ना. पूण दुर्दैवान तिणें गायिल्लीं चडशीं गितां लता मंगेशकरान गायल्यांत असो खांप्या रसिकांनीय समज करुन घेतलो. कारण तिचो आवाज लता सारकोच आशिल्लो. पूण जसो काळ फुडें गेलो तशें सुमनाचें स्वतंत्र अस्तित्व, वळख आनी खाशेलपण उजवाडाक आयलें.

हेमंत कुमारान रचिल्ल्या “चांद” ह्या हिंदी फिल्मा खातीर लता मंगेशकर आनी सुमन कल्याणपूर हांणी एकठांय 

गायन केलां. सुमन हांच्या गायनाचें एक म्हत्वाचें खाशेलपण म्हणल्यार तांच्या दरेका गीतांत भावना, संयम आनी स्पश्टपणा दिसता. खंयच अती -नाट्यवाद ना, गरजे भायर उतार- चढाव ना, पूण तरी लेगीत तांच्या आवाजांत आयकूप्याच्या काळजाक सरळ स्पर्श करपाची एक शक्त आसा. 

सुमनान चडशी मराठी भक्तीगीतां दशरथ पुजारी हांचे खातीर गायलीं. तिचो आवाजाचो उपेग मराठी भावनीक गीतां आनी भक्तीगीतां खातीर जाला. गायनांत भाशेंतली लय, नजाकत आनी भावनीक खोलाय संतवाणी, भक्तीगीतां, अभंग गायनांत एके तरेची पवित्र शांतताय निर्माण करता. संगीतकार यशवंत देव हाच्या शिश्यांमदीं सुमन कल्याणपूर हें एक नामनेचें नांव. देव हाचे दिग्दर्शना खाला ‘मधुवंतीच्या सुरासुरातून’, ‘श्रीरामाचे चरण धरावे’, ‘पक्षिणी प्रभाती चारियासी जाये’ हीं लोकप्रिय पदां गायलीं. अशोक पत्की खालाय तांणी केतकीच्या बनी, नाविका रे… हीं गितां गायलीं. रेडिओक लागून सुमनाचो आवाज घरांघरांनी पावलो. टिव्ही आनी सोशल मिडियाचो उणाव आसून लेगीत फकत आवाजाच्या बळग्याचेर तिका लोकप्रियता मेळ्ळी. 

मराठी आनी हिंदी सोडल्यार सुमन कल्याणपुरान पंजाबी, गुजराती, बंगाली, आसामी, कन्नड, भोजपुरी आनी ओडिया भाशांनीय गितां गायल्यात.”न तुम हमे जानो न हम तुम्हे जाने”, “ठहरीए होश मै आ लूं, तो चले जाईएगा”, “तुमसे ओ हसीन कभी मोहब्बत न मैने करनी थी”, “परबतों के पेडों पर शाम का बसेरां है”, “अज हु ना आये बालमा”, “तुमने पुकारा और हम चले आये” “मेरे मेहबुब न जा”, “नाना करते प्यार तुम्हीसे कर बैठे”, “आपसे हमको बिछडे हुए”, “चले जा चले जा….जहां प्यार मिले”, “मन गाए वो तराना”, “दिल ने फिर याद किया” हीं आनी हेर असंख्य गितां गावन तिणें नामना जोडिल्ली, पूण लोकप्रियतेच्या कळसार आसतनाच तिणें अचकीत गायन सोडलें. चित्रपट उद्देगांतलें अंतर्गत राजकारण, लॉबींग, कांय वेळा गितां डब जातालीं वा व्हड बॅनर सिनेमांतल्यान काडून उडयताले. अन्याय जातालो तरी तिणें केन्नाच कागाळ केली ना. 

पोरण्या चित्रपटांतलीं गितां आयकतना सुमनाचो आवाज एक वेगळे शांतीची भावना हाडटा. कीर्तीच्या शिखराचेर आसून लेगीत तिणें पांय जमनीचेर दवरले. सरकारान ‘पद्मभूषण’ दिवन तिचो भोवमान केल्लो. व्हड मनशांच्या सावळेंत रावन आनी स्वताचे गुणवत्तेचेर विस्वास दवरून वेगळी सुवात निर्माण करूं येता हें तांच्या जिवितांतल्यान शिकपाक मेळटा. आयच्या तंत्रगिन्यानाच्या संगीत जगांत सुमन कल्याणपुराचो आवाज आमकां थांबून आयकुपाक शिकयता. नवे पिळगेन तिगेल्या संगीता कडेन फकत पोरण्या काळांतलें संगीत म्हूण न्हय, तर एक संवेदनशील कलाकृती म्हणून पळोवप म्हत्वाचें.

——————————–

सुदिन वि. कुर्डीकार