संमोहनशास्त्र- एक विज्ञानीक दिश्टीकोन

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

मोहनशास्त्राबद्दल जनसामान्यांत एक गुढ आसा. संमोहन हो एक जादूचो प्रयोग वो एकाद्रे व्यक्तीक आपल्या नियंत्रणाखाला दवरपाक केलो यत्न अशीच जायते जाणांची समजुत आशिल्ल्यान ताचेपासून पयसच रावप बरें हेंच तांचे मत आसता. आमी सिनेमांनी जायतेफावट संमोहनाचेर चित्रीत केल्ले प्रसंग पळयतात आनी आमच्या मनातलें गुढ आनीकुय वाडटा. अशेच कांय प्रसंग-
प्रसंग 1 – एकलो जादुगार माचयेर जादुचे खेळ करता. तातूंत वांटेकार जावपाक तो प्रेक्षकांमदल्या कोणाकूय एकल्याक आपयता. आनी त्या मनशा दोळ्यां मुखार दोन तीन फावट हात हालयत आनी संमोहीत करून ताका आपल्याक जाय तशें करपाक सांगता. तो मनीस जादुगार सांगता ते प्रमाण सगळें करता. समजा जादुगारान आंगावेले कपडे देंवोवपाक सांगले वा कोणाकूय कितेंय चोरपाक सांगलें जाल्यार तो तशें करत व्हय? जादुगाराक ताका प्राणी वो शेवणें करप शक्य आसत काय?
प्रसंग 2 – एक वॅबसिरीज पळयिल्ली जंय एक खलनायक जो एक सायको किलर आसता तो ल्हान भुरग्यांक फारावन तांकां संमोहित करून तांचे नकळत तांचे कडसून खून करून घेता. अशेतरेन त्या शारांत जायते खून जातात. अशे संमोहीत करून खून करून घेवप शक्य आसा व्हय?
प्रसंग 3 – एक जादुगार एकल्याक संमोहीत करता आनी ताका तसोच सोडून दिता. तो मनीस जादुगारान सांगिल्ले तेच आनी तितलेंच करीत रावता आनी कसोच त्या संमोहनातल्यान भायर सरना. ताका तातुंतल्यान भायर काडपाक जेन्ना त्या जादुगाराक सोदून हाडटात तेन्ना ताका सारको करपाक जादुगार जायते पयश्याची मागणी करता आनी ते दितकरच ताका तातुंतल्यान भायर काडटा. आमचे वांगडाय बी अशें घडल्यार भिरांतशी !? असो प्रस्न जायतेजाणाक पडटा.
आतां हें सगलें कितलें सत्य आनी कितलें मिथ्या. तशें पळोवपाक गेल्यार सिनेमा, चडकरून दाक्षिणात्य सिनेमांत असले कल्पने पलतडचे आनी अतार्किक प्रसंग चित्रीत करून सिनेमाच्या काल्पनिक स्वातंत्र्या नांवाखाला लोकांच्या गळ्यांत घालतात. हात वाऱ्यांत फिरोवन वावटळ तयार करप, पिस्तुलांतल्यान सुटिल्ली गुळी हातान धरून मारतल्याचेर परत शेवटुवप, एका व्यक्तीच्या आंगांतलें रगत सरळ दुसऱ्या मनशाच्या आंगांत घालप, जळट्या चितेवेलो मनीस जितो जावन भायर सरप असले अतार्किक प्रसंग आमकां सिनेमांत हमखास पळोवपाक मेळटात.. तातूंत जेन्ना संमोहनाचे प्रसंग आसतात तेन्ना तर संमोहनशास्त्राबद्दलचे लोकां मदलें गूढ आनीकुय वाडटा, जेवरवी लोकांमदीं नाका जाल्ले गैरसमज पातळटात. जायत्या जाणांक दिसता संमोहन म्हणल्यार मनाची वो जाणीवेची एक असामान्य स्थिती जंय ती व्यक्ती ट्रान्सान वचुन स्वताचे नियंत्रण आनी इच्छाशक्ती गमायता आनी स्वताचेर ताबो नाशिल्ल्यान संमोहनतज्ञान सांगिल्लें ते सगळें अंमलांत हाडटा. ह्या समजांतल्यान फकत अर्धसत्य लोकां मेरेन पावता आनी ताका लागून ह्या शास्त्राकडल्यान लोक मातशे पयसुच रावतात.
तर आयज ह्या लेखांतल्यान संमोहनशास्त्रातले समज कितले सत्य आनी कितलें मिथ्या हाचेर विज्ञानीक दृश्टिकोणांतल्यान उजवाड घालपाचो एक ल्हानसो यत्न.
संमोहन हें एक मानसशास्त्र, जंय संमोहीत केल्ल्या व्यक्तीचें लक्ष निवडक गजालींचेर एकाग्रतेन केंद्रीत जाता. त्या व्यक्तीची आशीकुशींक आशिल्ल्या गजालींची जाणीव उणी जाता आनी सुचनेक प्रतिसाद दिवपाची तांक जायतेपटीन वाडटा.
संमोहनाबद्दलचो उल्लेख ‘ट्रांन्स’ म्हणून सगळ्यांत आदी 1027 एविसेनिया ह्या पर्शियन चिकित्सकाच्या लिखाणांतल्यान सांपडटा. ते उपरांत बद्द 18व्या शेकड्यांत फ्रॅन्झ मेस्मर ह्या जर्मन चिकित्सकान आधुनिक संमोहनाची बुनियाद घाली. म्हुण संमोहनाक ताच्या नावावेल्यान “मेस्मरिझम” म्हुण उल्लेखतालीं. तांकां संमोहनशास्त्राचो जनक म्हूण वळखतात. संमोहनाचे संशोधन फुडें व्हरपी आबे फारिया हो गोंयचो लुसो- गोवन कॅथलिक जाचो जल्म 1756 क बार्देस तालुक्याच्या कांदोळी गांवचो. तांणी संमोहनाचो शास्त्रीय पद्दतीन अभ्यास केलो. तांणी संमोहनशास्त्र वापरून जायते जाणांक बरे केले. गोंयांत पणजे सचिवालया कडेन तांचो संमोहन करतनाच्या कृतींतलो पुतळो आमकां पळोवपाक मेळटा. वैद्यकीय शास्त्रांत दोतोर एलियस्टन आनी दोतोर जेम्स एसडेयल आनी संशोधक जेम्स ब्रॅड हांणी जैवीक आनी भौतीक दृश्टितल्यान संमोहनशास्त्राचेर उजवाड घालो. संमोहनशास्त्र शास्त्रीय पद्दतीन उपचार पद्दती म्हूण वापरतात. दुख, चिंता, निराशा, मोटसाण, किमोथेरपी खातीर जावपी मळमळ वो ओकारी, ताण तणावा सारकेल्या मानसीक दुयेंसांक पयस करपाक संमोहनशास्त्राचो योग्य तरेन उपेग करपाक जाता. संमोहन उपचार हे बाकीच्या वखद आनी संज्ञानात्मक वर्तणूक उपचारावांगडा (cognitive behaviour therapy) वापरुंक येता. तरी जनसामान्यांत आयज लेगीत संमोहनाबद्दल गूढ आसा. लोकांक ती जादूच कशी दिसता आनी ते खातीर ताचेबद्दल जायते गैरसमज लोकांमदीं आसता.
संमोहनाशास्त्राबद्दलचे कांय गैरसमज –
गैरसमज 1 – संमोहनतज्ञ आमकां संमोहित करतकच मांजर ना जाल्यार कोंबडी करपाक शकता-
जो संमोहन चिकित्सक तज्ञ आसता तो ही नाका जाल्ली हातचलाखी करना. माचयेर प्रयोग करपी जादुगार वो संमोहनतज्ञ कसलीय चलाखी करून मनोरंजन करतात. पूण खरेपणान एखादे व्यक्तीचें तो मांजर वो अन्य प्राणी वा शेवण्यांत रुपांतर करप कशेंच शक्य आसना. प्रेक्षकांचे मनोरंजन करपाक ताका प्राण्याचे वो शेवण्यांचे आवाज बी काडपा लावप शक्य आसा. पुण चिकित्सा पध्दतींत मनोरंजन ही मोख नासता. माचयेवेले प्रयोग आनी चिकित्सा संमोहन हे दोन वेगळे प्रकार. पूण दोनुय कडेन त्या व्यक्तीक संमोहीत करपा खातीर त्या व्यक्तीची आपखोशयेन मान्यताय मात आसपाक जाय.
गैरसमज 2- मनान कमकुवत आशिल्ल्या व्यक्तीकुच संमोहीत करप शक्य आसता.
हो निव्वळ गैरसमज. कोणाकूय संमोहीत करुंक शक्य आसता पूण फकत त्या मनश्याची आपल्याक संमोहीत करून घेवपाची मानसिक तयारी मात आसपाक जाय. पळोवपाक गेल्यार आमी सगळीच जाणा दर दिसा कळत- नकळत जायतेफावट संमोहित स्थितींत पावतात. आमी जेन्ना कल्पना करतात, सृजनात्मक काम करतात तेन्ना आमची एकतरेन तंद्री लागता वो भावनिक अणभव घेतात तेन्ना आमचे लक्ष पुरायपणान तातूंत घुस्पता वो केंद्रित जाता.
कमकुवत मनाचे वो कणखर मनाचे आसू, तांचे पुराय सहकार्य आसल्यारच तांका संमोहीत करप शक्य आसता. तेखातीर कमकुवत मनाचे बी आसपाची गरज ना. पूण संमोहन खंयच्याय व्यक्तीक आपल्या मनाचेर आनी कुडीचेर बरे रितीन नियंत्रण दवरपाक मजत करता आनी ते खातीर ते ताका कणखर मन विकसीत करपाकूय मजत करता.

गैरसमज 3 – व्यक्ती जेन्ना संमोहित स्थितींत आसता तेन्ना तो न्हिदेंत आसता.
खरे म्हणल्यार संमोहीत स्थितींत तो मनीस अदीक जागृत आनी एकाग्र आसता. आदले काळांत संमोहनतज्ञ संमोहित करतना त्या व्यक्तीक न्हिदपाची आज्ञा दितालो. पुण आताचे संमोहन चिकित्सक तशे करनात पुण त्या वाट्याचे ते ताका गाढ सुशेग घेवपाच्या स्थितींत व्हरतात जंय ताची तंद्री लागता. पूण अजुनय संमोहकाचे पोरणी पद्दतीचें चित्रूच लोकांच्या दोळ्यां मुखार येता.

गैरसमज 4 – संमोहनतज्ञा कडेन एक लोलकाचें घड्याळ आसता जाचो लोलक तो संमोहीत जावपी व्यक्तीच्या दोळ्यां मुखार झुलयता-
संमोहनतज्ञ हे क्वचितूच करतात. संमोहीत करपाक आशिल्ल्या हजारांनी पद्दती मदली ही एक तरेची पद्दत. आता काळांत ही पद्दत साप्प उणी जाल्या. पूण एकादे व्यक्तीक जाय आसल्यार ते वापरू येता.
गैरसमज 5 – लोक एकेकाफावट संमोहनातुच उरता आनी भायर येनात.
हे तर साप्प फट. खंयचीय व्यक्ती संमोहनातल्यान सहज भायर येताच. पूण केन्ना-केन्नाय एकादी व्यक्ती त्या तंद्रेंतल्यान भायर येवपाक सोदना कित्याकतर त्या संमोहित स्थितींत ताच्या मनाक इतलो सुशेग मेळिल्लो आसता की तांकां तातुंतल्यान भायर येवपाची इत्साच जायना. तेखातीर आमकां तो आसोच संमोहीत जावन उरतलो असो गैरसमज जाता. पूण संमोहनतज्ञान दोन-तीन वेळा आज्ञा दितकच तो तातुंतल्यान भायर येता वो ताका न्हीद लागता आनी तो उठ्ठा तेन्ना तो तातुंतल्यान भायर आयिल्लो आसता. तातुंतच घुस्पुन उरता अशें सिनेमांत सोडून आनी खंयच घडना.
(मुखार चलता)

मंजुषा सिनाय तळावलीकार